উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশ

HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই লেখাটোত ASSEB ৰ অধীনত একাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ পঞ্চদশ অধ্যায় উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ অধ্যয়ন সামগ্ৰী আগবঢ়োৱা হৈছে। বৃদ্ধিৰ ধাৰণা, বৃদ্ধিৰ পৰ্যায়, বৃদ্ধিৰ হাৰ, বিভেদন আৰু পুনঃবিভেদন, উদ্ভিদ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰক, ফটোপিৰিয়ডিজ়ম, ভাৰ্ণালাইজে়চন আদি বিষয়সমূহ সৰল ভাষাত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ আৰু শুদ্ধ-অশুদ্ধ অভ্যাসৰ লগতে শব্দাৰ্থ তালিকাও সংযোজিত হৈছে।

---

সাৰাংশ

বৃদ্ধি বুলিলে জীৱৰ আকাৰ, আয়তন, ভৰ আৰু কোষৰ সংখ্যাৰ অপৰিৱৰ্তনীয় বৃদ্ধিক বুজোৱা হয়। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত বৃদ্ধি অনিৰ্দিষ্টকালীন (indeterminate) আৰু ই মেৰিষ্টেমেটিক কলাত হোৱা কোষবিভাজনৰ ফলত সম্ভৱ হয়। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ তিনিটা প্ৰধান পৰ্যায় হ’ল— মেৰিষ্টেমেটিক পৰ্যায় (কোষবিভাজন), প্ৰসাৰণ পৰ্যায় (Elongation phase) আৰু পৰিপক্কতা পৰ্যায় (Maturation phase)। বৃদ্ধিৰ হাৰ দুই প্ৰকাৰৰ— গাণিতিক বৃদ্ধি (Arithmetic growth, Lt = L০ + rt) য’ত একোটা কোষে বিভাজনৰ পিছত মাথোঁ এটা কোষেহে বিভাজন অব্যাহত ৰাখে আৰু জ্যামিতিক বৃদ্ধি (Geometric growth) য’ত আৰম্ভণিতে লেগ পৰ্যায়, পিছত লগ বা এক্সপ’নেনচিয়েল পৰ্যায় আৰু শেষত স্থিৰ পৰ্যায় (Stationary phase) দেখা যায়। জ্যামিতিক বৃদ্ধিক S-আকৃতিৰ বক্ৰৰে দেখুৱাব পাৰি (Sigmoid curve)।

বৃদ্ধি জোখাৰ বাবে আকাৰ পৰিৱৰ্তন (length, area, volume), শুকান ভৰ, কোষৰ সংখ্যা আদি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অক্সানোমিটাৰ (Auxanometer) এক বহুল ব্যৱহৃত যন্ত্ৰ। বিভেদন (Differentiation) বুলিলে মেৰিষ্টেমেটিক কোষবোৰ স্থায়ী কলালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বুজোৱা হয়। স্থায়ী কোষবোৰে পুনৰ বিভাজন ক্ষমতা ঘূৰাই পোৱাটোক পুনঃবিভেদন (Dedifferentiation) বোলে, যেনে— ইণ্টাৰফেসিকুলাৰ কেম্বিয়াম, কৰ্ক কেম্বিয়াম। দেদিফাৰেনচিয়েটেড কোষে আকৌ বিভাজন বন্ধ কৰি স্থায়ী হোৱাটোক পুনৰ্বিভেদন (Redifferentiation) বুলি জনা যায়। বিকাশ (Development) হ’ল বীজ অংকুৰোদগমৰ পৰা মৃত্যুলৈকে ঘটা সমস্ত পৰিৱৰ্তনৰ সমষ্টি, য’ত বৃদ্ধি আৰু বিভেদন দুয়োটা অন্তৰ্ভুক্ত।

