খনিজ পুষ্টি
HSLC Guru-লৈ আদৰণি! এই অধ্যায়ত আমি ASSEB শ্ৰেণী ১১ জীৱবিজ্ঞানৰ দ্বাদশ অধ্যায় খনিজ পুষ্টি (Mineral Nutrition) বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খনিজ পদাৰ্থসমূহ, সিহঁতৰ ভূমিকা, অভাৱজনিত লক্ষণ, শোষণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ সম্পৰ্কে সম্পূৰ্ণ আসামীয়া মাধ্যমত প্ৰশ্নোত্তৰৰ সৈতে পঢ়িব পাৰিব। ASSEB পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা এই অধ্যয়নসামগ্ৰীয়ে পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব।
সাৰাংশ
উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা পানীৰ লগতে বিভিন্ন খনিজ পদাৰ্থ শোষণ কৰি জীৱনধাৰণ কৰে। উদ্ভিদৰ খনিজ প্ৰয়োজনীয়তা অধ্যয়ন কৰিবলৈ ১৮৬০ চনত জুলিয়াছ ভন চাছে (Julius von Sachs) হাইড্ৰ’প’নিক্স (Hydroponics) পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছিল, য’ত মাটি নোহোৱাকৈ পুষ্টিদ্ৰৱণত উদ্ভিদ বঢ়াই খনিজৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ণয় কৰা হয়। আন এক উন্নত পদ্ধতি হ’ল এৰ’প’নিক্স (Aeroponics), য’ত উদ্ভিদৰ মূলত পুষ্টি দ্ৰৱণৰ সূক্ষ্ম জুঁই (mist) প্ৰয়োগ কৰা হয়। কোনো এটা মৌল আৱশ্যকীয় হ’বলৈ তিনিটা মানদণ্ড পূৰণ কৰিব লাগে— ই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু প্ৰজননৰ বাবে অপৰিহাৰ্য হ’ব লাগে, ইয়াৰ অনুপস্থিতিত উদ্ভিদে জীৱন চক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰে আৰু ই উদ্ভিদৰ বিপাকত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ ল’ব লাগে।
প্ৰয়োজনীয় খনিজ মৌলসমূহক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়— মেক্ৰ’ পুষ্টি (Macronutrients) যিবোৰ অধিক পৰিমাণে প্ৰয়োজন হয় (যেনে— C, H, O, N, P, K, Ca, Mg, S) আৰু মাইক্ৰ’ পুষ্টি (Micronutrients) যিবোৰ সামান্য পৰিমাণে প্ৰয়োজন হয় (যেনে— Fe, Mn, B, Zn, Cu, Mo, Cl, Ni)। মেক্ৰ’ পুষ্টিসমূহে মূলতঃ গাঠনিক উপাদান, প্ৰ’টিন, নিউক্লিক এচিড, ক্ল’ৰফিল আদিৰ গঠনত অংশ লয়। মাইক্ৰ’ পুষ্টিসমূহে এনজাইমৰ সক্ৰিয়ক হিচাপে কাম কৰে। এই খনিজসমূহৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ ক্ল’ৰছিচ (Chlorosis) অৰ্থাৎ পাতৰ হালধীয়া হোৱা, নেক্ৰ’ছিচ (Necrosis) অৰ্থাৎ কলা মৃত্যু, বৃদ্ধি ৰোধ, পাত আৰু কলিৰ অকাল পতন আদি লক্ষণ দেখা দিয়ে।
খনিজ পদাৰ্থৰ অত্যধিক মাত্ৰাত উপস্থিতি (Toxicity) উদ্ভিদৰ বাবে ক্ষতিকাৰক হয়। উদ্ভিদে মূলৰ যোগেদি খনিজ পদাৰ্থ নিষ্ক্ৰিয় শোষণ (Passive absorption) আৰু সক্ৰিয় শোষণ (Active absorption)ৰ দ্বাৰা গ্ৰহণ কৰে। নিষ্ক্ৰিয় শোষণত শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয় কিন্তু সক্ৰিয় শোষণত ATP-ৰ প্ৰয়োজন হয়। শোষিত খনিজসমূহ জাইলেমৰ যোগেদি পাতলৈ পৰিবাহিত হয় আৰু ফ্ল’ৱেমৰ যোগেদি পুনৰ্বণ্টন হয়।
নাইট্ৰ’জেন উদ্ভিদৰ এক অতি প্ৰয়োজনীয় মৌল। বায়ুমণ্ডলত প্ৰায় ৭৮% নাইট্ৰ’জেন থাকিলেও উদ্ভিদে তাক প্ৰত্যক্ষভাৱে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে। জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ (Biological Nitrogen Fixation)ৰ যোগেদি বিভিন্ন অণুজীৱে বায়ুমণ্ডলৰ N₂-ক NH₃-লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাইজ’বিয়াম (Rhizobium) শিম্বী পৰিয়ালৰ উদ্ভিদৰ মূলৰ গুটিত (nodule) সিমবায়’টিক জীৱন যাপন কৰে, এজ’ট’বেক্টৰ (Azotobacter) মুক্ত জীৱী, ফ্ৰেংকিয়া (Frankia) অশিম্বী উদ্ভিদৰ লগত সিমবায়’টিক, আৰু এনাবিনা (Anabaena) চায়ান’বেক্টেৰিয়া। শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলত গুটি গঠনত নিকটৰ’জেনেজ (Nitrogenase) এনজাইমে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে আৰু লেগহিম’গ্ল’বিনে অক্সিজেনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
