Class 11 Assamese Chapter 12 – ধনবৰ আৰু ৰতনী (লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ই হৈছে ASSEB (Assam State Board)-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ অসমীয়া (MIL) পাঠ্যপুথি সাহিত্য সৌৰভৰ গোট ৩-ৰ অন্তৰ্গত দ্বাদশ অধ্যায় “ধনবৰ আৰু ৰতনী” কবিতাটোৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ পাঠ। এইটো অসমীয়া সাহিত্যৰ যুগনায়ক, ৰসৰাজ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ৰচিত এটি আখ্যানমূলক গীতি কবিতা (মালিতা) আৰু এই কবিতাৰ যোগেদি বেজবৰুৱাই অসমৰ লোকজীৱনৰ এজাক প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ বিৰহকাহিনী এক হৃদয়স্পৰ্শী ৰূপত আঁকি দিছে। ধনবৰ আৰু ৰতনীৰ অমলিন প্ৰেম, পৰিয়ালৰ বাধা, বিচ্ছেদ আৰু অৱশেষত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত ধনবৰে আত্মজাহ দিয়াৰ মৰ্মান্তিক সমাপ্তি— এই সকলোৱে কবিতাটোক অসমীয়া সাহিত্যৰ এক চিৰস্মৰণীয় কাব্যকীৰ্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে।
এই পাঠত তোমালোকে পাবা— পূৰ্ণাংগ সাৰাংশ (Assamese + English Summary), কঠিন শব্দাৰ্থৰ তালিকা, স্তৱকভিত্তিক ভাৱাৰ্থ, পাঠ্যপুথিৰ অতি চমু, চমু আৰু দীঘল প্ৰশ্নৰ উত্তৰ, অতিৰিক্ত MCQ আৰু কবি লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ চমু পৰিচয়। ASSEB Class 11 (HS 1st Year)-ৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে ই এক সম্পূৰ্ণ সংস্থান।
সাৰাংশ
“ধনবৰ আৰু ৰতনী” হৈছে অসমীয়া সাহিত্যৰ যুগনায়ক ৰসৰাজ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ এক বিখ্যাত আখ্যানমূলক গীতি কবিতা বা মালিতা। ইয়াত কবিয়ে অসমৰ এজাক ফাঁৰ-পল্লীৰ যুৱক-যুৱতী— ধনবৰ আৰু ৰতনীৰ অম্লান, কিন্তু কৰুণ পৰিণতিৰ প্ৰেমকাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। ধনবৰ দিখৌমুখৰ এজন গৰিব, সৰল ডেকা আৰু ৰতনী হৈছে ধনশিৰিমুখৰ এগৰাকী ষোড়শী গাভৰু। ৰতনী মাক-দেউতাকৰ সৈতে ধনবৰৰ ঘৰলৈ আহি কিছুদিন থাকোঁতে দুয়োৰে মাজত গভীৰ প্ৰেম জন্ম লয়।
কিন্তু ৰতনীৰ মাক-দেউতাকে দুয়োৰে প্ৰেমৰ কথা গম পাই, ৰতনীক লগত লৈ ধনশিৰিমুখলৈ উভতি যায়। প্ৰিয়তমাক হেৰুৱাই ধনবৰ ব্যাকুল হৈ পৰে। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি দিনে-নিশাই বিলাপ কৰি কান্দে— “বোপাই মোৰ লুইত ঐ, সামৰি লোৱা মোক!” উৰি ফুৰা চিলনী, বগলী, ফুটুকাৰ তলৰ যখিনী ছোৱালী— প্ৰকৃতিৰ এই প্ৰতিটো দৃশ্যই তেওঁৰ মনত ৰতনীৰ স্মৃতি জগায়। অৱশেষত প্ৰিয়জনৰ বিৰহ সহ্য কৰিব নোৱাৰি, ধনবৰে লুইতৰ বুকুতে নিজৰ জীৱন আহুতি দিয়ে। ৰতনীয়ে অজানিতে ধনবৰৰ বাবে ‘কালশতৰু’ হৈ পৰে।
