কোষচক্ৰ আৰু কোষবিভাজন

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী, HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আপোনাক স্বাগতম জনাইছোঁ। আজিৰ এই পাঠটোত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত একাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ দশম অধ্যায় “কোষচক্ৰ আৰু কোষবিভাজন (Cell Cycle and Cell Division)” ৰ বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম।

এই অধ্যায়টোৰ পৰা পৰীক্ষাত অহা প্ৰত্যেকটো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আমি ইয়াত সন্নিবিষ্ট কৰিছোঁ। ১ নম্বৰ, ২-৩ নম্বৰ, ৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ লগতে বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ), খালী ঠাই পূৰণ, সঁচা/মিছা আৰু শব্দাৰ্থৰ সম্পূৰ্ণ সমাহাৰ ইয়াত পাব। আশা কৰিছোঁ এই পাঠটোৱে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত যথেষ্ট সহায় কৰিব।

---

সাৰাংশ

কোষচক্ৰ (Cell Cycle) হৈছে এটা কোষৰ জন্মৰ পৰা বিভাজনৰ যোগেদি দুটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হোৱালৈকে সংঘটিত হোৱা ধাৰাবাহিক পৰিৱৰ্তনৰ সমষ্টি। কোষচক্ৰটো প্ৰধানকৈ দুটা পৰ্যায়ত বিভক্ত — অন্তঃপৰ্যায় (Interphase) আৰু এম-পৰ্যায় (M Phase)। অন্তঃপৰ্যায়টোক পুনৰ G1 (Gap 1), S (Synthesis) আৰু G2 (Gap 2) — এই তিনিটা উপ-পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়। G1 পৰ্যায়ত কোষৰ বৃদ্ধি ঘটে, S পৰ্যায়ত DNA ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ সম্পন্ন হয় আৰু G2 পৰ্যায়ত প্ৰোটিন সংশ্লেষণ আৰু মাইটোকণ্ড্ৰিয়াৰ বৃদ্ধি ঘটে। কিছুমান কোষে বিভাজন বন্ধ কৰি G0 (Quiescent) পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰে।

মাইটোছিছ (Mitosis) বা সমবিভাজন কায়িক কোষবোৰত সংঘটিত হয় আৰু ই চাৰিটা পৰ্যায়ৰে গঠিত — প্ৰোফেজ (Prophase), মেটাফেজ (Metaphase), এনাফেজ (Anaphase) আৰু টেলোফেজ (Telophase)। প্ৰোফেজত ক্ৰোমোজোম দৃশ্যমান হয়, মেটাফেজত ক্ৰোমোজোমবোৰ মধ্যৰেখাত সাজি লয়, এনাফেজত ক্ৰোমাটিড দুটা বিপৰীত মেৰুলৈ গতি কৰে আৰু টেলোফেজত নতুন নিউক্লিয়াছ গঠন হয়। ইয়াৰ পাছত কোষপ্ৰৱিভাজন (Cytokinesis) ঘটি দুটা সমান কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়। মাইটোছিছৰ গুৰুত্ব হ’ল কোষৰ বৃদ্ধি, ক্ষতিগ্ৰস্ত কলা মেৰামতি আৰু অযৌন প্ৰজনন।

মিয়ছিছ (Meiosis) বা হ্ৰাসবিভাজন জনন কোষত সংঘটিত হয় আৰু ইয়াত ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস পায়। মিয়ছিছ দুটা পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয় — মিয়ছিছ I আৰু মিয়ছিছ II। মিয়ছিছ I ৰ প্ৰোফেজ I ৰ পাঁচটা উপ-পৰ্যায় হৈছে — লেপ্টোটিন (Leptotene), জাইগোটিন (Zygotene), পেকিটিন (Pachytene), ডিপ্লোটিন (Diplotene) আৰু ডায়াকাইনেছিছ (Diakinesis)। জাইগোটিনত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ যুগ্মন (Synapsis) হয়, পেকিটিনত ক্ৰছিং অভাৰ (Crossing Over) ঘটে। মেটাফেজ I, এনাফেজ I আৰু টেলোফেজ I ৰ পাছত মিয়ছিছ II ঘটে যিটো মাইটোছিছৰ দৰে।

