Class 11 Biology Chapter 1 — জীৱজগত (The Living World)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB Class 11 জীৱবিজ্ঞান (Biology)-ৰ প্ৰথম অধ্যায় “জীৱজগত (The Living World)”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য পাব। এই অধ্যায়ত জীৱিত বস্তুৰ বৈশিষ্ট্য, জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য, নামকৰণ পদ্ধতি আৰু শ্ৰেণীবিন্যাসৰ বৰ্গসমূহৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো বিষয়বস্তু সুসংগঠিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
জীৱিত বস্তু (Living Organisms)-ৰ কেইটামান নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য আছে যিবোৰে ইহঁতক জড় বস্তুৰ পৰা পৃথক কৰে। এই বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — বৃদ্ধি (Growth), প্ৰজনন (Reproduction), উপাপচয় (Metabolism), কোষীয় সংগঠন (Cellular Organisation), উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি (Response to Stimuli), সমভাৱস্থিতি (Homeostasis) আৰু চেতনা (Consciousness)। বৃদ্ধি বুলিলে কোষৰ সংখ্যা আৰু গাঢ়তা বৃদ্ধি পোৱাক বুজা যায়; কিন্তু কেৱল বৃদ্ধি জীৱনৰ একমাত্ৰ পৰিভাষা নহয় কাৰণ অজৈৱিক বস্তু (যেনে পৰ্বত, বালি ৰাশি)ও বৃদ্ধি লাভ কৰে। প্ৰজনন হ’ল জীৱৰ নিজৰ দৰে সন্তান উৎপন্ন কৰাৰ ক্ষমতা — অযৌন (asexual) বা যৌন (sexual) উভয় পদ্ধতিৰে হ’ব পাৰে। উপাপচয় হ’ল কোষৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা সকলো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সমষ্টি — উপচয় (anabolism) আৰু অপচয় (catabolism) দুয়োকে অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। উপাপচয় হৈছে জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য (defining feature), কাৰণ কোনো অজৈৱিক বস্তুতে উপাপচয় নাঘটে।
জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য (Diversity) অপৰিসীম। বৰ্তমান পৃথিৱীত প্ৰায় ১.৭-১.৮ নিযুত (1.7-1.8 million) প্ৰজাতিৰ জীৱ চিনাক্ত কৰা হৈছে। এই বিশাল বৈচিত্ৰ্যক বুজিবলৈ আৰু অধ্যয়ন কৰিবলৈ জীৱসমূহৰ বৈজ্ঞানিক নাম আৰু শ্ৰেণীবিন্যাসৰ প্ৰয়োজন। স্থানীয় নাম অঞ্চল-অঞ্চলত পৃথক হোৱা বাবে বৈজ্ঞানিকসকলে এক সাৰ্বজনীন নামকৰণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছে। সুইডেনৰ জীৱবিজ্ঞানী কেৰোলাছ লিনিয়াছ (Carolus Linnaeus)-এ আগবঢ়োৱা দ্বিপদ নামকৰণ পদ্ধতি (Binomial Nomenclature) বৰ্তমান সকলো ঠাইতে গ্ৰহণযোগ্য। এই পদ্ধতিত প্ৰতিটো জীৱৰ নামত দুটা শব্দ থাকে — প্ৰথমটো গণৰ নাম (Generic name) আৰু দ্বিতীয়টো প্ৰজাতিৰ বিশেষণ (Specific epithet)। উদাহৰণ — মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম Homo sapiens; আমৰ বৈজ্ঞানিক নাম Mangifera indica। নামসমূহ লেটিন ভাষাত লিখা হয় আৰু মুদ্ৰিত ৰূপত ইতালিক (italics)-ত আৰু হাতেৰে লিখোতে আণ্ডাৰলাইন কৰা হয়।
শ্ৰেণীবিন্যাসৰ বৰ্গসমূহ (Taxonomic Categories) হৈছে এক বিশেষ পৰ্যায়ক্ৰম যিৰ মাধ্যমেৰে জীৱসমূহক ক্ৰমান্বয়ে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। সাতোটা মুখ্য বৰ্গ হ’ল — জগৎ (Kingdom), সংঘ/বিভাগ (Phylum/Division), শ্ৰেণী (Class), বৰ্গ (Order), গোত্ৰ (Family), গণ (Genus) আৰু প্ৰজাতি (Species)। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত Phylum-ৰ পৰিৱৰ্তে Division ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰজাতি (Species) হৈছে শ্ৰেণীবিন্যাসৰ মৌলিক একক যিটোৱে এনে এটা জীৱ গোষ্ঠী বুজায় যাৰ সদস্যসকলৰ মাজত মৌলিক সাদৃশ্য থাকে আৰু যিসকলে নিজৰ ভিতৰত প্ৰজনন কৰি উৰ্বৰ সন্তান উৎপন্ন কৰিব পাৰে। উদাহৰণ হিচাপে মানুহৰ পৰ্যায়ক্ৰম — Species: sapiens; Genus: Homo; Family: Hominidae; Order: Primata; Class: Mammalia; Phylum: Chordata; Kingdom: Animalia।