উদ্ভিদ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰক (Plant Growth Regulators – PGRs) হ’ল ক্ষুদ্ৰ পৰিমাণতে কাম কৰা জৈৱ ৰাসায়নিক যৌগ। এইবোৰে দুটা গোটত ভাগ কৰা হয়— বৃদ্ধি প্ৰৱৰ্ধক (Auxin, Gibberellin, Cytokinin) আৰু বৃদ্ধি প্ৰতিৰোধক (Abscisic acid, Ethylene)। অক্সিন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল চাৰ্লছ ডাৰৱিন আৰু ফ্ৰাঙ্ক ডাৰৱিনে কেনেৰি ঘাঁহ (Phalaris canariensis)ত; প্ৰাকৃতিক IAA (Indole-3-acetic acid)ৰ লগতে কৃত্ৰিম IBA, NAA, 2,4-D ব্যৱহৃত হয়। অক্সিনে শাখা বৃদ্ধি, এপিকাল ডমিনেন্স, মূল গঠন, পৰ্থেন’কাৰ্পী ফল উৎপাদন, আগছ বিনাশ আদিত সহায় কৰে। জিব্বাৰেলিন (GA) আৱিষ্কাৰ কৰিছিল ই. কুৰ’ছাৱাই ধান গছৰ ‘বাকানি ৰোগ’ (Bakanae) অধ্যয়ন কৰোঁতে; ই কাণ্ডৰ প্ৰসাৰণ, বল্টিং, বীজ অংকুৰণ, পৰ্থেন’কাৰ্পী, α-amylase সক্ৰিয়কৰণ আদিত কাম কৰে। চাইটোকাইনিন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল মিলাৰ আদিয়ে; ই কোষবিভাজন, বহল পাত গঠন, ক্লৰ’ফিল ৰক্ষণ, পাৰ্শ্বশাখা বৃদ্ধি, বাৰ্ধক্য বিলম্বিত কৰাত সহায় কৰে। ইথিলিন (গেছীয় হৰম’ন)— ফল পকোৱা, আবচিচন, জৰাজীৰ্ণতা, ত্ৰিপদ প্ৰতিক্ৰিয়া (Triple response) আদিত কাম কৰে; ইথেফন (Ethephon) ইয়াৰ এক ব্যৱহাৰিক ৰূপ। আবচিচিক এচিড (ABA)— ‘স্ট্ৰেছ হৰম’ন’ বুলি কোৱা হয়; ই বীজ সুপ্তাৱস্থা প্ৰৱৰ্তন, ষ্ট’মাটা বন্ধ কৰা, পত্ৰপাত আৰু বাৰ্ধক্য সহায়ক।

ফটোপিৰিয়ডিজ়ম বুলিলে দিন আৰু ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্যৰ উপৰিও পুষ্পন নিৰ্ভৰ হোৱাটো বুজোৱা হয়। উদ্ভিদ তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়— চমু-দিনৰ উদ্ভিদ (Short-day plants) যেনে চয়াবিন, কচু, তামাক; দীঘল-দিনৰ উদ্ভিদ (Long-day plants) যেনে পালেং শাক, গাহৰি, বাৰ্লি; আৰু দিন-নিৰপেক্ষ উদ্ভিদ (Day-neutral plants) যেনে টমেটো, শসা, কপাহ। প্ৰকৃততে অন্ধকাৰৰ অবিৰত দৈৰ্ঘ্যই (Critical dark period) পুষ্পন নিৰ্ধাৰণ কৰে। ফটোপিৰিয়ডৰ উপলব্ধি পাতত ফাইট’ক্ৰ’ম নামৰ ৰঞ্জকদ্ৰৱ্যৰ সহায়ত হয়। ভাৰ্ণালাইজে়চন (Vernalisation) হৈছে কম তাপমাত্ৰাৰে দিয়া আগতীয়া প্ৰক্ৰিয়াৰে পুষ্পনক ত্বৰান্বিত কৰাৰ পদ্ধতি, যেনে শীতকালীন ঘেঁহু, বাৰ্লি ইত্যাদি। বীজ সুপ্তাৱস্থা (Seed dormancy)— উপযুক্ত পৰিৱেশতো বীজ অংকুৰিত নোহোৱা অৱস্থা। বাৰ্ধক্য (Senescence)— উদ্ভিদৰ পাত, ফুল আদি জৰাজীৰ্ণ হৈ ক্ষয় হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। আবচিচন (Abscission)— পাত, ফুল, ফলৰ পৰিত্যাজন, য’ত ইথিলিন আৰু ABA-ই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।

Summary (English)

Plant growth is an irreversible permanent increase in size, volume, mass and cell number, made possible by meristematic cell division. Growth occurs in three phases — meristematic, elongation and maturation. Arithmetic growth follows Lt = L0 + rt, while geometric growth shows lag, log (exponential) and stationary phases producing a sigmoid curve. Differentiation converts meristematic cells into permanent tissues; living permanent cells regaining division capacity is dedifferentiation, and re-loss of this capacity is redifferentiation. Development integrates growth and differentiation. Plant Growth Regulators include auxins (IAA, IBA, NAA, 2,4-D) for cell elongation, apical dominance, rooting and parthenocarpy; gibberellins for stem elongation, bolting and seed germination; cytokinins for cell division and delaying senescence; ethylene, a gaseous hormone, for fruit ripening and abscission; and abscisic acid, the stress hormone, for dormancy and stomatal closure. Photoperiodism classifies plants as short-day, long-day or day-neutral. Vernalisation, dormancy, senescence and abscission complete the developmental cycle.