Summary (English)
Mineral nutrition deals with how plants absorb essential mineral elements from the soil for growth and development. Sachs developed hydroponics in 1860 to study mineral requirements without soil, while aeroponics uses nutrient mist sprayed on roots. An element is essential if it is indispensable for growth and reproduction, the plant cannot complete its life cycle without it, and it directly participates in plant metabolism. Essential elements are classified as macronutrients (C, H, O, N, P, K, Ca, Mg, S) needed in large quantities and micronutrients (Fe, Mn, B, Zn, Cu, Mo, Cl, Ni) needed in trace amounts. Deficiency causes chlorosis, necrosis, stunted growth and premature leaf fall. Plants absorb minerals through passive (no energy) and active (ATP-dependent) transport, which moves through xylem to leaves. Atmospheric nitrogen is fixed biologically by Rhizobium (symbiotic with legumes), Azotobacter (free-living), Frankia, and Anabaena. Nodule formation in legumes involves the enzyme nitrogenase and leghaemoglobin protects it from oxygen damage.
প্ৰশ্নোত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: হাইড্ৰ’প’নিক্স কি?
উত্তৰঃ মাটি নোহোৱাকৈ পুষ্টি দ্ৰৱণত উদ্ভিদ বঢ়োৱা পদ্ধতিকেই হাইড্ৰ’প’নিক্স বোলে। ইয়াক ১৮৬০ চনত জুলিয়াছ ভন চাছে উদ্ভাৱন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: এৰ’প’নিক্স কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ মূলত পুষ্টি দ্ৰৱণৰ সূক্ষ্ম জুঁই (mist) প্ৰয়োগ কৰি উদ্ভিদ বঢ়োৱা পদ্ধতিকেই এৰ’প’নিক্স বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: ক্ল’ৰছিচ কি?
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ পাতৰ ক্ল’ৰফিল হ্ৰাস হৈ হালধীয়া হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই ক্ল’ৰছিচ বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: নেক্ৰ’ছিচ কি?
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ কলা (tissue) মৃত্যুৰ প্ৰক্ৰিয়াকেই নেক্ৰ’ছিচ বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: মেক্ৰ’ পুষ্টিৰ দুটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেন (N) আৰু পটাছিয়াম (K)।
প্ৰশ্ন ৬: মাইক্ৰ’ পুষ্টিৰ দুটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ লোহা (Fe) আৰু জিংক (Zn)।
প্ৰশ্ন ৭: ৰাইজ’বিয়াম কি?
উত্তৰঃ ৰাইজ’বিয়াম এক সিমবায়’টিক বেক্টেৰিয়া যিয়ে শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলৰ গুটিত বাস কৰি বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: লেগহিম’গ্ল’বিনৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ লেগহিম’গ্ল’বিনে নিকটৰ’জেনেজ এনজাইমক অক্সিজেনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে যাতে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯: নিকটৰ’জেনেজ কি?
উত্তৰঃ নিকটৰ’জেনেজ এক এনজাইম যিয়ে বায়ুমণ্ডলৰ N₂-ক NH₃-লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: এনাবিনা কি?
উত্তৰঃ এনাবিনা এক চায়ান’বেক্টেৰিয়া যিয়ে স্বতন্ত্ৰভাৱে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১১: এজ’ট’বেক্টৰ কি?
উত্তৰঃ এজ’ট’বেক্টৰ এক মুক্তজীৱী এৰ’বিক বেক্টেৰিয়া যিয়ে মাটিত স্বতন্ত্ৰভাৱে বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ফ্ৰেংকিয়া কোন উদ্ভিদৰ লগত সিমবায়’টিক?