শ্ৰেণীবিন্যাস সহায়ক উপাদান (Taxonomic Aids)সমূহ হৈছে — (১) হাৰ্বেৰিয়াম (Herbarium) — শুকান কৰি সংৰক্ষণ কৰা গছ-গছনিৰ নমুনাৰ সংগ্ৰহশালা; (২) উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden) — জীৱিত উদ্ভিদ সংৰক্ষণৰ স্থান (যেনে কেউ গাৰ্ডেন, ইণ্ডিয়ান বটানিকেল গাৰ্ডেন); (৩) সংগ্ৰহালয় (Museum) — সংৰক্ষিত প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ নমুনাৰ ভঁৰাল; (৪) প্ৰাণী উদ্যান (Zoological Park) — জীৱিত বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ স্থান; (৫) চাবি (Key) — দ্বিকাণ্ডিক বিকল্পৰ আধাৰত জীৱ চিনাক্ত কৰাৰ সঁজুলি; (৬) ফ্ল’ৰা (Flora) — কোনো এটা অঞ্চলৰ সকলো উদ্ভিদৰ বিস্তৃত বিৱৰণৰ গ্ৰন্থ; (৭) মেনুৱেল (Manual) — চিনাক্তকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰিক সহায়িকা; আৰু (৮) মন’গ্ৰাফ (Monograph) — কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট গোত্ৰ বা গণৰ ওপৰত বিস্তৃত গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ।
Summary (English)
The Living World deals with the defining features of living organisms and the systematic study of biological diversity. Living beings exhibit growth, reproduction, metabolism, cellular organisation, response to stimuli, homeostasis and consciousness. Among these, metabolism is the only true defining feature of life because no non-living object can metabolise. Earth hosts an immense diversity of life — about 1.7 to 1.8 million species described so far. To organise this diversity, scientists use Binomial Nomenclature introduced by Carolus Linnaeus, where every organism receives a Latin two-word scientific name (e.g., Homo sapiens, Mangifera indica). Taxonomy arranges organisms into a hierarchy of categories — Species, Genus, Family, Order, Class, Phylum/Division and Kingdom. Species is the smallest fundamental unit. Taxonomic aids — herbaria, botanical gardens, museums, zoological parks, keys, flora, manuals and monographs — help in identification, classification and preservation of biological information for research and education.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক (defining) বৈশিষ্ট্যটো কি?
উত্তৰঃ উপাপচয় (Metabolism) — কোষৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা সকলো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সমষ্টি।
প্ৰশ্ন ২। দ্বিপদ নামকৰণ পদ্ধতি কোনে আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ সুইডেনৰ জীৱবিজ্ঞানী কেৰোলাছ লিনিয়াছ (Carolus Linnaeus)।
প্ৰশ্ন ৩। মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ Homo sapiens।
প্ৰশ্ন ৪। শ্ৰেণীবিন্যাসৰ মৌলিক একক কি?
উত্তৰঃ প্ৰজাতি (Species)।
প্ৰশ্ন ৫। আমৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ Mangifera indica।
প্ৰশ্ন ৬। হাৰ্বেৰিয়াম মানে কি?
উত্তৰঃ চাপি শুকুৱাই কাগজত আঠা লগাই সংৰক্ষণ কৰি ৰখা গছ-গছনিৰ নমুনাৰ সংগ্ৰহালয়।
প্ৰশ্ন ৭। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত Phylum-ৰ পৰিৱৰ্তে কোনটো বৰ্গ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বিভাগ (Division)।
প্ৰশ্ন ৮। মন’গ্ৰাফ মানে কি?