---

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: বৃদ্ধি বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ জীৱদেহৰ আকাৰ, আয়তন, ভৰ আৰু কোষসংখ্যাৰ অপৰিৱৰ্তনীয় স্থায়ী বৃদ্ধিকেই বৃদ্ধি বোলে।

প্ৰশ্ন ২: উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ তিনিটা পৰ্যায় কি কি?

উত্তৰঃ মেৰিষ্টেমেটিক, প্ৰসাৰণ আৰু পৰিপক্কতা পৰ্যায়।

প্ৰশ্ন ৩: অক্সিন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল কোনে?

উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰৱিন আৰু ফ্ৰাঙ্ক ডাৰৱিনে কেনেৰি ঘাঁহ গছৰ পৰীক্ষাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: বাকানি ৰোগ কোনে অধ্যয়ন কৰিছিল?

উত্তৰঃ ই. কুৰ’ছাৱাই (E. Kurosawa)— এই অধ্যয়নৰ পৰাই জিব্বাৰেলিন আৱিষ্কাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ‘স্ট্ৰেছ হৰম’ন’ বুলি কাক কোৱা হয়?

উত্তৰঃ আবচিচিক এচিড (ABA)-ক স্ট্ৰেছ হৰম’ন বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: ফল পকোৱাত কোন হৰম’নে বিশেষ ভূমিকা লয়?

উত্তৰঃ ইথিলিন গেছীয় হৰম’নে।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰ্ণালাইজে়চন কি?

উত্তৰঃ কম তাপমাত্ৰা প্ৰয়োগৰ মাধ্যমেৰে পুষ্পনক ত্বৰান্বিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকেই ভাৰ্ণালাইজে়চন বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: চমু-দিনৰ উদ্ভিদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ চয়াবিন, তামাক, কচু আদি।

প্ৰশ্ন ৯: পুনঃবিভেদনৰ এটা উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ ইণ্টাৰফেসিকুলাৰ কেম্বিয়াম আৰু কৰ্ক কেম্বিয়াম।

প্ৰশ্ন ১০: বৃদ্ধি জোখাৰ যন্ত্ৰটোৰ নাম কি?

উত্তৰঃ অক্সানোমিটাৰ (Auxanometer)।

প্ৰশ্ন ১১: পৰ্থেন’কাৰ্পী বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৰাগ-নিষেচন নোহোৱাকৈ ফল উৎপাদন হোৱাটোক পৰ্থেন’কাৰ্পী বোলে; অক্সিন আৰু জিব্বাৰেলিনে ইয়াত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ত্ৰিপদ প্ৰতিক্ৰিয়া কোন হৰম’নে দেখুৱায়?

উত্তৰঃ ইথিলিনে— হ্ৰস্ব কাণ্ড, মোটা কাণ্ড আৰু আনুভূমিক বৃদ্ধি।

প্ৰশ্ন ১৩: বল্টিং (Bolting) কি?

উত্তৰঃ ৰোজ়েট গছৰ ফুলিবৰ আগেয়ে কাণ্ডৰ অস্বাভাৱিক প্ৰসাৰণ বা দৈৰ্ঘ্যবৃদ্ধিকেই বল্টিং বোলে; জিব্বাৰেলিনে ইয়াত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: ফাইট’ক্ৰ’মৰ দুটা ৰূপ কি কি?

উত্তৰঃ Pᵣ (লাল পোহৰ-শোষক) আৰু Pf_r (দূৰ-লাল পোহৰ-শোষক)।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: গাণিতিক বৃদ্ধি আৰু জ্যামিতিক বৃদ্ধিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ গাণিতিক বৃদ্ধিত কোষবিভাজনৰ পিছত এটামাত্ৰ কন্যা কোষেহে আকৌ বিভাজন অব্যাহত ৰাখে আৰু আনটো বিভেদন হয়; ইয়াৰ সমীকৰণ Lt = L০ + rt। ই এক ৰৈখিক বক্ৰ আঁকে। জ্যামিতিক বৃদ্ধিত আৰম্ভণিতে দুয়োটা কন্যা কোষেই বিভাজন অব্যাহত ৰাখে; বক্ৰটো S-আকৃতিৰ (Sigmoid) আৰু লেগ, লগ আৰু ষ্টেচন’ৰি পৰ্যায় থাকে।

প্ৰশ্ন ২: বিভেদন, পুনঃবিভেদন আৰু পুনৰ্বিভেদন বুলিলে কি বুজোৱা হয়?

