উদ্ভিদৰ পৰিবহন
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ একাদশ অধ্যায় “উদ্ভিদৰ পৰিবহন”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, সঁচা/মিছা আৰু শব্দাৰ্থ অসমীয়া মাধ্যমত সাজিছোঁ। এই অধ্যায়ত উদ্ভিদৰ ভিতৰত পানী, খনিজ, গেছ আৰু খাদ্যৰ পৰিবহন প্ৰক্ৰিয়া বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
উদ্ভিদে নিজৰ বিভিন্ন কোষ আৰু অংশলৈ পানী, খনিজ লৱণ, খাদ্য আৰু গেছসমূহ পৰিবহন কৰিবলৈ কেইবাটাও পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিবহনৰ মুখ্য তিনিটা পদ্ধতি হ’ল— বিচ্ছুৰণ (Diffusion), সহজীকৃত বিচ্ছুৰণ (Facilitated Diffusion) আৰু সক্ৰিয় পৰিবহন (Active Transport)। বিচ্ছুৰণ এক ধীৰ আৰু নিষ্ক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া যত অণুসমূহে উচ্চ ঘনত্বৰ পৰা নিম্ন ঘনত্বলৈ গতি কৰে; ইয়াত শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়। সহজীকৃত বিচ্ছুৰণতো শক্তিৰ প্ৰয়োজন নাই কিন্তু বাহক প্ৰোটিন (carrier protein/aquaporin)-ৰ সহায় লোৱা হয়। সক্ৰিয় পৰিবহনত ATP শক্তিৰ ব্যৱহাৰেৰে অণুসমূহক ঘনত্ব ঢালৰ বিৰুদ্ধে স্থানান্তৰ কৰা হয়।
উদ্ভিদ-পানী সম্পৰ্কত পানী বিভৱ (Water Potential, Ψw), দ্ৰাব বিভৱ (Solute Potential, Ψs) আৰু চাপ বিভৱ (Pressure Potential, Ψp) গুৰুত্বপূৰ্ণ। সম্পৰ্ক হ’ল Ψw = Ψs + Ψp। অভিস্ৰৱণ (Osmosis) হৈছে অৰ্দ্ধভেদ্য পৰ্দাৰ মাজেৰে পানীৰ গতি, যিটো উচ্চ পানী বিভৱৰ পৰা নিম্ন পানী বিভৱলৈ ঘটে। প্লাজমোলাইচিছ (Plasmolysis) হৈছে হাইপাৰটনিক দ্ৰৱণত কোষৰ প্ৰটোপ্লাজম সংকোচনৰ ঘটনা। ইম্বিবিচন (Imbibition) হৈছে শুকান বীজে পানী শোষণ কৰি ফুলি উঠা প্ৰক্ৰিয়া যিটো অংকুৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
দীৰ্ঘ-দূৰত্বৰ পৰিবহনৰ বাবে জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম দায়বদ্ধ। মূলৰ পৰা পাতলৈ পানীৰ পৰিবহন এপ’প্লাষ্ট (Apoplast— কোষপ্ৰাচীৰ আৰু আন্তঃকোষীয় ঠাইয়েৰে) আৰু চিম্প্লাষ্ট (Symplast— প্লাজমোডেজমাটাৰ মাজেৰে কোষৰ ভিতৰেৰে) পথেৰে হয়। ৰসৰ আৰোহণ (Ascent of Sap)-ৰ ব্যাখ্যাত প্ৰস্বেদন টান (Transpiration Pull), মূল চাপ (Root Pressure), কেশনলিকা ক্ৰিয়া (Capillary Action) আৰু ডিক্সন-জলিৰ আঠা-টান তত্ত্ব (Cohesion-Tension Theory) উল্লেখযোগ্য। প্ৰস্বেদন (Transpiration) হ’ল উদ্ভিদৰ পৰা জলীয় বাষ্প হিচাপে পানী ওলাই যোৱা প্ৰক্ৰিয়া— ইয়াৰ তিনি প্ৰকাৰ আছে: রন্ধ্ৰীয় (Stomatal), কিউটিকুলাৰ (Cuticular) আৰু লেনটিকুলাৰ (Lenticular)। ৰন্ধ্ৰৰ মুকলি/বন্ধ হোৱাটো ৰক্ষীকোষৰ আস্ফীতি (turgidity)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এন্টিট্ৰেন্সপিৰেন্ট (Antitranspirant) যেনে PMA, ABA, low-viscosity wax প্ৰস্বেদন হ্ৰাস কৰে।
খনিজ পুষ্টি মূলৰ মাজেৰে মূলত সক্ৰিয় পৰিবহনেৰে শোষিত হয় আৰু জাইলেমৰ মাজেৰে ওপৰলৈ পৰিবহন হয়। ফ্লোৱেমৰ মাজেৰে খাদ্য (চুক্ৰোজ) উৎস (source) ৰ পৰা সিংক (sink)-লৈ পৰিবহন হয়— ই দুয়ো দিশতে যাব পাৰে। ইয়াৰ ব্যাখ্যা মুঞ্চৰ (Ernst Münch) চাপ-প্ৰবাহ অনুকল্প (Pressure-Flow / Mass-Flow Hypothesis)-এ দিয়ে: উৎসত চুক্ৰোজ ফ্লোৱেমত সক্ৰিয়ভাৱে লোডিং হয় → পানী অভিস্ৰৱণেৰে ভিতৰলৈ সোমায় → চাপ বাঢ়ে → চাপৰ ঢালৰ মাজেৰে দ্ৰৱণ সিংকলৈ প্ৰৱাহিত হয় → সিংকত আনলোডিং হোৱাত পানী ঘূৰি যায়।