উত্তৰঃ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণী বা গোত্ৰ বা গণৰ ওপৰত বিস্তৃতভাৱে লিখা গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ।
প্ৰশ্ন ৯। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্ভিদ উদ্যান ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ হাওৰাৰ ছিবপুৰত (Indian Botanical Garden, Howrah)।
প্ৰশ্ন ১০। বৰ্তমান পৃথিৱীত কিমান প্ৰজাতিৰ জীৱ চিনাক্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১.৭ৰ পৰা ১.৮ নিযুত (1.7-1.8 million) প্ৰজাতি।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। বৃদ্ধি কিয় জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য নহয়?
উত্তৰঃ বৃদ্ধি জীৱিত বস্তুৰ এক বৈশিষ্ট্য হ’লেও ই কেৱল জীৱিত বস্তুতে সীমাবদ্ধ নহয়। জড় বস্তু যেনে পৰ্বত, বালিৰ ৰাশি, মেঘ আদিও বাহিৰৰপৰা সামগ্ৰী যোগ হৈ আকাৰত বৃদ্ধি পায়। কিন্তু জীৱিত বস্তুৰ বৃদ্ধি অভ্যন্তৰীণ — কোষ বিভাজনৰ মাধ্যমেৰে ই ভিতৰৰপৰা ঘটে। গতিকে বৃদ্ধি জীৱনৰ এক বৈশিষ্ট্য হ’লেও সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য (defining feature) নহয়। তেনেদৰে মৃত কোষেও বৃদ্ধি দেখুৱাব নোৱাৰে যদিও সেই কোষ আগতে জীৱিত আছিল।
প্ৰশ্ন ২। দ্বিপদ নামকৰণৰ মূল নিয়মসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ দ্বিপদ নামকৰণৰ নিয়মসমূহ — (১) প্ৰতিটো বৈজ্ঞানিক নামত দুটা শব্দ থাকে; প্ৰথমটো গণৰ নাম, দ্বিতীয়টো প্ৰজাতিৰ বিশেষণ। (২) নামসমূহ লেটিন ভাষাত লিখা হয়। (৩) মুদ্ৰিত ৰূপত নাম ইতালিক (italics)-ত লিখা হয়; হাতেৰে লিখোতে দুয়োটা শব্দত পৃথকে আণ্ডাৰলাইন (underline) দিয়া হয়। (৪) গণৰ নামৰ প্ৰথম আখৰ বৰঘৰীয়া (capital), প্ৰজাতিৰ বিশেষণৰ প্ৰথম আখৰ সৰুঘৰীয়া (small) হয়। উদাহৰণ — Mangifera indica।
প্ৰশ্ন ৩। হাৰ্বেৰিয়াম আৰু উদ্ভিদ উদ্যানৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ হাৰ্বেৰিয়াম হৈছে এনে এক সংগ্ৰহশালা যাত গছ-গছনিৰ নমুনা চাপি শুকুৱাই কাগজত আঠা লগাই সংৰক্ষণ কৰা হয়; ই মৃত নমুনাৰ ভঁৰাল। আনহাতে উদ্ভিদ উদ্যানত জীৱিত গছ-গছনি সংৰক্ষণ আৰু পৰিচৰ্যা কৰা হয়, ইয়াত নাম-চিন আৰু বৈজ্ঞানিক বিৱৰণসহ চিনাক্তকৰণৰ ব্যৱস্থা থাকে। কেউ গাৰ্ডেন (লণ্ডন) আৰু ইণ্ডিয়ান বটানিকেল গাৰ্ডেন (হাওৰা) বিশ্ববিখ্যাত উদ্ভিদ উদ্যান।
প্ৰশ্ন ৪। শ্ৰেণীবিন্যাসৰ পৰ্যায়ক্ৰম (taxonomic hierarchy) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ শ্ৰেণীবিন্যাসৰ পৰ্যায়ক্ৰমত সাতোটা মুখ্য বৰ্গ থাকে, যিবোৰ ক্ৰমান্বয়ে — প্ৰজাতি (Species) → গণ (Genus) → গোত্ৰ (Family) → বৰ্গ (Order) → শ্ৰেণী (Class) → সংঘ/বিভাগ (Phylum/Division) → জগৎ (Kingdom)। প্ৰজাতি আটাইতকৈ সৰু একক আৰু জগৎ আটাইতকৈ ডাঙৰ। তলৰপৰা ওপৰলৈ যাওঁতে প্ৰতিটো বৰ্গৰ সাদৃশ্য কমি আহে কিন্তু সদস্যৰ সংখ্যা বাঢ়ি যায়।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰজাতি (Species) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ প্ৰজাতি হৈছে শ্ৰেণীবিন্যাসৰ মৌলিক একক। ই এনে এক জীৱ গোষ্ঠীক বুজায় যাৰ সদস্যসকলৰ মাজত মৌলিক ৰূপগত (morphological) আৰু প্ৰজনন সংক্ৰান্ত সাদৃশ্য থাকে আৰু যিসকলে নিজৰ ভিতৰত যৌন প্ৰজনন কৰি উৰ্বৰ সন্তান উৎপন্ন কৰিব পাৰে। উদাহৰণ — Homo sapiens-ত sapiens হৈছে প্ৰজাতিৰ বিশেষণ; Mangifera indica-ত indica।