কবিতাটোৰ ভাষা সৰল, লোকছন্দত আবদ্ধ আৰু গীতিময়। গাঁৱলীয়া ভাষাৰ মাধুৰ্য, প্ৰাকৃতিক উপমা, আৰু কৰুণ ৰসৰ সংমিশ্ৰণে কবিতাটোক জনমানসৰ আতি ওচৰলৈ আনি দিছে। বেজবৰুৱাই অসমীয়া লোক-মালিতাৰ আৰ্হিৰে এই কাল্পনিক মালিতাৰ সৃষ্টি কৰি দেখুৱাইছে যে— সৰল গাঁৱলীয়া প্ৰেম যিদৰে গভীৰ, সিদৰেই বিচ্ছেদৰ যন্ত্ৰণাও দুঃসহ।
Summary
“Dhonbor aru Ratoni” is a celebrated narrative-lyric poem (mālitā or ballad) by Rasaraj Lakshminath Bezbaroa, the father of modern Assamese literature and the pioneer of the Assamese short story. The poem is included in Class 11 Assamese textbook Sahitya Saurabh prescribed by ASSEB and is part of his poetry collection Kadamkali. Through the simple yet heart-rending tale of two rural lovers — Dhonbor of Dikhowmukh and Ratoni of Dhonsirimukh — Bezbaroa paints the agony of separation and the helpless tragedy of doomed young love.
Ratoni, a sixteen-year-old village girl, comes to Dhonbor’s home with her parents and stays there for a few days. During this brief sojourn, deep love blossoms between the two youthful hearts. When her parents discover the affair, they hurriedly take her back to Dhonsirimukh, severing the bond. Unable to bear the separation, Dhonbor sits day and night by the bank of the Brahmaputra (Luit), pouring out his grief in piteous lament — calling out to the river to take him in its arms. Every flying egret, every kite circling in the sky, every bubble on the water reminds him of his vanished beloved.
At last, crushed by grief, Dhonbor surrenders himself to the waters of the Brahmaputra and ends his life. Ratoni, who had unknowingly become his ‘kāl-śatru’ (mortal enemy through fate), remains far away, unaware of the price her lover paid for their brief union. Written in a lilting folk metre and pastoral idiom, the ballad captures the bittersweet sweetness of village romance and the merciless social walls that bring it to ruin. It remains a model of the artificial mālitā in Assamese literature, blending folk simplicity with literary refinement.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
শব্দাৰ্থ (Word Meanings)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| মালিতা | আখ্যানমূলক গীতি কবিতা (Ballad) |