Summary (English)
Plants transport water, minerals, gases and food through diffusion, facilitated diffusion and active transport. Diffusion is passive and slow; facilitated diffusion uses carrier proteins/aquaporins; active transport uses ATP and moves solutes against the gradient. Plant-water relations involve water potential (Ψw = Ψs + Ψp), osmosis across semipermeable membranes, plasmolysis in hypertonic solutions, and imbibition by dry seeds. Long-distance transport occurs through xylem (water, minerals) and phloem (food). Water enters roots and travels via the apoplast (cell walls and intercellular spaces) and symplast (cytoplasm via plasmodesmata) pathways. Ascent of sap is explained by root pressure, capillary action, transpiration pull, and the Cohesion-Tension theory of Dixon and Joly. Transpiration occurs through stomata, cuticle and lenticels and is regulated by guard-cell turgidity. Antitranspirants reduce water loss. Mineral nutrients are mostly absorbed actively. Phloem translocation is explained by Münch’s pressure-flow (mass-flow) hypothesis, which moves sucrose from source to sink along a turgor-pressure gradient.
প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰীয়া)
প্ৰশ্ন ১। বিচ্ছুৰণ (Diffusion) কি?
উত্তৰঃ অণুসমূহৰ উচ্চ ঘনত্বৰ পৰা নিম্ন ঘনত্বলৈ নিজা গতিশক্তিৰ সহায়ত হোৱা গতিকে বিচ্ছুৰণ বুলি কয়। ই এক নিষ্ক্ৰিয় (passive) প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ২। পানী বিভৱৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ এক নিৰ্দিষ্ট অৱস্থাত পানীৰ অণুৰ গতিশীলতা বা মুক্ত শক্তিৰ পৰিমাপকে পানী বিভৱ (Ψw) বুলি কয়। বিশুদ্ধ পানীৰ পানী বিভৱ শূন্য।
প্ৰশ্ন ৩। অভিস্ৰৱণ (Osmosis) কি?
উত্তৰঃ অৰ্দ্ধভেদ্য পৰ্দাৰ মাজেৰে উচ্চ পানী বিভৱৰ পৰা নিম্ন পানী বিভৱলৈ পানীৰ অণুৰ গতিকে অভিস্ৰৱণ বুলি কয়।
প্ৰশ্ন ৪। প্লাজমোলাইচিছ মানে কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদ কোষক হাইপাৰটনিক দ্ৰৱণত ৰাখিলে কোষৰ প্ৰটোপ্লাজম সংকুচিত হৈ কোষপ্ৰাচীৰৰ পৰা পৃথক হোৱা ঘটনাকে প্লাজমোলাইচিছ বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। ইম্বিবিচন (Imbibition) কি?
উত্তৰঃ শুকান কলয়ডীয় পদাৰ্থই (যেনে শুকান বীজে) পানী শোষণ কৰি ফুলি উঠা বিশেষ ধৰণৰ বিচ্ছুৰণ প্ৰক্ৰিয়াকে ইম্বিবিচন বুলি কয়।
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰস্বেদন কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ বায়বীয় অংশৰ পৰা জলীয় বাষ্প আকাৰে পানী মুকলি হৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে প্ৰস্বেদন (Transpiration) বুলি কয়।
প্ৰশ্ন ৭। আঠা-টান তত্ত্ব কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ ডিক্সন আৰু জলিয়ে (Dixon and Joly) ১৮৯৪ চনত আঠা-টান তত্ত্ব (Cohesion-Tension Theory) দিছিল।
প্ৰশ্ন ৮। চাপ-প্ৰবাহ অনুকল্প কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৩০ চনত আৰ্নষ্ট মুঞ্চই (Ernst Münch) চাপ-প্ৰবাহ বা মাছ-ফ্ল’ অনুকল্প প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। জাইলেমৰ মুখ্য কাম কি?