প্ৰশ্ন ৬। চাবি (Key) কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ চাবি হৈছে এক শ্ৰেণীবিন্যাসৰ সঁজুলি যিটোৱে সাদৃশ্য আৰু পাৰ্থক্যৰ আধাৰত জীৱসমূহক চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে। সাধাৰণতে দ্বিকাণ্ডিক (couplet) ৰূপত প্ৰস্তুত কৰা হয় — প্ৰতিটো পদক্ষেপত দুটা বিকল্প থাকে আৰু এটা বাছনি কৰিলে আনটো বাতিল হৈ পৰৱৰ্তী পদক্ষেপলৈ আগবঢ়ে। সাধাৰণতে গোট, গণ আৰু প্ৰজাতিৰ বাবে পৃথক চাবি প্ৰস্তুত কৰা হয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। জীৱিত বস্তুৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জীৱিত বস্তুৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- বৃদ্ধি (Growth): জীৱিত বস্তুৰ আকাৰ আৰু ভৰ বৃদ্ধি পায়; ই কোষীয় বিভাজনৰ মাধ্যমেৰে অভ্যন্তৰীণভাৱে ঘটে।
- প্ৰজনন (Reproduction): নিজৰ দৰে সন্তান উৎপন্ন কৰাৰ ক্ষমতা; অযৌন বা যৌন উভয় পদ্ধতিৰে ঘটিব পাৰে।
- উপাপচয় (Metabolism): কোষৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা সকলো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সমষ্টি; ই জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য।
- কোষীয় সংগঠন (Cellular Organisation): সকলো জীৱিত বস্তু এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত।
- উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি (Response to Stimuli): পৰিৱেশৰ উদ্দীপকলৈ সঁহাৰি প্ৰদৰ্শন; পোহৰ, তাপ, শব্দ, স্পৰ্শ আদিৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া।
- সমভাৱস্থিতি (Homeostasis): অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ স্থিৰ ৰখাৰ ক্ষমতা।
- চেতনা (Consciousness): পৰিৱেশৰ সচেতনতা; ই জীৱনৰ আটাইতকৈ স্বকীয় বৈশিষ্ট্য, বিশেষকৈ মানুহৰ ক্ষেত্ৰত।
প্ৰশ্ন ২। দ্বিপদ নামকৰণ পদ্ধতি কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু নিয়মসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্বিপদ নামকৰণ (Binomial Nomenclature) হৈছে এনে এক বৈজ্ঞানিক নামকৰণ পদ্ধতি য’ত প্ৰতিটো জীৱক দুটা শব্দৰে গঠিত নাম দিয়া হয় — প্ৰথমটো গণৰ নাম, দ্বিতীয়টো প্ৰজাতিৰ বিশেষণ। সুইডেনৰ জীৱবিজ্ঞানী কেৰোলাছ লিনিয়াছে ১৭৫৩ চনত প্ৰকাশিত Species Plantarum গ্ৰন্থত এই পদ্ধতি দাঙি ধৰিছিল। গুৰুত্ব: (১) ই সাৰ্বজনীন — সকলো দেশতে একে নাম গ্ৰহণযোগ্য; (২) স্থানীয় নামৰ বিভ্ৰান্তি দূৰ কৰে; (৩) সাদৃশ্য থকা জীৱসমূহক একে গণত ৰাখি সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। নিয়মসমূহ: (i) লেটিন ভাষাত লিখা হয়; (ii) ইতালিকত মুদ্ৰিত হয়, হাতেৰে লিখোতে দুয়োটা শব্দ পৃথকে আণ্ডাৰলাইন কৰা হয়; (iii) গণৰ নামৰ প্ৰথম আখৰ বৰঘৰীয়া, প্ৰজাতিৰ বিশেষণৰ প্ৰথম আখৰ সৰুঘৰীয়া; (iv) লেখকৰ নাম সংক্ষেপত প্ৰজাতিৰ বিশেষণৰ পিছত যোগ কৰা হয় (যেনে Mangifera indica Linn.)।