| ভাটি | নৈৰ সোঁত বৈ যোৱা ফালৰ দিশ; সোঁতৰ দিশ |
| উজান | নৈৰ সোঁত বৈ অহাফালৰ দিশ; ভাটিৰ বিপৰীত |
| ধনশিৰি | অসমৰ এখন প্ৰসিদ্ধ নদী— ৰতনীৰ ঘৰ এই নদীৰ মুখত |
| দিখৌ | অসমৰ এখন নদী— ধনবৰৰ ঘৰ এই নদীৰ মুখত |
| লুইত / ব্ৰহ্মপুত্ৰ | অসমৰ মহানদী, ধনবৰৰ আত্মজাহৰ ঠাই |
| মুখ | নদীৰ মুখ, যিখন ঠাইত নদী আন এখন ডাঙৰ নদীত মিলে |
| মাধুৰী | মাধুৰ্য, মিঠা গুণ, সৌন্দৰ্য |
| কুটেশাল | কপটীয়া, ছলনাকাৰী |
| শাখিনী / যখিনী | কুলক্ষণী তিৰোতা; অপদেৱতা সদৃশ ছোৱালী |
| খাগৰি | এবিধ লম্বা, কোমল তৃণজাতীয় উদ্ভিদ যি নৈৰ পাৰত গজে |
| কালশতৰু / কালশত | ঘোৰ শত্ৰু; প্ৰাণনাশক শত্ৰু (এই ক্ষেত্ৰত— মৃত্যুৰ কাৰণ হোৱা ব্যক্তি) |
| চিলনী | চিল চৰাই (Kite)— আকাশত উৰিফুৰা ডাঙৰ চৰাই |
| বগলী | বগা ৰঙৰ পানীচৰাই (Egret) |
| ফুটুকা | পানীত উঠা বুদবুদ; বুদ্বুদ |
| জাক | সমূহ; দল |
| সামৰি লোৱা | আঁকোৱালি লোৱা; বুকুত লোৱা; গ্ৰহণ কৰা |
| আত্মজাহ | নিজকে নিজে বিসৰ্জন দিয়া; আত্মহত্যা |
| বিৰহ | প্ৰিয়জনৰ পৰা বিচ্ছেদ; বিচ্ছেদৰ যন্ত্ৰণা |
| গাভৰু | যৌৱনপ্ৰাপ্তা যুৱতী |
| ডেকা | যৌৱনপ্ৰাপ্ত যুৱক |
| বোপাই | আদৰৰ সম্বোধন— পিতৃ-সদৃশ; “হে পিতা” |
| সোঁৱৰণ | স্মৃতি; সোঁৱৰি থকা |
| ভিকহু | ভিক্ষুক, একেবাৰে দুখীয়া |
স্তৱকভিত্তিক ভাৱাৰ্থ
প্ৰথম স্তৱক — পৰিচয় আৰু পটভূমি
ভাৱাৰ্থ: কবিতাৰ আৰম্ভণিতে কবিয়ে দুজন প্ৰধান চৰিত্ৰৰ পৰিচয় দিয়ে। ধনবৰ হৈছে দিখৌমুখৰ এজন গৰিব, সৰল ডেকা ল’ৰা; আৰু ৰতনী হৈছে ধনশিৰিমুখৰ এগৰাকী ষোড়শী গাভৰু— ৰূপ-গুণ আৰু মাধুৰ্যৰে ভৰা। ৰতনী মাক-দেউতাকৰ লগত নাৱেৰে ভাটি বাই ধনবৰৰ গাঁৱলৈ আহিছিল আৰু ধনবৰৰ ঘৰতেই কেইটামান দিন থাকিছিল। সেই কেইটামান দিনতে দুয়োৰে মনত প্ৰেমৰ অংকুৰণ ঘটিছিল। কবিয়ে দুয়োৰে গাঁৱৰ অৱস্থান, নদী আৰু গাঁৱলীয়া পৰিৱেশৰ মাজেদি কাহিনীৰ পটভূমি ৰচনা কৰিছে।
দ্বিতীয় স্তৱক — প্ৰেমৰ অংকুৰণ আৰু বিচ্ছেদ
ভাৱাৰ্থ: ৰতনীৰ মাধুৰীয়ে ধনবৰৰ মন কাঢ়ি লয়; ধনবৰৰ সৰলতা আৰু আন্তৰিকতাই ৰতনীৰ হৃদয় স্পৰ্শ কৰে। কিন্তু এই প্ৰেম দীৰ্ঘস্থায়ী নহ’ল। ৰতনীৰ মাক-দেউতাকে দুয়োৰে গোপন প্ৰেমৰ কথা গম পাই বৰকৈ অসন্তুষ্ট হ’ল আৰু লগে লগে ৰতনীক লগত লৈ ধনশিৰিমুখলৈ উভতি গ’ল। ধনবৰে কোনো বাধা দিব নোৱাৰিলে; ৰতনীয়েও মাক-দেউতাকৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে যাব নোৱাৰিলে। বিচ্ছেদৰ এই দৃশ্যত কবিয়ে গাঁৱলীয়া সমাজৰ পৰিয়াল-শাসনৰ কঠোৰ ৰূপটো ফুটাই তুলিছে।
তৃতীয় স্তৱক — ধনবৰৰ বিৰহ