উত্তৰঃ ফ্ৰেংকিয়া অশিম্বী উদ্ভিদ যেনে— Casuarina আৰু Alnus-ৰ মূলৰ গুটিৰ লগত সিমবায়’টিক জীৱন যাপন কৰে।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: মেক্ৰ’ পুষ্টি আৰু মাইক্ৰ’ পুষ্টিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মেক্ৰ’ পুষ্টি অধিক পৰিমাণে (১০ mmole/kg-তকৈ অধিক) প্ৰয়োজন হোৱা মৌল যেনে— C, H, O, N, P, K, Ca, Mg, S। মাইক্ৰ’ পুষ্টি সামান্য পৰিমাণে (১০ mmole/kg-তকৈ কম) প্ৰয়োজন হোৱা মৌল যেনে— Fe, Mn, B, Zn, Cu, Mo, Cl, Ni। মেক্ৰ’ পুষ্টিয়ে গাঠনিক ভূমিকা পালন কৰে আৰু মাইক্ৰ’ পুষ্টিয়ে এনজাইমৰ সক্ৰিয়ক হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ২: অপৰিহাৰ্য মৌলৰ মানদণ্ডসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ এটা মৌলক অপৰিহাৰ্য বুলি ক’ব পৰা মানদণ্ডসমূহ হ’ল— (i) মৌলটো উদ্ভিদৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি আৰু প্ৰজননৰ বাবে অপৰিহাৰ্য হ’ব লাগে, (ii) ইয়াৰ অনুপস্থিতিত উদ্ভিদে জীৱন চক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰে, (iii) মৌলটোৱে উদ্ভিদৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ ল’ব লাগে আৰু (iv) আন কোনো মৌলে ইয়াৰ ভূমিকা পূৰণ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱজনিত প্ৰধান লক্ষণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱত দেখা দিয়া প্ৰধান লক্ষণসমূহ হ’ল— (i) ক্ল’ৰছিচ অৰ্থাৎ পাতৰ হালধীয়া হোৱা, (ii) নেক্ৰ’ছিচ অৰ্থাৎ কলা মৃত্যু, (iii) বৃদ্ধি ৰোধ (Stunted growth), (iv) পাত আৰু কলিৰ অকাল পতন (Premature fall) আৰু (v) ফুলপুতি আৰু ফল ধৰাত বিলম্ব।
প্ৰশ্ন ৪: সক্ৰিয় আৰু নিষ্ক্ৰিয় শোষণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ নিষ্ক্ৰিয় শোষণত শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয় আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া উচ্চ ঘনত্বৰ পৰা নিম্ন ঘনত্বলৈ ঘটে। সক্ৰিয় শোষণত ATP-ৰ ৰূপত শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া নিম্ন ঘনত্বৰ পৰা উচ্চ ঘনত্বলৈ (ঘনত্ব নতিৰ বিপৰীত দিশত) ঘটে।
প্ৰশ্ন ৫: জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কি?
উত্তৰঃ জীৱিত অণুজীৱৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডলৰ N₂ গেছক NH₃ ৰূপত ৰূপান্তৰিত কৰি উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰিব পৰা ৰূপলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ বোলে। ৰাইজ’বিয়াম, এজ’ট’বেক্টৰ, এনাবিনা আদি অণুজীৱে এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলত গুটি গঠন প্ৰক্ৰিয়া চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ৰাইজ’বিয়াম বেক্টেৰিয়া শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলৰ লোমৰ ওচৰত আহি জমা হয়। মূলে নিৰ্গত কৰা ৰাসায়নিক পদাৰ্থই বেক্টেৰিয়াক আকৰ্ষণ কৰে। বেক্টেৰিয়াই মূলৰ লোমলৈ প্ৰৱেশ কৰি সংক্ৰমণ সূত্ৰ (Infection thread) সৃষ্টি কৰে। ক্ৰমে কৰ্টেক্স কোষবোৰ বিভাজিত হৈ গুটি (Nodule) গঠন কৰে। এই গুটিৰ ভিতৰত নিকটৰ’জেনেজ এনজাইমে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: খনিজ পদাৰ্থৰ অত্যধিক মাত্ৰাত উপস্থিতিৰ ফল কি?