প্ৰশ্ন ৩। শ্ৰেণীবিন্যাসৰ বৰ্গসমূহ (Taxonomic Categories) উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শ্ৰেণীবিন্যাসৰ পৰ্যায়ক্ৰমত সাতোটা মুখ্য বৰ্গ আছে। উদাহৰণস্বৰূপে মানুহ আৰু আমৰ পৰ্যায়ক্ৰম তলত দিয়া হ’ল —
- প্ৰজাতি (Species): সাদৃশ্যপূৰ্ণ ব্যক্তিৰ গোষ্ঠী যিসকলে নিজৰ ভিতৰত প্ৰজনন কৰি উৰ্বৰ সন্তান উৎপন্ন কৰিব পাৰে — মানুহ sapiens; আম indica।
- গণ (Genus): সাদৃশ্যপূৰ্ণ প্ৰজাতিৰ গোষ্ঠী — মানুহ Homo; আম Mangifera।
- গোত্ৰ (Family): সাদৃশ্যপূৰ্ণ গণৰ গোষ্ঠী — মানুহ Hominidae; আম Anacardiaceae।
- বৰ্গ (Order): সাদৃশ্যপূৰ্ণ গোত্ৰৰ গোষ্ঠী — মানুহ Primata; আম Sapindales।
- শ্ৰেণী (Class): সাদৃশ্যপূৰ্ণ বৰ্গৰ গোষ্ঠী — মানুহ Mammalia; আম Dicotyledonae।
- সংঘ/বিভাগ (Phylum/Division): সাদৃশ্যপূৰ্ণ শ্ৰেণীৰ গোষ্ঠী — মানুহ Chordata; আম Angiospermae।
- জগৎ (Kingdom): উচ্চতম বৰ্গ — মানুহ Animalia; আম Plantae।
প্ৰশ্ন ৪। শ্ৰেণীবিন্যাস সহায়ক উপাদানসমূহ (Taxonomic Aids) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জীৱসমূহৰ চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু শ্ৰেণীবিন্যাসৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলিসমূহকেই শ্ৰেণীবিন্যাস সহায়ক উপাদান বোলা হয়। মুখ্য সহায়ক উপাদানসমূহ —
- হাৰ্বেৰিয়াম (Herbarium): চাপি শুকুৱাই কাগজত আঠা লগাই সংৰক্ষণ কৰা গছ-গছনিৰ নমুনাৰ সংগ্ৰহশালা। প্ৰতিটো নমুনাত স্থান, তাৰিখ, সংগ্ৰাহকৰ নাম আৰু বৈজ্ঞানিক নামৰ লেবেল থাকে।
- উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden): জীৱিত গছ-গছনি সংৰক্ষণ আৰু গৱেষণাৰ স্থান। উদাহৰণ — কেউ গাৰ্ডেন (লণ্ডন), ইণ্ডিয়ান বটানিকেল গাৰ্ডেন (হাওৰা)।
- সংগ্ৰহালয় (Museum): সংৰক্ষিত প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ নমুনা ৰখা ঠাই; কঠিন নমুনা শুকুৱাই বা ফৰ্মালিনত ৰখা হয়।
- প্ৰাণী উদ্যান (Zoological Park): জীৱিত বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ স্থান য’ত পশু-পক্ষীক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ অনুৰূপ পৰিৱেশত ৰখা হয়।
- চাবি (Key): দ্বিকাণ্ডিক বিকল্পৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা চিনাক্তকৰণৰ সঁজুলি।
- ফ্ল’ৰা (Flora): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ সকলো উদ্ভিদৰ বিস্তৃত বিৱৰণৰ গ্ৰন্থ।
- মেনুৱেল (Manual): চিনাক্তকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰিক সহায়িকা গ্ৰন্থ।
- মন’গ্ৰাফ (Monograph): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট গোত্ৰ বা গণৰ ওপৰত বিস্তৃতভাৱে লিখা গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ।