মিয়ছিছৰ গুৰুত্ব হৈছে — ই জননকোষ বা গেমিট সৃষ্টি কৰে, ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস কৰি প্ৰজাতিৰ স্থিৰতা ৰক্ষা কৰে, ক্ৰছিং অভাৰৰ যোগেদি জিনগত প্ৰকাৰভেদ (Variation) সৃষ্টি কৰে আৰু বিৱৰ্তনৰ ভেটি গঢ়ি তোলে। মাইটোছিছ আৰু মিয়ছিছৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য হ’ল — মাইটোছিছত এটা মাতৃ কোষৰ পৰা দুটা সমান ডিপ্ল’ইড (2n) কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়, কিন্তু মিয়ছিছত এটা মাতৃ কোষৰ পৰা চাৰিটা হেপ্ল’ইড (n) কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়। মাইটোছিছত ক্ৰছিং অভাৰ নঘটে কিন্তু মিয়ছিছত ক্ৰছিং অভাৰ ঘটে।

Summary (English)

The cell cycle is the sequence of events through which a cell grows, duplicates its DNA, and divides into two daughter cells. It is divided into two main phases: Interphase (G1, S, G2) and the M Phase (mitosis and cytokinesis). During the S phase, DNA replication occurs, while G1 and G2 phases are dedicated to growth and preparation for division. Mitosis is the equational division occurring in somatic cells, comprising prophase, metaphase, anaphase, and telophase, followed by cytokinesis. It produces two genetically identical diploid daughter cells and is essential for growth, repair, and asexual reproduction. Meiosis is a reductional division occurring in germ cells, producing four haploid gametes from one diploid mother cell. It involves two successive divisions — Meiosis I and Meiosis II. Prophase I has five sub-stages: leptotene, zygotene, pachytene, diplotene, and diakinesis. Crossing over during pachytene introduces genetic variation. Meiosis maintains chromosome number across generations, produces gametes, and provides the basis for evolution and variation in sexually reproducing organisms.

---

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: কোষচক্ৰ মানে কি?

উত্তৰঃ এটা কোষৰ জন্মৰ পৰা বিভাজনৰ যোগেদি দুটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হোৱালৈকে সংঘটিত হোৱা ধাৰাবাহিক পৰিৱৰ্তনৰ সমষ্টিকে কোষচক্ৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ২: অন্তঃপৰ্যায় (Interphase) ৰ তিনিটা উপ-পৰ্যায় কি কি?

উত্তৰঃ অন্তঃপৰ্যায়ৰ তিনিটা উপ-পৰ্যায় হৈছে — G1 (Gap 1), S (Synthesis) আৰু G2 (Gap 2) পৰ্যায়।

প্ৰশ্ন ৩: S পৰ্যায়ত কি ঘটে?

উত্তৰঃ S পৰ্যায়ত DNA ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ (Replication) সংঘটিত হয় আৰু DNA ৰ পৰিমাণ দুগুণ হয়।

প্ৰশ্ন ৪: G0 পৰ্যায় কি?

উত্তৰঃ G0 পৰ্যায় হৈছে কোষচক্ৰৰ এটা নিষ্ক্ৰিয় বা শান্ত পৰ্যায় য’ত কোষে বিভাজন বন্ধ কৰি বিপাকীয় কাৰ্যকলাপ চলাই থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: মাইটোছিছ ক’ত সংঘটিত হয়?

উত্তৰঃ মাইটোছিছ কায়িক কোষ (Somatic cells) ত সংঘটিত হয়।

প্ৰশ্ন ৬: মিয়ছিছত কিমানটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়?