উত্তৰঃ কোনো খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ উদ্ভিদৰ বাবে স্বাভাৱিক মাত্ৰাতকৈ অধিক হ’লে ই বিষাক্ত (Toxic) হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়, ক্ল’ৰছিচ আৰু নেক্ৰ’ছিচ দেখা দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে— মেংগানিজ অত্যধিক হ’লে আইৰণৰ অভাৱজনিত ক্ল’ৰছিচ দেখা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৮: নাইট্ৰ’জেন চক্ৰৰ মূল পদক্ষেপসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেন চক্ৰৰ পদক্ষেপসমূহ— (i) নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ (Nitrogen Fixation): N₂-ৰ পৰা NH₃ গঠন। (ii) এম’নিফিকেচন (Ammonification): জৈৱিক পদাৰ্থৰ পচনৰ পৰা NH₃ মুক্তি। (iii) নাইট্ৰিফিকেচন (Nitrification): NH₃-ৰ পৰা NO₂⁻ আৰু NO₃⁻ গঠন। (iv) ডিনাইট্ৰিফিকেচন (Denitrification): NO₃⁻-ক পুনৰ N₂-লৈ ৰূপান্তৰ।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ অপৰিহাৰ্য খনিজ মৌলসমূহক বৰ্গীকৰণ কৰা আৰু সিহঁতৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ অপৰিহাৰ্য খনিজ মৌল ১৭টা। ইহঁতক প্ৰয়োজনীয় পৰিমাণৰ ভিত্তিত দুটা ভাগত ভগোৱা হয়—
(ক) মেক্ৰ’ পুষ্টি (Macronutrients): অধিক পৰিমাণে প্ৰয়োজন হোৱা মৌল। যেনে— কাৰ্বন (C), হাইড্ৰ’জেন (H), অক্সিজেন (O), নাইট্ৰ’জেন (N), ফছফৰাছ (P), পটাছিয়াম (K), কেলচিয়াম (Ca), মেগনেছিয়াম (Mg) আৰু ছালফাৰ (S)। নাইট্ৰ’জেনে প্ৰ’টিন, ক্ল’ৰফিল, নিউক্লিক এচিড গঠনত অংশ লয়। ফছফৰাছ ATP, DNA-ৰ অংশ। পটাছিয়ামে স্ট’মেটাৰ মুকলি-বন্ধত সহায় কৰে। কেলচিয়ামে কোষ ভিত্তি গঠনত অংশ লয়।
(খ) মাইক্ৰ’ পুষ্টি (Micronutrients): সামান্য পৰিমাণে প্ৰয়োজন হোৱা মৌল। যেনে— লোহা (Fe), মেংগানিজ (Mn), বৰ’ন (B), জিংক (Zn), কপাৰ (Cu), মলিবডিনাম (Mo), ক্ল’ৰিন (Cl) আৰু নিকেল (Ni)। লোহাই ক্ল’ৰফিল গঠনত আৰু ইলেকট্ৰন পৰিবহনত সহায় কৰে। মলিবডিনাম নাইট্ৰ’জেন বিপাকত প্ৰয়োজনীয়। এই সকলো মৌলে এনজাইমৰ সক্ৰিয়ক হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ২: খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱজনিত লক্ষণসমূহ বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশত নিৰ্দিষ্ট লক্ষণ দেখা দিয়ে—
(ক) ক্ল’ৰছিচ: N, K, Mg, S, Fe, Mn, Zn, Mo আদিৰ অভাৱত পাতৰ ক্ল’ৰফিল হ্ৰাস হৈ পাত হালধীয়া হয়।
(খ) নেক্ৰ’ছিচ: Ca, Mg, Cu, K আদিৰ অভাৱত পাতৰ কলা মৃত্যু হয়।
(গ) বৃদ্ধি ৰোধ: N, K, S, Mo আদিৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়।
(ঘ) অকাল পতন: N, K, S, Mo আদিৰ অভাৱত পাত আৰু কলি অকালতে সৰি পৰে।
(ঙ) ফুল আৰু ফলত বিলম্ব: N, S, Mo আদিৰ অভাৱত ফুল ধৰাত বিলম্ব হয়। অভাৱজনিত লক্ষণসমূহ মৌলটো গতিশীল নে অগতিশীল তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। গতিশীল মৌল (যেনে N, K, Mg) অভাৱৰ লক্ষণ পুৰণা পাততহে দেখা দিয়ে আৰু অগতিশীল মৌল (যেনে Ca, S) অভাৱৰ লক্ষণ কেঁচাপাতত দেখা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৩: উদ্ভিদত খনিজ শোষণ আৰু পৰিবহন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদে দুই পদ্ধতিৰে খনিজ শোষণ কৰে—