ভাৱাৰ্থ: ৰতনী গুচি যোৱাৰ পিছত ধনবৰে নিজৰ চাৰিওফালৰ পৃথিৱীখন শূন্য যেন অনুভৱ কৰে। সি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি ৰতনীৰ স্মৃতিত বিভোৰ হয়। আকাশত উৰি ফুৰা চিলনীৰ জাক, খাগৰিৰ মাজেৰে উৰি যোৱা বগলী, পানীৰ উপৰিভাগত উঠি অহা ফুটুকা— প্ৰকৃতিৰ এই সকলোবোৰ চিহ্নই তেওঁক ৰতনীৰ অনুপস্থিতিৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে। কবিয়ে এই স্তৱকত প্ৰকৃতিৰ চিত্ৰকল্পৰ মাজেদি ধনবৰৰ মনৰ গভীৰ বিৰহ-যন্ত্ৰণা প্ৰকাশ কৰিছে।
চতুৰ্থ স্তৱক — বিলাপ আৰু আত্মজাহ
ভাৱাৰ্থ: বিৰহৰ যন্ত্ৰণাত অসহায় হৈ ধনবৰে লুইতৰ বুকুতে আশ্ৰয় বিচাৰে। সি লুইতক “বোপাই” বুলি সম্বোধন কৰি কান্দি কান্দি প্ৰাৰ্থনা কৰে— “বোপাই মোৰ লুইত ঐ, সামৰি লোৱা মোক!” তেওঁৰ চকুৰ পানীয়ে লুইতৰ পানীত মিলি যায়; অৱশেষত নিজৰ প্ৰাণখন তেৱেঁ লুইতৰ বুকুতে আহুতি দিয়ে। ৰতনী, যিজনৰ প্ৰেমে ধনবৰক বচাব পাৰিলেহেঁতেন, তেৱেঁ অজানিতে তাৰ ‘কালশতৰু’ হৈ পৰে। কবিতাটো এই কৰুণ পৰিণতিৰে সমাপ্ত হয় আৰু পাঠকৰ মনত গভীৰ ছাপ পেলায়।
অতি চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১ নম্বৰ)
১। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ ৰচয়িতা কোন?
উত্তৰঃ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ ৰচয়িতা ৰসৰাজ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা।
২। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কোন শ্ৰেণীৰ কবিতা?
উত্তৰঃ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ এটি আখ্যানমূলক গীতি কবিতা বা মালিতা (Ballad)।
৩। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটো বেজবৰুৱাৰ কোনখন কাব্যপুথিৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ এই কবিতাটো বেজবৰুৱাৰ কাব্যপুথি ‘কদমকলি’ৰ অন্তৰ্গত।
৪। বেজবৰুৱাৰ একমাত্ৰ কবিতাপুথিৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বেজবৰুৱাৰ একমাত্ৰ ছপা ৰূপত প্ৰকাশিত কবিতাপুথিৰ নাম ‘কদমকলি’।
৫। বেজবৰুৱাৰ আত্মজীৱনীৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বেজবৰুৱাৰ আত্মজীৱনীৰ নাম ‘মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ’।
৬। অসমীয়া চুটিগল্পৰ জনক বুলি কাক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ অসমীয়া চুটিগল্পৰ জনক বুলি লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাকেই কোৱা হয়।
৭। বেজবৰুৱাই সম্পাদনা কৰা আলোচনীখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বেজবৰুৱাই সম্পাদনা কৰা আলোচনীখনৰ নাম ‘বাঁহী’।
৮। ধনবৰৰ ঘৰ ক’ত আছিল?
উত্তৰঃ ধনবৰৰ ঘৰ আছিল দিখৌমুখত।
৯। ৰতনীৰ ঘৰ ক’ত আছিল?