প্ৰশ্ন ৫। উপাপচয় (Metabolism) কিয় জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য? উপচয় আৰু অপচয় বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উপাপচয় হৈছে কোষৰ ভিতৰত নিৰন্তৰ সংঘটিত হোৱা সকলো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সমষ্টি। কোনো অজৈৱিক বা জড় বস্তুতে উপাপচয় নাঘটে — সেইবাবে ই জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য (defining feature)। দেহৰ বাহিৰত পৰীক্ষাগাৰত উপাপচয় বিক্ৰিয়া দেখুৱাব পাৰি কিন্তু সেইবোৰ “জীৱিত” নহয়। উপাপচয় দুই প্ৰকাৰৰ — উপচয় (Anabolism): সৰল অণু সংযোগ ঘটি জটিল অণুৰ সৃষ্টি (যেনে প্ৰোটিন সংশ্লেষণ, ফটোসিনথেছিচ); শক্তি গ্ৰহণ কৰে। অপচয় (Catabolism): জটিল অণু ভাঙি সৰল অণু আৰু শক্তি উৎপন্ন (যেনে শ্বসন, পাচন); শক্তি মুক্ত কৰে। দুয়োৱে মিলি জীৱনৰ ৰাসায়নিক ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীত বৰ্তমান প্ৰায় ১.৭-১.৮ নিযুত প্ৰজাতিৰ জীৱ চিনাক্ত কৰা হৈছে যদিও প্ৰকৃত সংখ্যা ইয়াতকৈ বহুগুণে অধিক বুলি অনুমান কৰা হয়। বিজ্ঞানীসকলে অনুমান কৰে যে পৃথিৱীত প্ৰায় ৭-১০ নিযুত প্ৰজাতি থাকিব পাৰে, যাৰ ভিতৰত বহুতো এতিয়াও আৱিষ্কৃত হোৱা নাই। এই অপৰিসীম বৈচিত্ৰ্যক জৈৱ বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) বোলে। বৈচিত্ৰ্যৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব হ’ল — (১) ই বিবৰ্তনৰ ইতিহাস বুজিবলৈ সহায় কৰে; (২) চিকিৎসা আৰু কৃষিৰ বাবে নতুন প্ৰজাতি আৱিষ্কাৰৰ পথ মুকলি কৰে; (৩) সংৰক্ষণ কৌশল প্ৰণয়নত সহায় কৰে; (৪) পাৰিস্থিতিকীয় ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। অসম-উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল বিশ্বৰ অন্যতম জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ “হ’টস্পট” হিচাপে বিবেচিত। কাজিৰঙা, মানাহ, দিব্ৰু-ছৈখোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান এই বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰত্যক্ষ উদাহৰণ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ — বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্যটো হ’ল —
(ক) বৃদ্ধি (খ) প্ৰজনন (গ) উপাপচয় (ঘ) চেতনা
উত্তৰঃ (গ) উপাপচয়।
প্ৰশ্ন ২। দ্বিপদ নামকৰণ পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল —
(ক) ডাৰৱিন (খ) লিনিয়াছ (গ) এৰিষ্টটল (ঘ) মেণ্ডেল
উত্তৰঃ (খ) লিনিয়াছ।
প্ৰশ্ন ৩। শ্ৰেণীবিন্যাসৰ মৌলিক একক হ’ল —
(ক) জগৎ (খ) সংঘ (গ) প্ৰজাতি (ঘ) গণ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰজাতি।
প্ৰশ্ন ৪। মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ল —
(ক) Homo erectus (খ) Homo sapiens (গ) Homo habilis (ঘ) Homo neanderthalensis
উত্তৰঃ (খ) Homo sapiens।
প্ৰশ্ন ৫। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত Phylum-ৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰ হোৱা বৰ্গ —
(ক) Class (খ) Order (গ) Division (ঘ) Family
উত্তৰঃ (গ) Division।
প্ৰশ্ন ৬। হাৰ্বেৰিয়াম কি?
(ক) জীৱিত গছৰ সংগ্ৰহ (খ) শুকান গছৰ নমুনাৰ সংগ্ৰহশালা (গ) প্ৰাণীৰ নমুনাশালা (ঘ) কীট-পতংগৰ সংগ্ৰহ
উত্তৰঃ (খ) শুকান গছৰ নমুনাৰ সংগ্ৰহশালা।
প্ৰশ্ন ৭। আমৰ গণৰ নাম —
(ক) Mangifera (খ) Citrus (গ) Solanum (ঘ) Oryza
উত্তৰঃ (ক) Mangifera।
প্ৰশ্ন ৮। বৈজ্ঞানিক নাম মুদ্ৰিত ৰূপত কেনেকৈ লিখা হয়?