উত্তৰঃ মেৰিষ্টেমেটিক কোষৰ পৰা স্থায়ী কলা গঠন হোৱাটোকেই বিভেদন বোলে। স্থায়ী কোষে আকৌ বিভাজন ক্ষমতা ঘূৰাই পোৱাটোক পুনঃবিভেদন (Dedifferentiation) বুলি জনা যায়। দেদিফাৰেনচিয়েটেড কোষবোৰে পুনৰ স্থায়ী কোষলৈ পৰিৱৰ্তিত হোৱাটোক পুনৰ্বিভেদন (Redifferentiation) বোলে।

প্ৰশ্ন ৩: অক্সিনৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ লিখা।

উত্তৰঃ (i) মূল গঠনত (IBA, NAA) সহায়ক, (ii) পৰ্থেন’কাৰ্পী ফল উৎপাদন, (iii) এপিকাল ডমিনেন্স প্ৰৱৰ্তন, (iv) আগছ বিনাশ (2,4-D– herbicide), লগতে ফল আৰু পাত আকস্মিক পৰিত্যাজন প্ৰতিৰোধ।

প্ৰশ্ন ৪: জিব্বাৰেলিনৰ চাৰিটা শাৰীৰিক প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰঃ (i) কাণ্ডৰ প্ৰসাৰণ, (ii) বল্টিং (Bolting— ফুলিবৰ আগেয়ে অস্বাভাৱিক দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি), (iii) বীজৰ সুপ্তাৱস্থা ভাঙি অংকুৰণ, (iv) α-amylase সক্ৰিয় কৰি বাৰ্লিৰ মাল্ট উৎপাদনত সহায়, লগতে পৰ্থেন’কাৰ্পী আৰু আখুজাতীয় উদ্ভিদত মিঠাই বৃদ্ধি।

প্ৰশ্ন ৫: ইথিলিন কেনেকৈ ফল পকোৱাত সহায় কৰে?

উত্তৰঃ ইথিলিন এক গেছীয় হৰম’ন; ই ক্লৰ’ফিলৰ ভাঙোন, কেৰ’টিন’ইডৰ গাঢ়তা বৃদ্ধি, কোষপ্ৰাচীৰৰ পেক্টিনৰ ভাঙোন, ৰেছপিৰে’ৰীয় ক্লাইমেক্টেৰিক বৃদ্ধি ঘটাই ফলক পকোৱাত সহায় কৰে। ইথেফন আনাৰস, টমেটো, কল আদি ফল পকোৱাত ব্যৱহাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৬: ফটোপিৰিয়ডিজ়ম বুলিলে কি বুজোৱা হয়? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ পুষ্পন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত দিন আৰু ৰাতিৰ আপেক্ষিক দৈৰ্ঘ্যৰ প্ৰভাৱকেই ফটোপিৰিয়ডিজ়ম বোলে। ইয়াৰ গুৰুত্ব— উদ্ভিদৰ পুষ্পন কাল নিৰ্ণয়, ফচল উৎপাদনৰ পৰিকল্পনা, কৃত্ৰিম পোহৰৰে আগতীয়া ফলন উৎপাদন। ফাইট’ক্ৰ’ম ৰঞ্জকদ্ৰৱ্যই পোহৰ উপলব্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: বীজ সুপ্তাৱস্থাৰ পাঁচটা কাৰণ লিখা।

উত্তৰঃ (i) শক্ত আৰু অভেদ্য বীজপত্ৰ, (ii) ভ্ৰূণ অপৰিপক্কতা, (iii) ABA-জাতীয় প্ৰতিৰোধক ৰাসায়নিক, (iv) আলোকৰ অভাৱ, (v) উপযুক্ত তাপমাত্ৰাৰ অভাৱ। সুপ্তাৱস্থা ভাঙি অংকুৰণৰ বাবে স্কাৰিফিকেচন, ষ্ট্ৰেটিফিকেচন, GA প্ৰয়োগ আদি কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৮: অক্সিন আৰু জিব্বাৰেলিনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ অক্সিন প্ৰধানকৈ কাণ্ডৰ আগ ভাগ আৰু কেঁচা পাতত উৎপন্ন হয় আৰু কোষপ্ৰসাৰণ, এপিকাল ডমিনেন্স, পৰ্থেন’কাৰ্পীত সহায় কৰে। জিব্বাৰেলিন কেঁচা ভ্ৰূণ আৰু পাতত উৎপন্ন হয় আৰু কাণ্ড প্ৰসাৰণ, বল্টিং, বীজ অংকুৰণ, α-amylase সক্ৰিয়কৰণত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ পৰ্যায়সমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ তিনিটা প্ৰধান পৰ্যায়—

(ক) মেৰিষ্টেমেটিক পৰ্যায়: মূল আৰু কাণ্ডৰ আগৰ ভাগত মেৰিষ্টেমেটিক কোষবোৰৰ অবিৰত বিভাজন হয়। এই কোষবোৰৰ আকাৰ সৰু, কেন্দ্ৰক ডাঙৰ আৰু ভেকুৱ’ল কম।

(খ) প্ৰসাৰণ পৰ্যায়: মেৰিষ্টেমেটিক অঞ্চলৰ ঠিক পিছফালৰ কোষবোৰে পানী আহৰণৰ ফলত আকাৰত বৃদ্ধি কৰে। ভেকুৱ’ল ডাঙৰ হয়, কোষপ্ৰাচীৰ বহল হয় আৰু কোষ দীঘল হয়।

(গ) পৰিপক্কতা পৰ্যায়: প্ৰসাৰিত কোষবোৰে নিজৰ আকাৰ আৰু কাৰ্য নিৰ্দিষ্ট কৰি স্থায়ী কলা গঠন কৰে। বিভেদনৰ মাধ্যমেৰে জাইলেম, ফ্ল’এম, পেৰেংকাইমা আদি গঠন হয়।

প্ৰশ্ন ২: উদ্ভিদ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰকসমূহৰ শাৰীৰিক প্ৰভাৱ আৰু ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ পাঁচ ধৰণৰ প্ৰধান PGR—

(ক) অক্সিন (IAA, IBA, NAA, 2,4-D): কোষপ্ৰসাৰণ, এপিকাল ডমিনেন্স, মূল গঠন, পৰ্থেন’কাৰ্পী, আগছ বিনাশ।

আৱিষ্কাৰ— চাৰ্লছ ডাৰৱিন আৰু ফ্ৰাঙ্ক ডাৰৱিনে; পিছত F.W. Went-এ অট কোলিঅ’প্টাইল পৰীক্ষাৰে IAA পৃথক কৰে।

(খ) জিব্বাৰেলিন (GA): কাণ্ড প্ৰসাৰণ, বল্টিং, বীজ অংকুৰণ, α-amylase সক্ৰিয়কৰণ, পৰ্থেন’কাৰ্পী।

উৎস— Gibberella fujikuroi নামৰ ফাঙ্গাছ। GA₃ সৰ্বাধিক ব্যৱহৃত ৰূপ।

(গ) চাইটোকাইনিন: কোষবিভাজন, পাৰ্শ্বশাখা প্ৰৱৰ্তন, ক্লৰ’ফিল ৰক্ষণ, বাৰ্ধক্য বিলম্বন (Richmond-Lang effect)।

আৱিষ্কাৰ— Miller আদিয়ে; প্ৰাকৃতিক ৰূপ— Zeatin (মাকৈ গছত)।

(ঘ) ইথিলিন: ফল পকোৱা, ত্ৰিপদ প্ৰতিক্ৰিয়া, পত্ৰাবচিচন, মূলৰ লোম গঠন।

আৱিষ্কাৰ— Cousins; ব্যৱহাৰিক ৰূপ— Ethephon (২-chloroethyl phosphonic acid)।

(ঙ) আবচিচিক এচিড (ABA): বীজ সুপ্তাৱস্থা, ষ্ট’মাটা বন্ধ, বাৰ্ধক্য, পৰিৱেশীয় চাপৰ মুকাবিলা।

আৱিষ্কাৰ— Addicott আৰু সহযোগীয়ে; ‘স্ট্ৰেছ হৰম’ন’ বুলি জনাজাত।

প্ৰশ্ন ৩: ফটোপিৰিয়ডিজ়ম আৰু ইয়াৰ ভিত্তিত উদ্ভিদৰ শ্ৰেণীবিভাজন বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ পুষ্পন কালৰ লগত পোহৰ আৰু অন্ধকাৰৰ আপেক্ষিক দৈৰ্ঘ্যৰ যি সম্বন্ধ আছে, তাকেই ফটোপিৰিয়ডিজ়ম বোলে। গাৰ্নেৰ আৰু এলাৰ্ডে ১৯২০ চনত এই ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