উত্তৰঃ ৰতনীৰ ঘৰ আছিল ধনশিৰিমুখত।
১০। ধনবৰে আত্মজাহ দিয়া নদীখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ধনবৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ (লুইত) নদীত আত্মজাহ দিছিল।
১১। ৰতনীৰ বয়স কিমান আছিল?
উত্তৰঃ ৰতনীৰ বয়স ষোল্ল বছৰ অৰ্থাৎ ষোড়শী।
১২। মালিতা মানে কি?
উত্তৰঃ মালিতা মানে আখ্যানমূলক গীতি কবিতা; ইংৰাজীত ইয়াক বেলাড (Ballad) বুলি কোৱা হয়।
১৩। ‘কালশতৰু’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘কালশতৰু’ মানে ঘোৰ শত্ৰু বা প্ৰাণনাশী শত্ৰু— যিজনৰ কাৰণে কাৰোবাৰ মৃত্যু হয়।
১৪। ধনবৰে কাক ‘বোপাই’ বুলি সম্বোধন কৰিছে?
উত্তৰঃ ধনবৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীক ‘বোপাই’ বুলি সম্বোধন কৰিছে।
চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২–৩ নম্বৰ)
১। মালিতা কাক বোলে? ই কেইবিধৰ?
উত্তৰঃ আখ্যানমূলক গীতি কবিতাকে মালিতা বোলে। ইংৰাজীত ইয়াক বেলাড (Ballad) বুলি কোৱা হয়। মালিতা সাধাৰণতে দুই বিধৰ— (ক) লোক-মালিতা বা অকৃত্ৰিম মালিতা, যিবোৰৰ ৰচকৰ নাম জনা নাযায় আৰু যিবোৰ মুখে মুখে প্ৰচলিত হৈ আহিছে; (খ) কৃত্ৰিম মালিতা বা সাহিত্যিক মালিতা, যিবোৰ পণ্ডিত-কবিসকলে লোক-মালিতাৰ আৰ্হিৰে সাহিত্যৰ পথাৰত ৰচনা কৰে। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ এটা কৃত্ৰিম বা সাহিত্যিক মালিতা।
২। ধনবৰ আৰু ৰতনী কোন? তেওঁলোকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ ধনবৰ আৰু ৰতনী হৈছে লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ মালিতাৰ দুজন কাল্পনিক মূল চৰিত্ৰ। ধনবৰ দিখৌমুখৰ এজন দৰিদ্ৰ, সৰল ডেকা ল’ৰা; আৰু ৰতনী ধনশিৰিমুখৰ ষোড়শী গাভৰু। ৰতনী মাক-দেউতাকৰ সৈতে ধনবৰৰ ঘৰলৈ আহি কেইটামান দিন থকাৰ ফাঁকতে দুয়োৰে মাজত প্ৰেম জন্ম লৈছিল। তেওঁলোক হৈছে অসমৰ গাঁৱলীয়া প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ প্ৰতিনিধিস্বৰূপ।
৩। ধনবৰৰ ঘৰ আৰু ৰতনীৰ ঘৰ ক’ত? দুয়ো ক’ত লগ পাইছিল?
উত্তৰঃ ধনবৰৰ ঘৰ আছিল দিখৌমুখত আৰু ৰতনীৰ ঘৰ আছিল ধনশিৰিমুখত। ৰতনী মাক-দেউতাকৰ সৈতে ভাটিৰ পিনে নাও বাই দিখৌমুখলৈ আহিছিল আৰু ধনবৰৰ ঘৰতেই থাকিছিল। সেইখন ঠাইতেই দুয়ো লগ পাই, প্ৰেমত পৰিছিল।
৪। ৰতনী কিয় ধনবৰৰ ঘৰ এৰি গৈছিল?