(ক) সাধাৰণ আখৰত (খ) মোটা আখৰত (গ) ইতালিকত (ঘ) আণ্ডাৰলাইন কৰি
উত্তৰঃ (গ) ইতালিকত।
প্ৰশ্ন ৯। বৰ্তমান পৃথিৱীত চিনাক্ত হোৱা প্ৰজাতিৰ সংখ্যা প্ৰায় —
(ক) ১ লাখ (খ) ৫ লাখ (গ) ১.৭-১.৮ নিযুত (ঘ) ১০ নিযুত
উত্তৰঃ (গ) ১.৭-১.৮ নিযুত।
প্ৰশ্ন ১০। মন’গ্ৰাফ মানে —
(ক) সংক্ষিপ্ত নিৰীক্ষা (খ) এটা নিৰ্দিষ্ট গোত্ৰ/গণৰ ওপৰত বিস্তৃত গ্ৰন্থ (গ) ফল-মূলৰ তালিকা (ঘ) প্ৰাণীৰ ছবিৰ পুথি
উত্তৰঃ (খ) এটা নিৰ্দিষ্ট গোত্ৰ/গণৰ ওপৰত বিস্তৃত গ্ৰন্থ।
প্ৰশ্ন ১১। প্ৰাণী জগতৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰেণীবিন্যাসৰ ক্ৰম শুদ্ধভাৱে দিয়া হৈছে —
(ক) Kingdom → Phylum → Order → Class (খ) Kingdom → Phylum → Class → Order → Family → Genus → Species (গ) Species → Family → Order → Genus (ঘ) Phylum → Kingdom → Class
উত্তৰঃ (খ) Kingdom → Phylum → Class → Order → Family → Genus → Species।
প্ৰশ্ন ১২। বিড়ালৰ গণৰ নাম —
(ক) Felis (খ) Panthera (গ) Canis (ঘ) Bos
উত্তৰঃ (ক) Felis।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। জীৱনৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য হৈছে ____।
উত্তৰঃ উপাপচয় (Metabolism)।
প্ৰশ্ন ২। দ্বিপদ নামকৰণ পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল ____ -এ।
উত্তৰঃ কেৰোলাছ লিনিয়াছ।
প্ৰশ্ন ৩। শ্ৰেণীবিন্যাসৰ মৌলিক একক হৈছে ____।
উত্তৰঃ প্ৰজাতি।
প্ৰশ্ন ৪। মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম ____।
উত্তৰঃ Homo sapiens।
প্ৰশ্ন ৫। শুকান উদ্ভিদ নমুনা সংৰক্ষণ কৰা ঠাইক ____ বোলে।
উত্তৰঃ হাৰ্বেৰিয়াম।
প্ৰশ্ন ৬। উপাপচয়ৰ দুই প্ৰকাৰ হ’ল ____ আৰু ____।
উত্তৰঃ উপচয় আৰু অপচয়।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতৰ বিখ্যাত উদ্ভিদ উদ্যান ____ -ত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ হাওৰাৰ ছিবপুৰ।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
প্ৰশ্ন ১। বৃদ্ধি জীৱনৰ একমাত্ৰ সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (উপাপচয়হে সংজ্ঞামূলক বৈশিষ্ট্য।)
প্ৰশ্ন ২। বৈজ্ঞানিক নাম লেটিন ভাষাত লিখা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত Phylum-ৰ পৰিৱৰ্তে Order ব্যৱহাৰ হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (Division ব্যৱহাৰ হয়।)
প্ৰশ্ন ৪। উদ্ভিদ উদ্যানত জীৱিত গছ-গছনি সংৰক্ষণ কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰজাতি হৈছে শ্ৰেণীবিন্যাসৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ একক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰজাতি আটাইতকৈ সৰু একক; জগৎ আটাইতকৈ ডাঙৰ।)
প্ৰশ্ন ৬। মন’গ্ৰাফ এক বিস্তৃত গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৭। উদ্ভিদৰ বৈজ্ঞানিক নাম মুদ্ৰিত ৰূপত ইতালিকত লিখা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Key Terms)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ / Meaning |
|---|---|---|
| উপাপচয় | Metabolism | কোষৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা সকলো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সমষ্টি। |