(ক) নিষ্ক্ৰিয় শোষণ: এই প্ৰক্ৰিয়াত শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়। আয়নসমূহ উচ্চ ঘনত্বৰ পৰা নিম্ন ঘনত্বলৈ ব্যাপন (Diffusion)ৰ যোগেদি গতি কৰে। ই এপ’প্লাষ্টিক পথেদি ঘটে।
(খ) সক্ৰিয় শোষণ: এই প্ৰক্ৰিয়াত ATP-ৰ ৰূপত শক্তি লাগে। আয়নসমূহ নিম্ন ঘনত্বৰ পৰা উচ্চ ঘনত্বলৈ ঘনত্ব নতিৰ বিপৰীতে গতি কৰে। ই চিম্প্লাষ্টিক পথেদি ঘটে।
পৰিবহন: মূলৰ পৰা শোষিত খনিজ আয়নসমূহ জাইলেমৰ যোগেদি বাষ্পমোচন টানৰ সহায়ত পাতলৈ কঢ়িয়াই নিয়া হয়। ফ্ল’ৱেমৰ যোগেদি খনিজসমূহৰ পুনৰ্বণ্টন (Redistribution) ঘটে। গতিশীল মৌল (N, P, K) পুৰণা পাতৰ পৰা কেঁচাপাতলৈ পৰিবাহিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপে মূলৰ ভিতৰত পানী আৰু খনিজৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ আৰু ইয়াত জড়িত অণুজীৱসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ অক্ৰিয় N₂ গেছক জীৱিত অণুজীৱে NH₃ ৰূপত ৰূপান্তৰিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকেই জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ বোলে। ইয়াত জড়িত অণুজীৱসমূহ—
(ক) সিমবায়’টিক বেক্টেৰিয়া: ৰাইজ’বিয়াম— শিম্বী পৰিয়ালৰ উদ্ভিদৰ (যেনে— মাহ, মটৰ) মূলৰ গুটিত বাস কৰে। ফ্ৰেংকিয়া— অশিম্বী উদ্ভিদৰ (যেনে— Casuarina, Alnus) মূলৰ গুটিত বাস কৰে।
(খ) মুক্তজীৱী বেক্টেৰিয়া: এজ’ট’বেক্টৰ আৰু ক্ল’ষ্ট্ৰিডিয়াম— মাটিত স্বতন্ত্ৰভাৱে বাস কৰি নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে।
(গ) চায়ান’বেক্টেৰিয়া: এনাবিনা আৰু নষ্টক— ধান খেতিৰ পথাৰত আৰু পানীত বাস কৰি নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত নিকটৰ’জেনেজ এনজাইমে N₂ + 8H⁺ + 8e⁻ + 16ATP → 2NH₃ + H₂ + 16ADP + 16Pi সমীকৰণ অনুসৰি কাৰ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল, মাটি আৰু জীৱজগতৰ মাজত নাইট্ৰ’জেনৰ আদান-প্ৰদান প্ৰক্ৰিয়াকেই নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ বোলে। ইয়াৰ মূল পদক্ষেপসমূহ—
(ক) নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ: বায়ুমণ্ডলৰ N₂-ক জৈৱিকভাৱে (ৰাইজ’বিয়াম, এনাবিনা আদিৰ দ্বাৰা), শৈল-বৈদ্যুতিকভাৱে (বিজুলী চমকৰ দ্বাৰা) আৰু শিল্পিকভাৱে (Haber Process) NH₃-লৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
(খ) এম’নিফিকেচন: মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ জৈৱিক পদাৰ্থৰ পচনৰ পৰা ব্যাকটেৰিয়াই NH₃ মুক্ত কৰে।
(গ) নাইট্ৰিফিকেচন: Nitrosomonas নামক বেক্টেৰিয়াই NH₃-ক NO₂⁻-লৈ আৰু Nitrobacter নামক বেক্টেৰিয়াই NO₂⁻-ক NO₃⁻-লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। NO₃⁻ উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰে।