উত্তৰঃ ৰতনীয়ে ধনবৰৰ ঘৰত থাকোঁতে দুয়োৰে মাজত গভীৰ প্ৰেম গঢ়ি উঠিছিল। ৰতনীৰ মাক-দেউতাকে এই প্ৰেমৰ কথা গম পাই অসন্তুষ্ট হ’ল— কাৰণ ধনবৰ অতি দৰিদ্ৰ আছিল আৰু পৰিয়ালটোৰ আৰ্থিক অৱস্থা ধনবৰতকৈ ভাল আছিল। সেয়ে তেওঁলোকে ৰতনীৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে ধনবৰৰ লগত সম্পৰ্ক ভাঙিব বিচাৰি, ৰতনীক লগত লৈ লোৱে আৰু ধনশিৰিমুখলৈ উভতি যায়।
৫। ধনবৰে কিয় কান্দিছিল?
উত্তৰঃ ধনবৰে দুটা কাৰণত কান্দিছিল— প্ৰথমতে, সি দৰিদ্ৰ ‘ভিকহু’ ল’ৰা; ৰতনী আছিল তেওঁৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ আনন্দৰ উৎস। ৰতনীক হেৰুৱাই সি ভাৱিছিল— তেওঁৰ জীৱনত আৰু একো নাই, সকলোবোৰ অন্ধকাৰ। দ্বিতীয়তে, ৰতনীৰ পৰা চিৰদিনৰ বাবে বিচ্ছিন্ন হৈ যোৱাৰ যন্ত্ৰণাই তেওঁৰ মন বিদীৰ্ণ কৰিছিল। সেয়ে সি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি দিনে-নিশাই বিলাপ কৰি কান্দিছিল।
৬। ধনবৰে ৰতনীক ‘কালশতৰু’ কিয় বুলিছে?
উত্তৰঃ ৰতনীয়ে ধনবৰৰ জীৱনলৈ স্বল্প সময়ৰ বাবে আনন্দ আনি দিছিল— তেওঁক প্ৰেমৰ উমাল অনুভৱৰে ভৰিছিল। কিন্তু সেই প্ৰেমেই অৱশেষত ধনবৰৰ মৃত্যুৰ কাৰণ হৈ উঠিল। ৰতনী যদি তেওঁৰ জীৱনলৈ নাহিলেহেঁতেন, তেন্তে তেওঁ এই বিচ্ছেদৰ যন্ত্ৰণা পাব নালাগিলেহেঁতেন। সেয়ে আত্মজাহৰ আগ-মুহূৰ্তত ধনবৰে ৰতনীক নিজৰ ‘কালশতৰু’— অৰ্থাৎ মৃত্যুৰ কাৰণ হোৱা ব্যক্তি বুলি অভিহিত কৰিছে।
৭। কবিতাটোৰ কাহিনী চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ধনবৰ দিখৌমুখৰ এজন গৰিব ডেকা; ৰতনী ধনশিৰিমুখৰ ষোড়শী গাভৰু। ৰতনী মাক-দেউতাকৰ সৈতে ধনবৰৰ ঘৰলৈ আহি কেইটামান দিন থকাৰ ফাঁকতে দুয়োৰে মাজত প্ৰেম জন্ম লয়। মাক-দেউতাকে এই কথা গম পাই ৰতনীক লগত লৈ ধনশিৰিমুখলৈ উভতি যায়। বিৰহত ভগ্ন ধনবৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি বিলাপ কৰে আৰু অৱশেষত লুইতৰ বুকুতে আত্মজাহ দিয়ে।
৮। ধনবৰে লুইতক কি বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰিছে?