উত্তৰঃ মূলৰ পৰা পাতলৈ পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহন কৰাটোৱেই জাইলেমৰ মুখ্য কাম।
প্ৰশ্ন ১০। উৎস আৰু সিংক বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ খাদ্য উৎপাদন বা সঞ্চিত হৈ থকা ঠাইক উৎস (source) আৰু খাদ্য ব্যৱহাৰ বা সঞ্চয় হোৱা ঠাইক সিংক (sink) বোলে।
প্ৰশ্নোত্তৰ (২-৩ নম্বৰীয়া)
প্ৰশ্ন ১। বিচ্ছুৰণ আৰু সক্ৰিয় পৰিবহনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বিচ্ছুৰণ এক নিষ্ক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া— ইয়াত শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয় আৰু অণুসমূহ ঘনত্ব ঢাল অনুসৰি গতি কৰে। সক্ৰিয় পৰিবহন এক সক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া— ইয়াত ATP শক্তিৰ প্ৰয়োজন আৰু অণুসমূহক ঘনত্ব ঢালৰ বিৰুদ্ধে গতি কৰোৱা হয়। সক্ৰিয় পৰিবহনত নিৰ্দিষ্ট বাহক প্ৰোটিনৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ২। এপ’প্লাষ্ট আৰু চিম্প্লাষ্ট পথৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ এপ’প্লাষ্ট পথ কোষৰ বাহিৰৰ অংশ অৰ্থাৎ কোষপ্ৰাচীৰ আৰু আন্তঃকোষীয় ঠাইৰ মাজেৰে পানী চলে; ই দ্ৰুত আৰু কোনো প্ৰটোপ্লাজমৰ বাধা নাই। চিম্প্লাষ্ট পথত পানী প্লাজমোডেজমাটাৰ মাজেৰে এটা কোষৰ পৰা আন এটা কোষলৈ যায়— ই তুলনামূলকভাৱে ধীৰ। কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপত পানীয়ে এপ’প্লাষ্ট ত্যাগ কৰি চিম্প্লাষ্ট পথ ধৰিব লগীয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৩। ৰক্ষীকোষৰ মুকলি আৰু বন্ধ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰক্ষীকোষত পানীৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে সিহঁত আস্ফীত (turgid) হয় আৰু ভিতৰৰ পাতল কাষ বাহিৰৰ ঘন কাষৰ ফালে বেঁকা হৈ ৰন্ধ্ৰ মুকলি হয়। পানী হ্ৰাস হ’লে ৰক্ষীকোষ পৰিম্লান হয় আৰু ৰন্ধ্ৰ বন্ধ হয়। K+ আয়নৰ প্ৰৱেশ-প্ৰস্থানে এই প্ৰক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। প্ৰস্বেদনৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰস্বেদনে উদ্ভিদৰ ভিতৰত উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, প্ৰস্বেদন টান সৃষ্টি কৰি ৰসৰ আৰোহণত সহায় কৰে, খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিবহনত সহায় কৰে আৰু পাতৰ পৃষ্ঠ ঠাণ্ডা কৰি ৰাখে। কিন্তু অত্যধিক প্ৰস্বেদনে উদ্ভিদক শুকান কৰি পেলাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰস্বেদনত প্ৰভাৱ পেলোৱা চাৰিটা কাৰক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (i) উষ্ণতা— উষ্ণতা বাঢ়িলে প্ৰস্বেদন বাঢ়ে। (ii) আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা— আৰ্দ্ৰতা বাঢ়িলে প্ৰস্বেদন কমে। (iii) বতাহৰ গতি— বতাহ বাঢ়িলে প্ৰস্বেদন বাঢ়ে। (iv) পোহৰ— পোহৰে ৰন্ধ্ৰ মুকলি কৰি প্ৰস্বেদন বঢ়ায়। লগতে মাটিৰ পানীৰ পৰিমাণো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক।
প্ৰশ্ন ৬। মূল চাপ (Root Pressure) কি? ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা কি?