উত্তৰঃ মিয়ছিছত এটা মাতৃ কোষৰ পৰা চাৰিটা হেপ্ল’ইড কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৭: ক্ৰছিং অভাৰ কোনটো পৰ্যায়ত ঘটে?

উত্তৰঃ ক্ৰছিং অভাৰ মিয়ছিছ I ৰ প্ৰোফেজ I ৰ পেকিটিন (Pachytene) উপ-পৰ্যায়ত ঘটে।

প্ৰশ্ন ৮: ছাইনেপছিছ (Synapsis) মানে কি?

উত্তৰঃ মিয়ছিছ I ৰ জাইগোটিন উপ-পৰ্যায়ত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ যুগ্মন বা সংযোগৰ প্ৰক্ৰিয়াকে ছাইনেপছিছ বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: চিয়াজমা (Chiasma) কি?

উত্তৰঃ ক্ৰছিং অভাৰৰ ফলত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ মাজত X-আকৃতিৰ সংযোগ স্থলকে চিয়াজমা বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: ছাইটোকাইনেছিছ মানে কি?

উত্তৰঃ মাইটোছিছ বা মিয়ছিছৰ অন্তত কোষপ্ৰৱিভাজনৰ যোগেদি ছাইট’প্লাজম দুভাগ হৈ দুটা পৃথক কোষ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে ছাইটোকাইনেছিছ বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: বাইভেলেণ্ট মানে কি?

উত্তৰঃ মিয়ছিছ I ৰ জাইগোটিন উপ-পৰ্যায়ত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোম দুটা যুগ্ম হৈ গঠিত হোৱা গাঁথনিক বাইভেলেণ্ট বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: ক্ৰোমোজোমৰ কোনটো অংশৰ লগত স্পিণ্ডল ফাইবাৰ সংলগ্ন হয়?

উত্তৰঃ ক্ৰোমোজোমৰ চেণ্ট্ৰোমিয়াৰৰ লগত স্পিণ্ডল ফাইবাৰ সংলগ্ন হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: মিয়ছিছক হ্ৰাসমূলক বিভাজন কিয় বোলা হয়?

উত্তৰঃ মিয়ছিছত ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস পোৱা বাবে ইয়াক হ্ৰাসমূলক বিভাজন বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: কেৰিয়’কাইনেছিছ মানে কি?

উত্তৰঃ এম-পৰ্যায়ত নিউক্লিয়াছৰ বিভাজন প্ৰক্ৰিয়াকে কেৰিয়’কাইনেছিছ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫: ক্ৰোমোজোমৰ সৰ্বাধিক ঘনীভূত অৱস্থা কোনটো পৰ্যায়ত দেখা যায়?

উত্তৰঃ মাইটোছিছৰ মেটাফেজ পৰ্যায়ত ক্ৰোমোজোম সৰ্বাধিক ঘনীভূত অৱস্থাত দেখা যায়।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: G1, S আৰু G2 পৰ্যায়ৰ কাৰ্য বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ G1 পৰ্যায়ত কোষৰ বৃদ্ধি, RNA আৰু প্ৰোটিন সংশ্লেষণ ঘটে। S পৰ্যায়ত DNA ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ সম্পন্ন হয় আৰু ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা স্থিৰ থাকিলেও DNA ৰ পৰিমাণ দুগুণ হয়। G2 পৰ্যায়ত মাইটোছিছৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰোটিন আৰু RNA ৰ সংশ্লেষণ, মাইটোকণ্ড্ৰিয়া আৰু অন্যান্য অঙ্গাণুৰ বৃদ্ধি ঘটে।