উত্তৰঃ ধনবৰে লুইতক ‘বোপাই’ বুলি স্নেহৰ সম্বোধনেৰে মাতি কৈছে— “বোপাই মোৰ লুইত ঐ, সামৰি লোৱা মোক!” অৰ্থাৎ, হে মোৰ লুইত-পিতা, আপোনাৰ বুকুতে মোক সামৰি লোৱা; মোক আশ্ৰয় দিয়া। এই বিলাপৰ মাজেৰে সি লুইতৰ বুকুতে আত্মজাহ বিচাৰি লৈছে।
৯। অসমীয়া সাহিত্যৰ কোনকেইজন কৃত্ৰিম মালিতা ৰচকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অসমীয়া সাহিত্যৰ কৃত্ৰিম মালিতা ৰচকৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য— লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা (‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’), হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী, ৰঘুনাথ চৌধাৰী, পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱা আৰু পৰৱৰ্তী কালত যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰা।
১০। বেজবৰুৱাৰ চাৰিখন প্ৰসিদ্ধ কৃতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) ‘কদমকলি’ (কাব্যগ্ৰন্থ); (খ) ‘মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ’ (আত্মজীৱনী); (গ) ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’ (সাধুকথাৰ সংকলন); (ঘ) ‘পদুম কুঁৱৰী’ (নাটক/উপন্যাস)— এইকেইখন বেজবৰুৱাৰ অমূল্য কৃতি।
দীঘল প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৪–৬ নম্বৰ)
১। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ মূলভাৱ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ এটি কৃত্ৰিম মালিতা— য’ত অসমৰ গাঁৱলীয়া পৰিৱেশৰ মাজত গঢ়ি উঠা প্ৰেম, বিচ্ছেদ আৰু কৰুণ পৰিণতিৰ এক হৃদয়স্পৰ্শী আখ্যান বৰ্ণিত হৈছে। কবিতাটোৰ মূলভাৱ হৈছে— সমাজৰ সামাজিক-আৰ্থিক ব্যৱধানৰ সন্মুখত গাঁৱলীয়া তৰুণ-তৰুণীৰ পবিত্ৰ প্ৰেম কেনেদৰে অসহায় হৈ পৰে আৰু কেনেদৰে সেই প্ৰেমৰ পৰিণতি ট্ৰেজেডিৰ ৰূপ ল’ব পাৰে— সেই ভাৱেই কবিৰ লক্ষ্য।
কবিতাটোত ধনবৰ আৰু ৰতনীৰ প্ৰেম একেবাৰে স্বাভাৱিক, সৰল আৰু অম্লান। কিন্তু ৰতনীৰ মাক-দেউতাকে ধনবৰৰ দৰিদ্ৰতাৰ বাবেই এই প্ৰেমক স্বীকাৰ নকৰিলে। ৰতনীক জোৰ-জাৰিকৈ আঁতৰাই নিয়াৰ ফলত ধনবৰৰ পৃথিৱীখন বিধ্বস্ত হৈ পৰিল। এই ব্যক্তিগত ট্ৰেজেডিৰ মাজত কবিয়ে অসমৰ গাঁৱলীয়া সমাজৰ পৰিয়াল-শাসনৰ কঠোৰতা, দৰিদ্ৰৰ অসহায়তা আৰু প্ৰেমৰ চিৰন্তন সৌন্দৰ্য— এই তিনিও দিশ একেলগে দাঙি ধৰিছে।