(ঘ) এচিমিলেচন: উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰা NO₃⁻ অমিন’ এচিড আৰু প্ৰ’টিনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
(ঙ) ডিনাইট্ৰিফিকেচন: Pseudomonas নামক বেক্টেৰিয়াই NO₃⁻-ক পুনৰ N₂-লৈ ৰূপান্তৰিত কৰি বায়ুমণ্ডললৈ ঘূৰাই দিয়ে। এনেদৰে নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ সম্পূৰ্ণ হয়।
প্ৰশ্ন ৬: শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলৰ গুটি গঠন প্ৰক্ৰিয়া বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলত গুটি (Nodule) গঠনৰ পদক্ষেপসমূহ—
(১) ৰাইজ’বিয়াম বেক্টেৰিয়া মাটিত মুক্তভাৱে থাকে আৰু শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলৰ লোমৰ ওচৰলৈ আকৰ্ষিত হয়।
(২) মূলে নিৰ্গত কৰা ফ্লেভন’ইড আৰু বেট’ইন বেক্টেৰিয়াক আকৰ্ষণ কৰে।
(৩) বেক্টেৰিয়াই মূলৰ লোমত সংলগ্ন হৈ Nod কাৰক নিৰ্গত কৰে যিয়ে মূলৰ লোম কোঁচ খাব ধৰে।
(৪) বেক্টেৰিয়াই মূলৰ লোমলৈ প্ৰৱেশ কৰি সংক্ৰমণ সূত্ৰ (Infection thread) সৃষ্টি কৰে।
(৫) সংক্ৰমণ সূত্ৰৰ যোগেদি বেক্টেৰিয়া মূলৰ কৰ্টেক্সলৈ পৰিবাহিত হয়।
(৬) কৰ্টেক্সৰ কোষবোৰ দ্ৰুত বিভাজন হৈ গুটি (Nodule) গঠন হয়।
(৭) বেক্টেৰিয়া বেক্টেৰ’ইড (Bacteroid) ৰূপত পৰিৱৰ্তিত হয়।
(৮) গুটিৰ ভিতৰত লেগহিম’গ্ল’বিন উৎপন্ন হয় যিয়ে অক্সিজেনৰ পৰা নিকটৰ’জেনেজ এনজাইমক ৰক্ষা কৰে। এনেদৰে গুটিত নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ ঘটে।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১. হাইড্ৰ’প’নিক্স পদ্ধতি কোনে উদ্ভাৱন কৰিছিল?
(ক) মেণ্ডেল (খ) জুলিয়াছ ভন চাছ (গ) ডাৰৱিন (ঘ) ক্ৰেব্ছ
উত্তৰঃ (খ) জুলিয়াছ ভন চাছ
২. তলৰ কোনটো মাইক্ৰ’ পুষ্টি নহয়?
(ক) Fe (খ) Zn (গ) N (ঘ) Mo
উত্তৰঃ (গ) N
৩. ক্ল’ৰছিচ কাৰ অভাৱত হয়?
(ক) ক্ল’ৰফিল (খ) প্ৰ’টিন (গ) কাৰ্বহাইড্ৰেট (ঘ) চৰ্বি
উত্তৰঃ (ক) ক্ল’ৰফিল
৪. তলৰ কোনটো সিমবায়’টিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ বেক্টেৰিয়া?
(ক) এজ’ট’বেক্টৰ (খ) ৰাইজ’বিয়াম (গ) ক্ল’ষ্ট্ৰিডিয়াম (ঘ) এনাবিনা
উত্তৰঃ (খ) ৰাইজ’বিয়াম
৫. নিকটৰ’জেনেজ এনজাইমৰ কাৰ্য কি?
(ক) প্ৰ’টিন বিপাক (খ) N₂-ক NH₃-লৈ ৰূপান্তৰ (গ) ক্ল’ৰফিল গঠন (ঘ) ATP গঠন
উত্তৰঃ (খ) N₂-ক NH₃-লৈ ৰূপান্তৰ
৬. লেগহিম’গ্ল’বিনৰ মূল কাৰ্য—
(ক) অক্সিজেন পৰিবহন (খ) নিকটৰ’জেনেজক অক্সিজেনৰ পৰা ৰক্ষা (গ) ক্ল’ৰফিল গঠন (ঘ) প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ
উত্তৰঃ (খ) নিকটৰ’জেনেজক অক্সিজেনৰ পৰা ৰক্ষা
৭. তলৰ কোনটো চায়ান’বেক্টেৰিয়া নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে?
(ক) ৰাইজ’বিয়াম (খ) এজ’ট’বেক্টৰ (গ) এনাবিনা (ঘ) ফ্ৰেংকিয়া
উত্তৰঃ (গ) এনাবিনা
৮. এৰ’প’নিক্সত উদ্ভিদৰ মূলক কেনেকৈ পুষ্টি দিয়া হয়?
(ক) মাটিৰ যোগেদি (খ) দ্ৰৱণত ডুবাই (গ) দ্ৰৱণৰ মিষ্ট স্প্ৰে কৰি (ঘ) পাতেৰে
উত্তৰঃ (গ) দ্ৰৱণৰ মিষ্ট স্প্ৰে কৰি
৯. তলৰ কোনটো গতিশীল মৌল নহয়?