| উপচয় | Anabolism | সৰল অণুৰ পৰা জটিল অণু সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া। |
| অপচয় | Catabolism | জটিল অণু ভাঙি সৰল অণু আৰু শক্তি উৎপন্ন কৰা প্ৰক্ৰিয়া। |
| সমভাৱস্থিতি | Homeostasis | অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ স্থিৰ ৰাখিবৰ ক্ষমতা। |
| দ্বিপদ নামকৰণ | Binomial Nomenclature | প্ৰতিটো জীৱক দুটা শব্দৰে গঠিত নাম দিয়াৰ পদ্ধতি। |
| প্ৰজাতি | Species | শ্ৰেণীবিন্যাসৰ মৌলিক একক। |
| গণ | Genus | সাদৃশ্যপূৰ্ণ প্ৰজাতিৰ গোষ্ঠী। |
| গোত্ৰ | Family | সাদৃশ্যপূৰ্ণ গণৰ গোষ্ঠী। |
| বৰ্গ | Order | সাদৃশ্যপূৰ্ণ গোত্ৰৰ গোষ্ঠী। |
| শ্ৰেণী | Class | সাদৃশ্যপূৰ্ণ বৰ্গৰ গোষ্ঠী। |
| সংঘ | Phylum | প্ৰাণী জগতৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰেণীৰ ওপৰৰ বৰ্গ। |
| বিভাগ | Division | উদ্ভিদ জগতত Phylum-ৰ সমপৰ্যায়ৰ বৰ্গ। |
| জগৎ | Kingdom | শ্ৰেণীবিন্যাসৰ আটাইতকৈ ওপৰৰ বৰ্গ। |
| হাৰ্বেৰিয়াম | Herbarium | চাপি শুকুৱাই কাগজত সংৰক্ষণ কৰা গছ-গছনিৰ নমুনাৰ সংগ্ৰহালয়। |
| উদ্ভিদ উদ্যান | Botanical Garden | জীৱিত উদ্ভিদ সংৰক্ষণৰ স্থান। |
| প্ৰাণী উদ্যান | Zoological Park | জীৱিত বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ স্থান। |
| চাবি | Key | দ্বিকাণ্ডিক বিকল্পৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা চিনাক্তকৰণ সঁজুলি। |
| ফ্ল’ৰা | Flora | কোনো অঞ্চলৰ সকলো উদ্ভিদৰ বিৱৰণৰ গ্ৰন্থ। |
| মেনুৱেল | Manual | চিনাক্তকৰণৰ ব্যৱহাৰিক সহায়িকা। |
| মন’গ্ৰাফ | Monograph | এটা নিৰ্দিষ্ট গোত্ৰ বা গণৰ ওপৰত বিস্তৃত গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ। |
গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য — কেৰোলাছ লিনিয়াছ আৰু শ্ৰেণীবিন্যাস
সুইডেনৰ জীৱবিজ্ঞানী কেৰোলাছ লিনিয়াছ (Carolus Linnaeus, ১৭০৭-১৭৭৮)ক “আধুনিক শ্ৰেণীবিন্যাসৰ পিতৃ (Father of Modern Taxonomy)” বুলি কোৱা হয়। ১৭৫৩ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ Species Plantarum গ্ৰন্থই উদ্ভিদ জগতৰ দ্বিপদ নামকৰণৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল আৰু ১৭৫৮ চনৰ Systema Naturaeৰ দশম সংস্কৰণে প্ৰাণী জগতৰ বাবে একে কাম কৰিছিল। লিনিয়াছৰ পদ্ধতিয়ে বিজ্ঞানীসকলক বিশ্বজুৰি একে নামত জীৱসমূহক চিনাক্ত কৰিবলৈ এক সাৰ্বজনীন ভাষা প্ৰদান কৰিলে। তেওঁৰ পাছত আৰ. এইচ. হুইটেকাৰে (১৯৬৯) পাঁচ-জগৎ শ্ৰেণীবিন্যাস (Five Kingdom Classification) প্ৰৱৰ্তন কৰে যিটো অধ্যায় ২ত বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
এই অধ্যায়ৰ ভিত্তি দৃঢ় কৰিলে আগৰ অধ্যায়সমূহত আলোচনা কৰিব লগা প্ৰাণী জগত, উদ্ভিদ জগত, ৰূপতাত্ত্বিক ভিন্নতা আদি সমূহ বুজা সহজ হ’ব। ASSEB Class 11 Biology পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ পৰা সাধাৰণতে দ্বিপদ নামকৰণ, শ্ৰেণীবিন্যাস পৰ্যায়ক্ৰম আৰু শ্ৰেণীবিন্যাস সহায়ক উপাদান সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন সোধা হয়।