উত্তৰঃ মূল কোষবোৰে সক্ৰিয়ভাৱে আয়ন শোষণ কৰি জাইলেম ৰসৰ পানী বিভৱ কমাই দিয়াৰ ফলত পানীয়ে অভিস্ৰৱণৰ দ্বাৰা সোমাই যি ধনাত্মক চাপৰ সৃষ্টি কৰে তাকেই মূল চাপ বোলে। সীমাবদ্ধতা: ই কেইমিটাৰমান উচ্চতালৈহে পানী ঠেলিব পাৰে আৰু ডাঙৰ গছত (যেনে ১০০ মিটাৰ উচ্চ ৰেডউড) ই অকলে পৰ্যাপ্ত নহয়।
প্ৰশ্ন ৭। গাটেচন (Guttation) কি?
উত্তৰঃ ৰাতিপুৱা পাতৰ পাৰৰ হাইডাথ’ডৰ মাজেৰে তৰল পানীৰ আকাৰে পানী ওলাই অহা প্ৰক্ৰিয়াকে গাটেচন বোলে। ই মূল চাপৰ ফলস্বৰূপে ঘটে।
প্ৰশ্ন ৮। জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম পৰিবহনৰ মাজত মুখ্য পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ জাইলেম পৰিবহনে পানী আৰু খনিজক মূলৰ পৰা পাতলৈ এক দিশতে কঢ়িয়াই নিয়ে আৰু ই মূলত নিষ্ক্ৰিয় (transpiration pull-চালিত)। ফ্লোৱেম পৰিবহনে চুক্ৰোজ আদি জৈৱিক যৌগ উৎসৰ পৰা সিংকলৈ দ্বিদিশীয়ভাৱে কঢ়িয়াই নিয়ে আৰু ই সক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া (লোডিং/আনলোডিং)।
প্ৰশ্নোত্তৰ (৫-৭ নম্বৰীয়া)
প্ৰশ্ন ১। ৰসৰ আৰোহণ ব্যাখ্যা কৰা। আঠা-টান তত্ত্ব বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ মূলৰ পৰা পাতলৈ জাইলেমৰ মাজেৰে পানীৰ ওপৰমুৱা চলনক ৰসৰ আৰোহণ (Ascent of Sap) বোলে। ইয়াৰ ব্যাখ্যাত কেইবাটাও তত্ত্ব আছে— মূল চাপ, কেশনলিকা ক্ৰিয়া, প্ৰস্বেদন টান আৰু আঠা-টান তত্ত্ব। আঠা-টান তত্ত্ব ১৮৯৪ চনত ডিক্সন আৰু জলিয়ে দিছিল আৰু ই বৰ্তমান সকলোতকৈ গ্ৰহণযোগ্য তত্ত্ব। ইয়াত— (১) পানীৰ অণুসমূহৰ মাজত আঠা (Cohesion) বল আৰু পানী আৰু জাইলেম প্ৰাচীৰৰ মাজত সংলগ্নতা (Adhesion) বল কাম কৰে। (২) এই বলৰ ফলত জাইলেমত এক অবিচ্ছিন্ন পানীৰ স্তম্ভ গঠিত হয়। (৩) পাতৰ মেছোফিল কোষৰ পৰা প্ৰস্বেদন হৈ পানী ওলাই গ’লে এক ঋণাত্মক চাপ বা টান (Transpiration Pull) সৃষ্টি হয়। (৪) এই টানে পানীৰ স্তম্ভটোক ওপৰলৈ টানি লৈ যায়। এইদৰে শ শ মিটাৰ উচ্চ গছত পানী আৰোহণ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। মুঞ্চৰ চাপ-প্ৰবাহ অনুকল্প বিতংভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৩০ চনত আৰ্নষ্ট মুঞ্চই ফ্লোৱেমৰ মাজেৰে শৰ্কৰাৰ পৰিবহন বুজাবলৈ চাপ-প্ৰবাহ (Pressure-Flow) বা মাছ-ফ্ল’ অনুকল্প আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰ পদক্ষেপসমূহ: (১) উৎস (যেনে পাত)-ত প্ৰস্তুত হোৱা শৰ্কৰা সক্ৰিয় পৰিবহনৰ দ্বাৰা ফ্লোৱেমৰ চিভ নলিকাত লোডিং কৰা হয়। (২) চিভ কোষৰ ভিতৰত শৰ্কৰাৰ ঘনত্ব বঢ়াৰ ফলত দ্ৰাব বিভৱ ঋণাত্মক হৈ পৰে আৰু কাষৰ জাইলেমৰ পৰা পানী অভিস্ৰৱণেৰে চিভ নলিকাত সোমায়। (৩) এই পানী সোমাই অহাৰ ফলত উৎসৰ ফালে চাপ বঢ়ে। (৪) সিংক (যেনে শিপা, ফল)-ত শৰ্কৰা আনলোডিং হয় আৰু সিংকৰ চিভ কোষত শৰ্কৰাৰ ঘনত্ব কমে। ফলত পানী ওলাই যায় আৰু সিংকৰ চাপ কমে। (৫) উৎস আৰু সিংকৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা চাপৰ ঢালৰ মাজেৰে ৰস (চুক্ৰোজ-পানী) উৎসৰ পৰা সিংকলৈ গণ-প্ৰৱাহ (mass flow)-ৰ দ্বাৰা গতি কৰে। এই অনুকল্পই ফ্লোৱেমৰ দ্বিমুখী পৰিবহনো বুজাব পাৰে— যিকোনো অংশ পৰিস্থিতি অনুসৰি উৎস বা সিংক হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩। প্ৰস্বেদনৰ প্ৰকাৰভেদ আৰু ইয়াত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰস্বেদনৰ মুখ্যতঃ তিনি প্ৰকাৰ— (১) ৰন্ধ্ৰীয় প্ৰস্বেদন (Stomatal): পাতৰ ৰন্ধ্ৰৰ মাজেৰে হোৱা প্ৰস্বেদন; মুঠ প্ৰস্বেদনৰ প্ৰায় ৮০-৯০%। (২) কিউটিকুলাৰ প্ৰস্বেদন (Cuticular): পাতৰ কিউটিকলৰ মাজেৰে হোৱা প্ৰস্বেদন; প্ৰায় ৫-১০%। (৩) লেনটিকুলাৰ প্ৰস্বেদন (Lenticular): কাঠনি কাণ্ডৰ লেনটিচেলৰ মাজেৰে হোৱা প্ৰস্বেদন; প্ৰায় ০.১%। প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰক— বহিঃস্থ কাৰক: উষ্ণতা (বাঢ়িলে প্ৰস্বেদন বাঢ়ে), আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা (বাঢ়িলে প্ৰস্বেদন কমে), বতাহৰ গতি (অলপ বাঢ়িলে বঢ়ে কিন্তু বেছি হ’লে ৰন্ধ্ৰ বন্ধ হ’ব পাৰে), পোহৰ (ৰন্ধ্ৰ মুকলি কৰে), মাটিৰ পানী, বায়ুমণ্ডলৰ চাপ। আভ্যন্তৰীণ কাৰক: পাতৰ এলেকা, পাতৰ গাঁথনি, ৰন্ধ্ৰৰ সংখ্যা আৰু বিতৰণ, কিউটিকলৰ ডিঙৰ, পানীৰ পৰিমাণ। এন্টিট্ৰেন্সপিৰেন্ট যেনে PMA (phenyl mercuric acetate), ABA, low-viscosity wax প্ৰস্বেদন হ্ৰাস কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। উদ্ভিদৰ পানী বিভৱ আৰু অভিস্ৰৱণ ব্যাখ্যা কৰা। বিভিন্ন দ্ৰৱণত উদ্ভিদ কোষৰ আচৰণ লিখা।
উত্তৰঃ পানী বিভৱ (Ψw) হৈছে এক নিৰ্দিষ্ট অৱস্থাত পানী অণুৰ মুক্ত শক্তি। বিশুদ্ধ পানীত Ψw = ০। দ্ৰাব যোগ কৰিলে Ψw ঋণাত্মক হয়। সম্পৰ্ক: Ψw = Ψs + Ψp, য’ত Ψs দ্ৰাব বিভৱ (সদায় ঋণাত্মক) আৰু Ψp চাপ বিভৱ (সাধাৰণতে ধনাত্মক)। অভিস্ৰৱণ হৈছে অৰ্দ্ধভেদ্য পৰ্দাৰ মাজেৰে উচ্চ Ψw-ৰ পৰা নিম্ন Ψw-লৈ পানী অণুৰ গতি। কোষৰ আচৰণ: (১) আইছোটনিক দ্ৰৱণ— কোষৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ Ψw সমান, ফলত পানীৰ গতি নাই; কোষ একে আকাৰে থাকে। (২) হাইপোটনিক দ্ৰৱণ— বাহিৰৰ Ψw বেছি হোৱাত পানী কোষৰ ভিতৰলৈ সোমাই যায়; কোষ আস্ফীত (turgid) হয়। (৩) হাইপাৰটনিক দ্ৰৱণ— বাহিৰৰ Ψw কম হোৱাত কোষৰ পানী ওলাই যায়; প্ৰটোপ্লাজম সংকুচিত হৈ কোষপ্ৰাচীৰৰ পৰা পৃথক হয়— ইয়াকেই প্লাজমোলাইচিছ বোলে। প্লাজমোলাইজড কোষক বিশুদ্ধ পানীত ৰাখিলে পানীয়ে পুনৰ ভিতৰলৈ সোমাই কোষক স্বাভাৱিক কৰে— ইয়াকে ডিপ্লাজমোলাইচিছ বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। উদ্ভিদে খনিজ পুষ্টি কেনেদৰে শোষণ আৰু পৰিবহন কৰে?