(ক) N (খ) P (গ) K (ঘ) Ca
উত্তৰঃ (ঘ) Ca
১০. ফ্ৰেংকিয়াই কোন উদ্ভিদৰ লগত সিমবায়’টিক?
(ক) শিম্বী উদ্ভিদ (খ) অশিম্বী উদ্ভিদ (যেনে Casuarina) (গ) ধান (ঘ) ঘাঁহ
উত্তৰঃ (খ) অশিম্বী উদ্ভিদ (যেনে Casuarina)
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১. মাটি নোহোৱাকৈ পুষ্টিদ্ৰৱণত উদ্ভিদ বঢ়োৱা পদ্ধতিক ______ বোলে।
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’প’নিক্স
২. খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱত পাতৰ হালধীয়া হোৱাক ______ বোলে।
উত্তৰঃ ক্ল’ৰছিচ
৩. ৰাইজ’বিয়াম ______ পৰিয়ালৰ উদ্ভিদৰ মূলৰ গুটিত বাস কৰে।
উত্তৰঃ শিম্বী
৪. N₂-ক NH₃-লৈ ৰূপান্তৰ কৰা এনজাইম হ’ল ______।
উত্তৰঃ নিকটৰ’জেনেজ
৫. ______ এ নিকটৰ’জেনেজক অক্সিজেনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
উত্তৰঃ লেগহিম’গ্ল’বিন
সঁচা/মিছা
১. হাইড্ৰ’প’নিক্সত মাটি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। (মিছা)
২. নাইট্ৰ’জেন এক মেক্ৰ’ পুষ্টি। (সঁচা)
৩. ৰাইজ’বিয়াম স্বতন্ত্ৰভাৱে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে। (মিছা)
৪. ক্ল’ৰছিচৰ অৰ্থ পাতৰ কলা মৃত্যু। (মিছা)
৫. এনাবিনা এক চায়ান’বেক্টেৰিয়া। (সঁচা)
৬. মাইক্ৰ’ পুষ্টি অধিক পৰিমাণে প্ৰয়োজন হয়। (মিছা)
৭. লেগহিম’গ্ল’বিন শিম্বী উদ্ভিদৰ মূলৰ গুটিত পোৱা যায়। (সঁচা)
৮. ফ্ৰেংকিয়া অশিম্বী উদ্ভিদৰ লগত সিমবায়’টিক। (সঁচা)
৯. Ca এক গতিশীল মৌল। (মিছা)
১০. সক্ৰিয় শোষণত ATP-ৰ প্ৰয়োজন হয়। (সঁচা)
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Q&A)
প্ৰশ্ন: উদ্ভিদৰ বাবে কিমান অপৰিহাৰ্য মৌল প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ বাবে মুঠ ১৭টা অপৰিহাৰ্য মৌল প্ৰয়োজন। ইয়াৰ ভিতৰত ৯টা মেক্ৰ’ পুষ্টি আৰু ৮টা মাইক্ৰ’ পুষ্টি।
প্ৰশ্ন: গতিশীল আৰু অগতিশীল মৌলৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ গতিশীল মৌল (যেনে— N, P, K, Mg) পুৰণা পাতৰ পৰা কেঁচা পাতলৈ পৰিবাহিত হ’ব পাৰে আৰু সেয়ে অভাৱজনিত লক্ষণ পুৰণা পাততহে দেখা দিয়ে। অগতিশীল মৌল (যেনে— Ca, S, Fe, B) পৰিবাহিত হ’ব নোৱাৰে আৰু সেয়ে অভাৱজনিত লক্ষণ কেঁচাপাতত প্ৰথমে দেখা দিয়ে।
প্ৰশ্ন: কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ কি?
উত্তৰঃ কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ মূলৰ এণ্ড’ডাৰ্মিচ কোষৰ ভিত্তিত পোৱা চুবেৰিনযুক্ত পট্টিকা যিয়ে পানী আৰু খনিজৰ এপ’প্লাষ্টিক গতি ৰোধ কৰি চিম্প্লাষ্টিক পথেদি যাবলৈ বাধ্য কৰে।
প্ৰশ্ন: ফাষ্ট আয়ন আৰু চ্ল’ আয়ন কি?
উত্তৰঃ মূলত শোষণৰ পৰা পাতলৈ দ্ৰুত গতি কৰা আয়নসমূহক ফাষ্ট আয়ন বোলে আৰু লাহে লাহে গতি কৰাবোৰক চ্ল’ আয়ন বোলে।
প্ৰশ্ন: নাইট্ৰ’জেনৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ কি লক্ষণ দেখা দিয়ে?