প্ৰশ্ন ২: মাইটোছিছৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰঃ মাইটোছিছৰ গুৰুত্বসমূহ — (ক) ই জীৱদেহৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে, (খ) ক্ষতিগ্ৰস্ত কলা আৰু কোষৰ মেৰামতি কৰে, (গ) অযৌন প্ৰজননত সহায় কৰে, (ঘ) ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা স্থিৰ ৰাখি জিনগত স্থিৰতা বজাই ৰাখে আৰু (ঙ) পুৰণি আৰু মৃত কোষৰ স্থানত নতুন কোষ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: মেটাফেজৰ লক্ষণসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ মেটাফেজত ক্ৰোমোজোমবোৰ সৰ্বাধিক ঘনীভূত হয়, ক্ৰোমোজোমবোৰ কোষৰ মধ্যৰেখা বা ইকুৱেট’ৰিয়েল প্লেটত শাৰী পাতি সাজি লয়, প্ৰতিটো ক্ৰোমোজোমৰ চেণ্ট্ৰোমিয়াৰৰ সৈতে স্পিণ্ডল ফাইবাৰ সংলগ্ন হয় আৰু ক্ৰোমোজোমবোৰ স্পষ্টভাৱে দৃশ্যমান হয়।

প্ৰশ্ন ৪: এনাফেজত কি ঘটে?

উত্তৰঃ এনাফেজত প্ৰতিটো ক্ৰোমোজোমৰ চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ বিভাজিত হৈ দুটা ভগ্নী ক্ৰোমাটিড পৃথক হয়। এই ক্ৰোমাটিডবোৰক এতিয়া ডটাৰ ক্ৰোমোজোম বোলে। স্পিণ্ডল ফাইবাৰৰ সংকোচনৰ ফলত এই ক্ৰোমোজোমবোৰ কোষৰ বিপৰীত মেৰুলৈ গতি কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰোফেজ I ৰ পাঁচটা উপ-পৰ্যায় কি কি?

উত্তৰঃ প্ৰোফেজ I ৰ পাঁচটা উপ-পৰ্যায় হৈছে — (ক) লেপ্টোটিন (Leptotene), (খ) জাইগোটিন (Zygotene), (গ) পেকিটিন (Pachytene), (ঘ) ডিপ্লোটিন (Diplotene) আৰু (ঙ) ডায়াকাইনেছিছ (Diakinesis)।

প্ৰশ্ন ৬: ক্ৰছিং অভাৰৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ক্ৰছিং অভাৰে হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ মাজত জিন বা DNA ৰ অংশৰ আদান-প্ৰদান ঘটায়। ইয়াৰ ফলত নতুন জিনগত সংমিশ্ৰণ সৃষ্টি হয় আৰু সন্তানসকলৰ মাজত প্ৰকাৰভেদ আহে। এই প্ৰকাৰভেদেই বিৱৰ্তনৰ আধাৰ গঢ়ে আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী কোষৰ ছাইটোকাইনেছিছৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদ কোষত কোষপ্ৰাচীৰ থকাৰ বাবে কোষ প্লেট (Cell Plate) গঠনৰ যোগেদি ছাইটোকাইনেছিছ ঘটে। কিন্তু প্ৰাণী কোষত কোষপ্ৰাচীৰ নথকা বাবে ফাৰ’ (Furrow) গঠনৰ যোগেদি কোষৰ ছাইট’প্লাজম দুভাগ হয়। উদ্ভিদ কোষত মাজৰ পৰা বাহিৰলৈ আৰু প্ৰাণী কোষত বাহিৰৰ পৰা ভিতৰলৈ ছাইটোকাইনেছিছ আগবাঢ়ে।

প্ৰশ্ন ৮: ছাইনেপটোনিমাল কমপ্লেক্স কি?

উত্তৰঃ মিয়ছিছ I ৰ জাইগোটিন উপ-পৰ্যায়ত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ মাজত গঠিত প্ৰোটিনৰ গাঁথনিকে ছাইনেপটোনিমাল কমপ্লেক্স বোলে। ই বাইভেলেণ্টৰ যুগ্মন স্থিৰ ৰাখি ক্ৰছিং অভাৰত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: কোষচক্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেনেকৈ হয়?