উত্তৰঃ উদ্ভিদে মূলৰ মাজেৰে মাটিৰ পৰা খনিজ আয়ন শোষণ কৰে। শোষণ প্ৰথমে নিষ্ক্ৰিয়ভাৱে এপ’প্লাষ্টত আৰম্ভ হয়, কিন্তু এণ্ডোডাৰ্মিচৰ কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপত গৈ আয়নসমূহক সক্ৰিয়ভাৱে চিম্প্লাষ্টলৈ স্থানান্তৰ কৰিব লাগে। সক্ৰিয় পৰিবহনত ATP শক্তিৰ ব্যৱহাৰ হয় আৰু ই নিৰ্দিষ্ট আয়ন বাহক প্ৰোটিনৰ জৰিয়তে ঘনত্ব ঢালৰ বিৰুদ্ধেও আয়ন শোষণ কৰিব পাৰে। শোষিত আয়নসমূহ মূলৰ জাইলেমলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু জাইলেমৰ ৰসৰ লগত পাত আৰু আন বাঢ়ি থকা অংশলৈ ওপৰমুৱা গতি কৰে। কিছুমান অপুৰণিতে ব্যৱহাৰ হোৱা খনিজ ফ্লোৱেমৰ মাজেৰেও পুনঃচক্ৰিত হয়। নাইট্ৰোজেন NO3-, NH4+ আকাৰত শোষিত হৈ অ্যামিনো এচিড আৰু প্ৰোটিনত পৰিণত হয়।
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। বিশুদ্ধ পানীৰ পানী বিভৱ কিমান?
(ক) ধনাত্মক (খ) ঋণাত্মক (গ) শূন্য (ঘ) অসীম
উত্তৰঃ (গ) শূন্য
২। আঠা-টান তত্ত্ব কোনে দিছিল?
(ক) মুঞ্চ (খ) ডিক্সন আৰু জলি (গ) প্ৰিষ্টলে (ঘ) ডাৰ্ৱিন
উত্তৰঃ (খ) ডিক্সন আৰু জলি
৩। চাপ-প্ৰবাহ অনুকল্প কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?
(ক) ডিক্সন (খ) মুঞ্চ (গ) হেল্চ (ঘ) মেন্দেল
উত্তৰঃ (খ) মুঞ্চ
৪। হাইপাৰটনিক দ্ৰৱণত উদ্ভিদ কোষত কি ঘটে?
(ক) আস্ফীতি (খ) প্লাজমোলাইচিছ (গ) ডিপ্লাজমোলাইচিছ (ঘ) মৃত্যু
উত্তৰঃ (খ) প্লাজমোলাইচিছ
৫। ৰন্ধ্ৰৰ মুকলি/বন্ধ হোৱা মুখ্যতঃ কি আয়নৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?
(ক) Na+ (খ) Ca2+ (গ) K+ (ঘ) Cl-
উত্তৰঃ (গ) K+
৬। মুঠ প্ৰস্বেদনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ কোন প্ৰকাৰৰ?
(ক) কিউটিকুলাৰ (খ) লেনটিকুলাৰ (গ) ৰন্ধ্ৰীয় (ঘ) মূলীয়
উত্তৰঃ (গ) ৰন্ধ্ৰীয়
৭। পানীৰ পৰিবহন কোন কলাৰ মাজেৰে হয়?
(ক) ফ্লোৱেম (খ) জাইলেম (গ) প্যাৰেংকাইমা (ঘ) এপিডাৰ্মিছ
উত্তৰঃ (খ) জাইলেম
৮। প্লাজমোডেজমাটাৰ মাজেৰে পানীৰ চলনপথ কোনটো?
(ক) এপ’প্লাষ্ট (খ) চিম্প্লাষ্ট (গ) ভেক্যুল’লাৰ (ঘ) এপিডাৰ্মেল
উত্তৰঃ (খ) চিম্প্লাষ্ট
৯। ইম্বিবিচনৰ এক উদাহৰণ হ’ল—
(ক) পাতৰ পৰা পানী ওলোৱা (খ) শুকান বীজে পানী শোষণ কৰা (গ) ৰন্ধ্ৰৰ মুকলি (ঘ) মূল চাপ
উত্তৰঃ (খ) শুকান বীজে পানী শোষণ কৰা
১০। তলৰ কোনটো এন্টিট্ৰেন্সপিৰেন্ট?