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেনৰ অভাৱত পুৰণা পাত প্ৰথমে হালধীয়া হয় (ক্ল’ৰছিচ), উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়, পাত সৰি পৰে আৰু ফুল আৰু ফল ধৰাত বিলম্ব হয়।
প্ৰশ্ন: ফছফৰাছৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ কি ক্ষতি হয়?
উত্তৰঃ ফছফৰাছৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ পাতৰ ৰং কম’লা-হালধীয়া বা বেঙুনীয়া বৰণ ধাৰণ কৰে, মূল আৰু কাণ্ডৰ বিকাশ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ফুল-ফল ধৰাত বাধা উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন: পটাছিয়ামৰ ভূমিকা উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত কি?
উত্তৰঃ পটাছিয়ামে এনজাইম সক্ৰিয়কৰণ, ষ্ট’মেটাৰ মুক্তকৰণ আৰু বন্ধকৰণ, প্ৰ’টিন আৰু ষ্টাৰ্চ সংশ্লেষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন: মাইক’ৰ্ৰাইজা কি?
উত্তৰঃ মাইক’ৰ্ৰাইজা হ’ল কেচু আৰু উদ্ভিদৰ মূলৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কীয় (mutualistic) সম্বন্ধ। ই উদ্ভিদক ফছফৰাছ আৰু আন খনিজ শোষণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন: বৰ’নৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ বৰ’নে কেলচিয়ামৰ গ্ৰহণ আৰু ব্যৱহাৰত সহায় কৰে, কোষ বিভাজন, কাৰ্বহাইড্ৰেট পৰিবহন আৰু মূলৰ বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | আসামীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Mineral Nutrition | খনিজ পুষ্টি |
| Hydroponics | হাইড্ৰ’প’নিক্স (মাটিবিহীন কৃষি) |
| Aeroponics | এৰ’প’নিক্স |
| Macronutrient | মেক্ৰ’ পুষ্টি |
| Micronutrient | মাইক্ৰ’ পুষ্টি |
| Essential Element | অপৰিহাৰ্য মৌল |
| Chlorosis | ক্ল’ৰছিচ (পাত হালধীয়া হোৱা) |
| Necrosis | নেক্ৰ’ছিচ (কলা মৃত্যু) |
| Stunted Growth | বৃদ্ধি ৰোধ |
| Premature Fall | অকাল পতন |
| Toxicity | বিষাক্ততা |
| Active Absorption | সক্ৰিয় শোষণ |
| Passive Absorption | নিষ্ক্ৰিয় শোষণ |
| Nitrogen Cycle | নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ |
| Biological Nitrogen Fixation | জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ |
| Rhizobium | ৰাইজ’বিয়াম |
| Azotobacter | এজ’ট’বেক্টৰ |
| Frankia | ফ্ৰেংকিয়া |
| Anabaena | এনাবিনা |
| Nodule | গুটি |
| Nitrogenase | নিকটৰ’জেনেজ এনজাইম |
| Leghaemoglobin | লেগহিম’গ্ল’বিন |
| Symbiotic | সিমবায়’টিক |
| Free-living | মুক্তজীৱী |
| Cyanobacteria | চায়ান’বেক্টেৰিয়া |
| Legume | শিম্বী উদ্ভিদ |
| Infection Thread | সংক্ৰমণ সূত্ৰ |
| Bacteroid | বেক্টেৰ’ইড |
| Cortex | কৰ্টেক্স |
| Xylem | জাইলেম |
| Phloem | ফ্ল’ৱেম |
| Root Hair | মূলৰ লোম |
| Casparian Strip | কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ |
| Apoplastic Pathway | এপ’প্লাষ্টিক পথ |
| Symplastic Pathway | চিম্প্লাষ্টিক পথ |
| Diffusion | ব্যাপন |
| Concentration Gradient | ঘনত্ব নতি |
| Transpiration Pull | বাষ্পমোচন টান |
| Mobile Element | গতিশীল মৌল |
| Immobile Element | অগতিশীল মৌল |
| Nitrogen Cycle | নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ |
| Ammonification | এম’নিফিকেচন |
| Nitrification | নাইট্ৰিফিকেচন |
| Denitrification | ডিনাইট্ৰিফিকেচন |
| Flavonoid | ফ্লেভন’ইড |
| Nod factor | Nod কাৰক |