উত্তৰঃ কোষচক্ৰ চাইক্লিন আৰু চাইক্লিন-নিৰ্ভৰ কাইনেচ (CDK) প্ৰোটিনৰ যোগেদি নিয়ন্ত্ৰিত হয়। বিভিন্ন চেক পইণ্টে কোষৰ DNA, পৰিৱেশ আৰু আকাৰ পৰীক্ষা কৰি বিভাজনলৈ আগবাঢ়িবলৈ অনুমতি দিয়ে।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: কোষচক্ৰৰ বিভিন্ন পৰ্যায়সমূহ চিত্ৰৰ সহায়ত বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ কোষচক্ৰটো প্ৰধানকৈ দুটা মুখ্য পৰ্যায়ত বিভক্ত — অন্তঃপৰ্যায় (Interphase) আৰু এম-পৰ্যায় (M Phase)।

(ক) অন্তঃপৰ্যায় (Interphase): এই পৰ্যায়ত কোষৰ মুঠ সময়ৰ প্ৰায় ৯৫% সময় অতিবাহিত হয়। ইয়াক তিনিটা উপ-পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয় —

(i) G1 পৰ্যায় — এই পৰ্যায়ত কোষৰ আকাৰৰ বৃদ্ধি, প্ৰোটিন আৰু RNA ৰ সংশ্লেষণ ঘটে।

(ii) S পৰ্যায় — এই পৰ্যায়ত DNA ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ সম্পন্ন হয় আৰু DNA ৰ পৰিমাণ দুগুণ হয়।

(iii) G2 পৰ্যায় — এই পৰ্যায়ত কোষবিভাজনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰোটিন সংশ্লেষণ আৰু মাইটোকণ্ড্ৰিয়াৰ বৃদ্ধি ঘটে।

(খ) এম-পৰ্যায় (M Phase): এই পৰ্যায়ত প্ৰকৃত কোষবিভাজন সম্পন্ন হয়। ই দুটা ভাগত বিভক্ত — কেৰিয়’কাইনেছিছ (নিউক্লিয়াছ বিভাজন) আৰু ছাইটোকাইনেছিছ (ছাইট’প্লাজম বিভাজন)। কিছুমান কোষে বিভাজন বন্ধ কৰি G0 পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: মাইটোছিছৰ চাৰিটা পৰ্যায়ৰ বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ মাইটোছিছৰ চাৰিটা পৰ্যায় হৈছে —

(ক) প্ৰোফেজ: ক্ৰোমেটিন তন্তু ঘনীভূত হৈ স্পষ্ট ক্ৰোমোজোম গঠন কৰে। প্ৰতিটো ক্ৰোমোজোম দুটা ভগ্নী ক্ৰোমাটিডেৰে গঠিত। নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ আৰু নিউক্লিওলাছ অদৃশ্য হয়। স্পিণ্ডল গঠন আৰম্ভ হয়।

(খ) মেটাফেজ: ক্ৰোমোজোমবোৰ সৰ্বাধিক ঘনীভূত হয় আৰু কোষৰ মধ্যৰেখাত শাৰী পাতি সাজি লয়। চেণ্ট্ৰোমিয়াৰৰ সৈতে স্পিণ্ডল ফাইবাৰ সংলগ্ন হয়।

(গ) এনাফেজ: চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ বিভাজিত হৈ ভগ্নী ক্ৰোমাটিডবোৰ পৃথক হয় আৰু বিপৰীত মেৰুলৈ গতি কৰে।

(ঘ) টেলোফেজ: ক্ৰোমোজোমবোৰ মেৰুত উপস্থিত হৈ পুনৰ ক্ৰোমেটিনলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ আৰু নিউক্লিওলাছ পুনৰ গঠন হয়। ইয়াৰ পাছত ছাইটোকাইনেছিছ ঘটি দুটা সমান কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৩: মিয়ছিছ I ৰ বিতং বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ মিয়ছিছ I ক হ্ৰাসমূলক বিভাজন বোলা হয় কাৰণ ইয়াত ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ পৰ্যায়সমূহ —