(ক) NAA (খ) GA (গ) PMA (ঘ) IAA
উত্তৰঃ (গ) PMA
১১। কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ ক’ত পোৱা যায়?
(ক) এপিডাৰ্মিচ (খ) কৰ্টেক্স (গ) এণ্ডোডাৰ্মিচ (ঘ) পেৰিচাইকল
উত্তৰঃ (গ) এণ্ডোডাৰ্মিচ
১২। ফ্লোৱেমৰ মাজেৰে পৰিবহিত মুখ্য চিনি কোনটো?
(ক) গ্লুক’জ (খ) চুক্ৰোজ (গ) ফ্ৰুক্টোজ (ঘ) ষ্টাৰ্চ
উত্তৰঃ (খ) চুক্ৰোজ
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। পানী বিভৱৰ সমীকৰণ Ψw = Ψs + ______। উত্তৰঃ Ψp
২। ______ প্ৰক্ৰিয়াত শুকান বীজে পানী শোষণ কৰি ফুলি উঠে। উত্তৰঃ ইম্বিবিচন
৩। জাইলেমে ______ আৰু খনিজ পৰিবহন কৰে। উত্তৰঃ পানী
৪। ফ্লোৱেমৰ পৰিবহন ______-ৰ পৰা সিংকলৈ হয়। উত্তৰঃ উৎস
৫। ______ এক ঋণাত্মক চাপ যিয়ে পানীক ওপৰলৈ টানে। উত্তৰঃ প্ৰস্বেদন টান
৬। ______ কোষপৰ্দাত থকা পানীৰ চেনেল প্ৰোটিন। উত্তৰঃ একুৱাপৰিন
সঁচা/মিছা লিখা
১। বিচ্ছুৰণত ATP শক্তিৰ প্ৰয়োজন। উত্তৰঃ মিছা
২। মুঞ্চই চাপ-প্ৰবাহ অনুকল্প দিছিল। উত্তৰঃ সঁচা
৩। আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা বাঢ়িলে প্ৰস্বেদন বাঢ়ে। উত্তৰঃ মিছা
৪। প্লাজমোলাইচিছ হাইপাৰটনিক দ্ৰৱণত হয়। উত্তৰঃ সঁচা
৫। ফ্লোৱেমে কেৱল এক দিশতে পৰিবহন কৰে। উত্তৰঃ মিছা
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
উদ্ভিদৰ পৰিবহন প্ৰক্ৰিয়াত একুৱাপৰিন (Aquaporin) এক বিশেষ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে— ই কোষপৰ্দাত থকা প্ৰোটিন চেনেল যিয়ে পানীৰ দ্ৰুত গতি সম্ভৱ কৰি তোলে। আনহাতে গাটেচন আৰু প্ৰস্বেদনৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজা প্ৰয়োজন— গাটেচনত তৰল পানী হাইডাথ’ডৰ মাজেৰে ওলায় আৰু ই সাধাৰণতে ৰাতিপুৱা ঘটে; প্ৰস্বেদনত জলীয় বাষ্প ৰন্ধ্ৰৰ মাজেৰে ওলায় আৰু ই দিনত বেছিকৈ ঘটে।
ৰন্ধ্ৰীয় পৰিবহনত আভেৰি (Aravi) আকাৰৰ ৰক্ষীকোষ থকা ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদ আৰু কিডনি (kidney) আকাৰৰ ৰক্ষীকোষ থকা দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ মাজত গাঁথনিগত পাৰ্থক্য আছে। দুয়োতে অভ্যন্তৰীণ কাষ ঘন আৰু বহিৰ্কাষ পাতল হোৱা বাবে পানী সোমালেই কাষবোৰ বেঁকা হৈ ৰন্ধ্ৰ মুকলি হয়।
খনিজ পুষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত নাইট্ৰোজেন, ফচফৰাছ, পটাচিয়াম মেক্ৰোনিউট্ৰিয়েণ্ট আৰু আইৰন, মেংগানিজ, জিঙ্ক, কপাৰ মাইক্ৰ’নিউট্ৰিয়েণ্ট হিচাপে আৱশ্যকীয়। উদ্ভিদে এই খনিজবোৰ আয়ন আকাৰত শোষণ কৰে আৰু পাছত বিভিন্ন বিপাকীয় কাৰ্য্যত ব্যৱহাৰ কৰে। নাইট্ৰোজেন প্ৰোটিন আৰু নিউক্লিক এচিড গঠনত, ফচফৰাছ ATP আৰু কোষপৰ্দাত আৰু পটাচিয়াম ৰন্ধ্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু এনজাইম সক্ৰিয়কৰণত ব্যৱহাৰ হয়।