(ক) চমু-দিনৰ উদ্ভিদ (SDP): দিন < ক্ৰিটিকেল পিৰিয়ড হ’লে ফুলে; যেনে চয়াবিন, কচু, তামাক, ক্ৰাইছেন্থিমাম।

(খ) দীঘল-দিনৰ উদ্ভিদ (LDP): দিন > ক্ৰিটিকেল পিৰিয়ড হ’লে ফুলে; যেনে পালেং শাক, বাৰ্লি, ঘেঁহু, গাহৰি।

(গ) দিন-নিৰপেক্ষ উদ্ভিদ (DNP): দিনৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ওপৰত পুষ্পন নিৰ্ভৰ নকৰে; যেনে টমেটো, কপাহ, শসা, সূৰ্যমুখী। উপলব্ধি— পাতত ফাইট’ক্ৰ’ম ৰঞ্জকৰ মাধ্যমেৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰ্ণালাইজে়চন আৰু বীজ সুপ্তাৱস্থাৰ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰ্ণালাইজে়চন— কম তাপমাত্ৰা প্ৰয়োগ কৰি পুষ্পনক ত্বৰান্বিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। শীতকালীন ঘেঁহু, বাৰ্লি, ৰাই (Rye) আদিত ব্যৱহৃত হয়। ই বল্টিং প্ৰৱৰ্তন কৰে আৰু পুষ্পন কাল হ্ৰাস কৰে। লাইছেংক’ই (Lysenko) এই শব্দটো প্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

বীজ সুপ্তাৱস্থা— উপযুক্ত পৰিৱেশতো বীজ অংকুৰিত নোহোৱা অৱস্থা। কাৰণসমূহ— শক্ত বীজপত্ৰ, ভ্ৰূণ অপৰিপক্কতা, প্ৰতিৰোধক ৰাসায়নিক (ABA, কুমাৰিন)। ভাঙোৰ পদ্ধতি— স্কাৰিফিকেচন, ষ্ট্ৰেটিফিকেচন, GA প্ৰয়োগ, পানীত ভিজোৱা। সুপ্তাৱস্থা প্ৰাকৃতিকভাৱে বীজক প্ৰতিকূল পৰিৱেশৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: বাৰ্ধক্য আৰু আবচিচন প্ৰক্ৰিয়াত PGR-ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

বাৰ্ধক্য (Senescence): উদ্ভিদৰ অংগ ক্ষয় হৈ মৃত্যুমুখী হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ক্লৰ’ফিল ভাঙোন, প্ৰ’টিন বিশ্লেষণ, কোষপ্ৰাচীৰ ভাঙোন আদি ঘটে।

ইথিলিন আৰু ABA-ই বাৰ্ধক্য ত্বৰান্বিত কৰে; চাইটোকাইনিনে বিলম্বিত কৰে (Richmond-Lang effect)।

আবচিচন (Abscission): পাত, ফুল, ফলৰ স্বাভাৱিক পৰিত্যাজন। আবচিচন জ’ন (Abscission zone) গঠন হয়, য’ত পেক্টিন আৰু চেলুল’জ ভাঙোন কৰি কোষবোৰ পৃথক হয়।

ইথিলিন আৰু ABA-এ আবচিচন ত্বৰান্বিত কৰে; অক্সিনে বিলম্বিত কৰে। কৃষিত NAA প্ৰয়োগেৰে অকালত ফল পৰি যোৱা ৰোধ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: বৃদ্ধিৰ S-আকৃতিৰ বক্ৰ (Sigmoid curve) আৰু ইয়াৰ পৰ্যায়সমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ জ্যামিতিক বৃদ্ধিৰ পৰিমাণক সময়ৰ বিপৰীতে গ্ৰাফ আঁকিলে এক S-আকৃতিৰ বক্ৰ পোৱা যায়। ইয়াৰ তিনিটা পৰ্যায়—

(ক) লেগ পৰ্যায় (Lag phase): বৃদ্ধি লেহেমীয়াকৈ আৰম্ভ হয়; কোষবোৰে অনুকূল পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱায়।

(খ) লগ পৰ্যায় বা এক্সপ’নেনচিয়েল পৰ্যায় (Log/Exponential phase): কোষৰ সংখ্যা অতি দ্ৰুতগতিৰে বৃদ্ধি পায়।

(গ) স্থিৰ পৰ্যায় (Stationary phase): সম্পদ সীমিত হৈ পৰাত বৃদ্ধি ক্ৰমে স্থগিত হয়।

সমীকৰণ— W₁ = W₀eʳᵗ; ইয়াত W₁ = অন্তিম আকাৰ, W₀ = আদ্য আকাৰ, r = বৃদ্ধিৰ হাৰ, t = সময়।

MCQ (বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন)

প্ৰশ্ন ১: অক্সিনৰ প্ৰাকৃতিক ৰূপ কোনটো?