(ক) প্ৰোফেজ I: ই পাঁচটা উপ-পৰ্যায়ত বিভক্ত — লেপ্টোটিনত ক্ৰোমোজোম দীঘল আৰু সূতাৰ দৰে দেখা যায়। জাইগোটিনত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ ছাইনেপছিছ হয় আৰু বাইভেলেণ্ট গঠন হয়। পেকিটিনত ক্ৰছিং অভাৰ ঘটে। ডিপ্লোটিনত চিয়াজমা দৃশ্যমান হয়। ডায়াকাইনেছিছত ক্ৰোমোজোম সৰ্বাধিক ঘনীভূত হয়।

(খ) মেটাফেজ I: বাইভেলেণ্টবোৰ মধ্যৰেখাত সাজি লয়।

(গ) এনাফেজ I: হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমবোৰ পৃথক হৈ বিপৰীত মেৰুলৈ গতি কৰে কিন্তু চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ বিভাজিত নহয়।

(ঘ) টেলোফেজ I: ক্ৰোমোজোমবোৰ মেৰুত উপস্থিত হয় আৰু নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ গঠন হয়। ছাইটোকাইনেছিছৰ পাছত দুটা হেপ্ল’ইড কোষ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৪: মাইটোছিছ আৰু মিয়ছিছৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ মাইটোছিছ আৰু মিয়ছিছৰ পাৰ্থক্য —

(ক) মাইটোছিছ কায়িক কোষত সংঘটিত হয় কিন্তু মিয়ছিছ জনন কোষত সংঘটিত হয়।

(খ) মাইটোছিছত এটা মাতৃ কোষৰ পৰা দুটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়, কিন্তু মিয়ছিছত চাৰিটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়।

(গ) মাইটোছিছত কন্যা কোষবোৰ ডিপ্ল’ইড (2n) হয়, কিন্তু মিয়ছিছত হেপ্ল’ইড (n) হয়।

(ঘ) মাইটোছিছত ক্ৰছিং অভাৰ নঘটে কিন্তু মিয়ছিছত ক্ৰছিং অভাৰ ঘটে।

(ঙ) মাইটোছিছ এক পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয় কিন্তু মিয়ছিছ দুটা পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয়।

(চ) মাইটোছিছত প্ৰোফেজ চুটি কিন্তু মিয়ছিছত প্ৰোফেজ I দীঘল আৰু পাঁচটা উপ-পৰ্যায়ত বিভক্ত।

(ছ) মাইটোছিছে বৃদ্ধি আৰু মেৰামতিত সহায় কৰে, কিন্তু মিয়ছিছে গেমিট সৃষ্টি কৰে আৰু প্ৰকাৰভেদ আনে।

প্ৰশ্ন ৫: মিয়ছিছৰ গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মিয়ছিছৰ গুৰুত্বসমূহ —

(ক) গেমিট গঠন: মিয়ছিছৰ যোগেদি যৌন প্ৰজননৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় হেপ্ল’ইড গেমিট সৃষ্টি হয়।

(খ) ক্ৰোমোজোম সংখ্যা স্থিৰীকৰণ: মিয়ছিছে ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস কৰে। নিষেচনৰ পাছত দুটা গেমিটৰ যোগেদি ডিপ্ল’ইড অৱস্থা পুনৰুদ্ধাৰ হয় আৰু প্ৰজাতিৰ ক্ৰোমোজোম সংখ্যা স্থিৰ থাকে।

(গ) প্ৰকাৰভেদ সৃষ্টি: ক্ৰছিং অভাৰ আৰু স্বাধীন বিন্যাসৰ যোগেদি জিনগত প্ৰকাৰভেদ সৃষ্টি হয়।