ফ্লোৱেম পৰিবহনৰ এক উল্লেখনীয় বৈশিষ্ট্য হ’ল ই দ্বিদিশীয় (bidirectional)— অৰ্থাৎ একে সময়তে ভিন্ন দিশলৈ পৰিবহন হ’ব পাৰে। অংকুৰণ কালত বীজৰ সঞ্চিত খাদ্য চাৰাগছলৈ যায়— তেতিয়া বীজ উৎস। ফল পকা সময়ত পাতৰ পৰা ফললৈ পৰিবহন হয়। গতিকে এটা অংশ কোনো এক সময়ত উৎস হ’লেও আন এক সময়ত সিংক হ’ব পাৰে। এই বৈশিষ্ট্যই ফ্লোৱেম পৰিবহনক জাইলেম পৰিবহনৰ পৰা পৃথক কৰে— জাইলেমত পৰিবহন কেৱল এক দিশলৈ (মূলৰ পৰা পাতলৈ) হয়।
উদ্ভিদ পদাৰ্থ বিজ্ঞানীসকলে গৱেষণাৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ কৰিছে যে গছত পানীৰ স্তম্ভ সম্পূৰ্ণ অবিচ্ছিন্ন ৰূপে নাথাকে— মাজে মাজে বায়ুৰ বুটলি (embolism) সৃষ্টি হয়। কিন্তু গছবোৰে এই বুটলি পাৰ-আৰ্হি (bordered pit)-ৰ মাজেৰে কাষৰ জাইলেম নলিকালৈ পানীৰ স্তম্ভ পুনঃস্থাপন কৰে। এই গাঁথনিগত আৰু কাৰ্য্যকৰী অভিযোজনে গছসমূহক বহু উচ্চতা পৰ্যন্ত পানী পঠিয়াবলৈ সক্ষম কৰি তুলিছে।
শব্দাৰ্থ
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Diffusion | বিচ্ছুৰণ |
| Active Transport | সক্ৰিয় পৰিবহন |
| Osmosis | অভিস্ৰৱণ |
| Water Potential | পানী বিভৱ |
| Plasmolysis | প্লাজমোলাইচিছ |
| Imbibition | ইম্বিবিচন |
| Apoplast | এপ’প্লাষ্ট |
| Symplast | চিম্প্লাষ্ট |
| Ascent of Sap | ৰসৰ আৰোহণ |
| Transpiration | প্ৰস্বেদন |
| Root Pressure | মূল চাপ |
| Cohesion-Tension Theory | আঠা-টান তত্ত্ব |
| Stomata | ৰন্ধ্ৰ |
| Guard Cell | ৰক্ষীকোষ |
| Lenticel | লেনটিচেল |
| Cuticle | কিউটিকল |
| Antitranspirant | এন্টিট্ৰেন্সপিৰেন্ট |
| Source | উৎস |
| Sink | সিংক |
| Pressure-Flow Hypothesis | চাপ-প্ৰবাহ অনুকল্প |
| Phloem | ফ্লোৱেম |
| Xylem | জাইলেম |
| Plasmodesmata | প্লাজমোডেজমাটা |
| Casparian Strip | কেচপেৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ |
| Turgidity | আস্ফীতি |
| Aquaporin | একুৱাপৰিন |
| Capillary Action | কেশনলিকা ক্ৰিয়া |
| Facilitated Diffusion | সহজীকৃত বিচ্ছুৰণ |
| Hypertonic | হাইপাৰটনিক |
| Hypotonic | হাইপোটনিক |
| Isotonic | আইছোটনিক |
| Diffusion Pressure Deficit | বিচ্ছুৰণ চাপ অভাৱ |
| Solute Potential | দ্ৰাব বিভৱ |
| Pressure Potential | চাপ বিভৱ |
| Translocation | স্থানান্তৰণ |
| Mass Flow | গণ-প্ৰৱাহ |
| Sieve Tube | চিভ নলিকা |
| Companion Cell | সহযোগী কোষ |
| Hydathode | হাইডাথ’ড |
| Guttation | গাটেচন |
| Embolism | বায়ু-বুটলি |
| Bordered Pit | পাৰ-আৰ্হি |
| Loading | লোডিং |
| Unloading | আনলোডিং |