(ক) NAA (খ) IBA (গ) IAA (ঘ) 2,4-D

উত্তৰঃ (গ) IAA।

প্ৰশ্ন ২: বাকানি ৰোগ কোন উদ্ভিদত দেখা যায়?

(ক) ঘেঁহু (খ) ধান (গ) মাকৈ (ঘ) বাৰ্লি

উত্তৰঃ (খ) ধান।

প্ৰশ্ন ৩: ফল পকোৱা গেছীয় হৰম’নটো হ’ল—

(ক) অক্সিন (খ) জিব্বাৰেলিন (গ) ইথিলিন (ঘ) ABA

উত্তৰঃ (গ) ইথিলিন।

প্ৰশ্ন ৪: চয়াবিন কোন প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদ?

(ক) দীঘল-দিনৰ (খ) চমু-দিনৰ (গ) দিন-নিৰপেক্ষ (ঘ) মধ্যবৰ্তী

উত্তৰঃ (খ) চমু-দিনৰ উদ্ভিদ।

প্ৰশ্ন ৫: বৃদ্ধি জোখাৰ যন্ত্ৰটো হ’ল—

(ক) থাৰ্ম’মিটাৰ (খ) অক্সানোমিটাৰ (গ) ব্যাৰ’মিটাৰ (ঘ) মেন’মিটাৰ

উত্তৰঃ (খ) অক্সানোমিটাৰ।

প্ৰশ্ন ৬: চাইটোকাইনিনে কি বিলম্বিত কৰে?

(ক) বীজ অংকুৰণ (খ) বাৰ্ধক্য (গ) ফল পকোৱা (ঘ) ষ্ট’মাটা বন্ধ

উত্তৰঃ (খ) বাৰ্ধক্য।

প্ৰশ্ন ৭: ‘স্ট্ৰেছ হৰম’ন’ বুলি কাক জনা যায়?

(ক) IAA (খ) GA (গ) ABA (ঘ) Cytokinin

উত্তৰঃ (গ) ABA।

প্ৰশ্ন ৮: পোহৰ উপলব্ধি কৰা ৰঞ্জকদ্ৰৱ্যটো হ’ল—

(ক) ক্লৰ’ফিল (খ) ফাইট’ক্ৰ’ম (গ) কেৰ’টিন (ঘ) এন্থ’চিয়ানিন

উত্তৰঃ (খ) ফাইট’ক্ৰ’ম।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰ্ণালাইজে়চন বুলিলে কি প্ৰক্ৰিয়াক বুজোৱা হয়?

(ক) উচ্চ তাপমাত্ৰা প্ৰয়োগ (খ) কম তাপমাত্ৰা প্ৰয়োগ (গ) উচ্চ পোহৰ (ঘ) উচ্চ আৰ্দ্ৰতা

উত্তৰঃ (খ) কম তাপমাত্ৰা প্ৰয়োগ।

প্ৰশ্ন ১০: 2,4-D প্ৰধানকৈ কি ৰূপত ব্যৱহাৰ হয়?

(ক) ফাংগিচাইড (খ) ইনচেক্টিচাইড (গ) হাৰবিচাইড (ঘ) ৰডেণ্টিচাইড

উত্তৰঃ (গ) হাৰবিচাইড।

প্ৰশ্ন ১১: ত্ৰিপদ প্ৰতিক্ৰিয়া কোন হৰম’নৰ?