(ঘ) বিৱৰ্তনৰ ভেটি: এই প্ৰকাৰভেদেই প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন আৰু বিৱৰ্তনৰ মূল আধাৰ।

(ঙ) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অভিযোজন: মিয়ছিছজনিত প্ৰকাৰভেদে জীৱক পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাবলৈ সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: মিয়ছিছ II ৰ পৰ্যায়সমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মিয়ছিছ II মাইটোছিছৰ দৰে আৰু ইয়াত হেপ্ল’ইড কোষ দুটাৰ পৰা চাৰিটা হেপ্ল’ইড কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়।

(ক) প্ৰোফেজ II: ক্ৰোমোজোম পুনৰ ঘনীভূত হয় আৰু নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ অদৃশ্য হয়।

(খ) মেটাফেজ II: ক্ৰোমোজোমবোৰ মধ্যৰেখাত সাজি লয়।

(গ) এনাফেজ II: চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ বিভাজিত হৈ ভগ্নী ক্ৰোমাটিড পৃথক হয়।

(ঘ) টেলোফেজ II: ক্ৰোমোজোম মেৰুত উপস্থিত হৈ নতুন নিউক্লিয়াছ গঠন হয়। ছাইটোকাইনেছিছৰ পাছত চাৰিটা হেপ্ল’ইড কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়।

বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১: DNA ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ কোনটো পৰ্যায়ত হয়?

(ক) G1

(খ) S

(গ) G2

(ঘ) M

উত্তৰঃ (খ) S

প্ৰশ্ন ২: মাইটোছিছত কিমানটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়?

(ক) ২

(খ) ৪

(গ) ৬

(ঘ) ৮

উত্তৰঃ (ক) ২

প্ৰশ্ন ৩: ক্ৰছিং অভাৰ কোনটো উপ-পৰ্যায়ত ঘটে?

(ক) লেপ্টোটিন

(খ) জাইগোটিন

(গ) পেকিটিন

(ঘ) ডিপ্লোটিন

উত্তৰঃ (গ) পেকিটিন

প্ৰশ্ন ৪: মিয়ছিছ ক’ত সংঘটিত হয়?

(ক) কায়িক কোষ

(খ) জনন কোষ

(গ) স্নায়ু কোষ

(ঘ) মাংসপেশীৰ কোষ

উত্তৰঃ (খ) জনন কোষ

প্ৰশ্ন ৫: চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ বিভাজন কোনটো পৰ্যায়ত হয়?

(ক) প্ৰোফেজ

(খ) মেটাফেজ

(গ) এনাফেজ

(ঘ) টেলোফেজ

উত্তৰঃ (গ) এনাফেজ

প্ৰশ্ন ৬: চিয়াজমা প্ৰথমে কোনটো উপ-পৰ্যায়ত দৃশ্যমান হয়?

(ক) লেপ্টোটিন

(খ) পেকিটিন

(গ) ডিপ্লোটিন

(ঘ) ডায়াকাইনেছিছ

উত্তৰঃ (গ) ডিপ্লোটিন

প্ৰশ্ন ৭: ছাইনেপছিছ ক’ত হয়?

(ক) লেপ্টোটিন

(খ) জাইগোটিন

(গ) পেকিটিন

(ঘ) ডিপ্লোটিন

উত্তৰঃ (খ) জাইগোটিন

প্ৰশ্ন ৮: G0 পৰ্যায়ক কি বোলা হয়?

(ক) সক্ৰিয় পৰ্যায়

(খ) শান্ত পৰ্যায়

(গ) বৃদ্ধি পৰ্যায়

(ঘ) বিভাজন পৰ্যায়

উত্তৰঃ (খ) শান্ত পৰ্যায়

প্ৰশ্ন ৯: মিয়ছিছত কিমানটা কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়?

(ক) ২

(খ) ৪

(গ) ৮

(ঘ) ১৬

উত্তৰঃ (খ) ৪

প্ৰশ্ন ১০: মেটাফেজত ক্ৰোমোজোম ক’ত সাজি লয়?

(ক) মেৰুত

(খ) মধ্যৰেখাত

(গ) নিউক্লিয়াছত

(ঘ) ছাইট’প্লাজমত

উত্তৰঃ (খ) মধ্যৰেখাত

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

প্ৰশ্ন ১: DNA ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ ______ পৰ্যায়ত হয়।

উত্তৰঃ S

প্ৰশ্ন ২: ______ পৰ্যায়ত ক্ৰছিং অভাৰ ঘটে।

উত্তৰঃ পেকিটিন

প্ৰশ্ন ৩: মিয়ছিছত মুঠ ______ টা কন্যা কোষ সৃষ্টি হয়।

উত্তৰঃ চাৰি

প্ৰশ্ন ৪: মাইটোছিছ ______ কোষত সংঘটিত হয়।

উত্তৰঃ কায়িক

প্ৰশ্ন ৫: ______ ত হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোমৰ যুগ্মন হয়।

উত্তৰঃ জাইগোটিন

সঁচা/মিছা

প্ৰশ্ন ১: মাইটোছিছত ক্ৰছিং অভাৰ ঘটে।

উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ২: মিয়ছিছত ক্ৰোমোজোমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস পায়।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৩: এনাফেজত চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ বিভাজিত হয়।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৪: G0 পৰ্যায়ত কোষৰ বিভাজন হয়।

উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৫: মাইটোছিছে অযৌন প্ৰজননত সহায় কৰে।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৬: S পৰ্যায়ত DNA ৰ পৰিমাণ দুগুণ হয়।

উত্তৰঃ সঁচা

শব্দাৰ্থ

অসমীয়া শব্দ	ইংৰাজী অৰ্থ
কোষচক্ৰ	Cell Cycle
অন্তঃপৰ্যায়	Interphase
সমবিভাজন	Mitosis
হ্ৰাসবিভাজন	Meiosis
প্ৰোফেজ	Prophase
মেটাফেজ	Metaphase
এনাফেজ	Anaphase
টেলোফেজ	Telophase
ছাইটোকাইনেছিছ	Cytokinesis
ক্ৰছিং অভাৰ	Crossing Over
ছাইনেপছিছ	Synapsis
চিয়াজমা	Chiasma
হোমোলগাছ ক্ৰোমোজোম	Homologous Chromosome
ভগ্নী ক্ৰোমাটিড	Sister Chromatid
চেণ্ট্ৰোমিয়াৰ	Centromere
স্পিণ্ডল ফাইবাৰ	Spindle Fibre
বাইভেলেণ্ট	Bivalent
ডিপ্ল’ইড	Diploid (2n)
হেপ্ল’ইড	Haploid (n)
প্ৰতিলিপিকৰণ	Replication
প্ৰকাৰভেদ	Variation
গেমিট	Gamete
লেপ্টোটিন	Leptotene
জাইগোটিন	Zygotene
পেকিটিন	Pachytene
ডিপ্লোটিন	Diplotene
ডায়াকাইনেছিছ	Diakinesis
কায়িক কোষ	Somatic Cell
জনন কোষ	Germ Cell
নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ	Nuclear Envelope
নিউক্লিওলাছ	Nucleolus
ক্ৰোমেটিন	Chromatin
কেৰিয়’কাইনেছিছ	Karyokinesis
ইকুৱেট’ৰিয়েল প্লেট	Equatorial Plate
স্বাধীন বিন্যাস	Independent Assortment
বিৱৰ্তন	Evolution
প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন	Natural Selection
নিষেচন	Fertilization
অযৌন প্ৰজনন	Asexual Reproduction
যৌন প্ৰজনন	Sexual Reproduction