(ক) অক্সিন (খ) ABA (গ) ইথিলিন (ঘ) চাইটোকাইনিন

উত্তৰঃ (গ) ইথিলিন।

প্ৰশ্ন ১২: দিন-নিৰপেক্ষ উদ্ভিদৰ উদাহৰণ—

(ক) চয়াবিন (খ) পালেং (গ) টমেটো (ঘ) তামাক

উত্তৰঃ (গ) টমেটো।

প্ৰশ্ন ১৩: জিব্বাৰেলিনৰ আৱিষ্কাৰক—

(ক) ডাৰৱিন (খ) Went (গ) Kurosawa (ঘ) Miller

উত্তৰঃ (গ) Kurosawa (কুৰ’ছাৱা)।

প্ৰশ্ন ১৪: চাইটোকাইনিনৰ প্ৰাকৃতিক ৰূপ—

(ক) Zeatin (খ) Kinetin (গ) Ethephon (ঘ) GA₃

উত্তৰঃ (ক) Zeatin।

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

প্ৰশ্ন ১: বৃদ্ধি জোখাৰ যন্ত্ৰটোৰ নাম _______।

উত্তৰঃ অক্সানোমিটাৰ।

প্ৰশ্ন ২: অক্সিনৰ প্ৰাকৃতিক ৰূপটোৰ নাম _______।

উত্তৰঃ IAA।

প্ৰশ্ন ৩: _______ হৰম’নক ‘স্ট্ৰেছ হৰম’ন’ বোলা হয়।

উত্তৰঃ ABA।

প্ৰশ্ন ৪: পালেং শাক এবিধ _______-দিনৰ উদ্ভিদ।

উত্তৰঃ দীঘল।

প্ৰশ্ন ৫: জিব্বাৰেলিনে _______ এনজাইমক সক্ৰিয় কৰে।

উত্তৰঃ α-amylase।

প্ৰশ্ন ৬: পোহৰ উপলব্ধি কৰা ৰঞ্জকদ্ৰৱ্যটোৰ নাম _______।

উত্তৰঃ ফাইট’ক্ৰ’ম।

প্ৰশ্ন ৭: _______ এক গেছীয় উদ্ভিদ হৰম’ন।

উত্তৰঃ ইথিলিন।

শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা

প্ৰশ্ন ১: বৃদ্ধি এক অপৰিৱৰ্তনীয় প্ৰক্ৰিয়া।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ২: ইথিলিন এক তৰল হৰম’ন।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (গেছীয় হৰম’ন)।

প্ৰশ্ন ৩: চাইটোকাইনিনে বাৰ্ধক্য বিলম্বিত কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৪: চয়াবিন এবিধ দীঘল-দিনৰ উদ্ভিদ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (চমু-দিনৰ উদ্ভিদ)।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰ্ণালাইজে়চনত উচ্চ তাপমাত্ৰা প্ৰয়োগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (কম তাপমাত্ৰা)।

প্ৰশ্ন ৬: 2,4-D হৈছে এক সংশ্লেষিত অক্সিন।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৭: জিব্বাৰেলিনৰ আৱিষ্কাৰ ধান গছৰ ‘বাকানি ৰোগ’ৰ অধ্যয়নৰ পৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

শব্দাৰ্থ

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Growth	বৃদ্ধি
Development	বিকাশ
Meristematic phase	মেৰিষ্টেমেটিক পৰ্যায়
Elongation phase	প্ৰসাৰণ পৰ্যায়
Maturation phase	পৰিপক্কতা পৰ্যায়
Arithmetic growth	গাণিতিক বৃদ্ধি
Geometric growth	জ্যামিতিক বৃদ্ধি
Sigmoid curve	S-আকৃতিৰ বক্ৰ
Auxanometer	অক্সানোমিটাৰ
Differentiation	বিভেদন
Dedifferentiation	পুনঃবিভেদন
Redifferentiation	পুনৰ্বিভেদন
Plant Growth Regulator	উদ্ভিদ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰক
Auxin	অক্সিন
Gibberellin	জিব্বাৰেলিন
Cytokinin	চাইটোকাইনিন
Ethylene	ইথিলিন
Abscisic acid	আবচিচিক এচিড
Apical dominance	এপিকাল ডমিনেন্স
Parthenocarpy	পৰ্থেন’কাৰ্পী
Bolting	বল্টিং
Photoperiodism	ফটোপিৰিয়ডিজ়ম
Short-day plant	চমু-দিনৰ উদ্ভিদ
Long-day plant	দীঘল-দিনৰ উদ্ভিদ
Day-neutral plant	দিন-নিৰপেক্ষ উদ্ভিদ
Phytochrome	ফাইট’ক্ৰ’ম
Vernalisation	ভাৰ্ণালাইজে়চন
Seed dormancy	বীজ সুপ্তাৱস্থা
Senescence	বাৰ্ধক্য
Abscission	আবচিচন
Stress hormone	স্ট্ৰেছ হৰম’ন
Triple response	ত্ৰিপদ প্ৰতিক্ৰিয়া
Critical period	ক্ৰিটিকেল পিৰিয়ড
Herbicide	হাৰবিচাইড
Stationary phase	স্থিৰ পৰ্যায়