কবিতাটোৰ আৰু এটা মূল ভাৱ হ’ল— প্ৰকৃতি আৰু মানৱ-হৃদয়ৰ একাত্মতা। ব্ৰহ্মপুত্ৰ, চিলনী, বগলী, খাগৰি, ফুটুকা— এই প্ৰাকৃতিক প্ৰতীকসমূহে ধনবৰৰ মনৰ বিৰহভাৱক প্ৰতিধ্বনিত কৰিছে। অৱশেষত ব্ৰহ্মপুত্ৰক ‘বোপাই’ বুলি মাতি ধনবৰে নিজৰ মৃত্যুক আদৰি লোৱাৰ পৰিণতিয়ে কবিতাটোক চৰম কৰুণ ৰসৰ এক স্থায়ী মৰ্যাদা দিছে।
২। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ এটা কৃত্ৰিম মালিতা— এই উক্তি বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ মালিতা হৈছে আখ্যানমূলক গীতি কবিতা বা ইংৰাজীত যাক ‘বেলাড’ বুলি কোৱা হয়। অসমীয়া সাহিত্যত মালিতা দুই ধৰণৰ— (ক) লোক-মালিতা বা অকৃত্ৰিম মালিতা, যিবোৰ লোকজীৱনৰ পৰা সৃষ্টি হৈ মুখে মুখে প্ৰচলিত হৈ আহিছে; এইবোৰৰ ৰচকৰ নাম জনা নাযায়। উদাহৰণ হিচাপে— ‘বৰফুকনৰ গীত’, ‘মণিৰাম দেৱানৰ গীত’ আদিক ল’ব পাৰি। (খ) কৃত্ৰিম মালিতা বা সাহিত্যিক মালিতা, যিবোৰ পণ্ডিত-কবিসকলে লোক-মালিতাৰ আৰ্হি, ছন্দ, ভাষা আৰু ভাৱ অনুকৰণ কৰি ৰচনা কৰে।
‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ এটি কৃত্ৰিম বা সাহিত্যিক মালিতা; কাৰণ এই কবিতাটোৰ ৰচক বেজবৰুৱাৰ নাম স্পষ্টভাৱে জানিব পাৰি। তথাপি, ইয়াৰ বিষয়বস্তু, ভাষা, ছন্দ আৰু আকৃতি— সকলোৱে অসমীয়া লোক-মালিতাৰ পৰম্পৰাৰ অনুসৰণ কৰিছে। ইয়াত পোৱা যায়— ক) সৰল গাঁৱলীয়া কাহিনী, খ) প্ৰেম-বিচ্ছেদ-মৃত্যুৰ মালিতাৰ চিৰাচৰিত উপাদান, গ) নৈ, প্ৰকৃতি, চৰাইৰ চিত্ৰকল্প, ঘ) লোকছন্দৰ ব্যৱহাৰ, ঙ) গীতিময় ভাষা, চ) সম্বোধনাত্মক বিলাপ। সেয়েহে এই কবিতাটোক বেজবৰুৱাই অসমীয়া সাহিত্যৰ এটি অনুকৰণীয় কৃত্ৰিম মালিতাৰ আৰ্হিলৈ উন্নীত কৰিব পাৰিছে।
৩। কবিতাটোত ধনবৰৰ বিৰহ-বিলাপ কেনেকৈ প্ৰকাশ পাইছে?
উত্তৰঃ ৰতনী গুচি যোৱাৰ পিছত ধনবৰৰ মন একেবাৰে বিদীৰ্ণ হৈ পৰিছে। সি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি দিন-ৰাতি কান্দি থাকে। তেওঁৰ বিৰহ-বিলাপৰ চাৰিটা স্পষ্ট প্ৰকাশ আছে—
- প্ৰকৃতিৰ চিত্ৰকল্পৰ মাজেদি বিৰহ: আকাশত উৰি ফুৰা চিলনী, বগলী, পানীত উঠি অহা ফুটুকা— প্ৰতিটো প্ৰাকৃতিক দৃশ্যই তেওঁৰ মনত ৰতনীৰ স্মৃতি জগায়। সি কৈছে— বগলীবোৰে পাখিত পাখি লগাই উৰি ফুৰিছে, কিন্তু সি ৰতনীৰ অবিহনে উৰিব পৰা নাই।
- আত্ম-গ্লানি: সি নিজকে ‘ভিকহুৰো ভিকহু’ অৰ্থাৎ একেবাৰে দৰিদ্ৰ বুলি জ্ঞান কৰিছে; ভাৱিছে— ৰতনীৰ মাক-দেউতাকে তাৰ দৰিদ্ৰতাৰ বাবেই সম্পৰ্ক ভাঙি দিলে।
- ৰতনীক ‘কালশতৰু’ অভিধা: বিৰহৰ চৰম মুহূৰ্তত সি ৰতনীক ‘কালশতৰু’ বুলি অভিহিত কৰিছে— কাৰণ সেই প্ৰেমেই তেওঁৰ মৃত্যুৰ কাৰণ হ’ল।
- লুইতৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ: অৱশেষত সি লুইতক ‘বোপাই’ বুলি সম্বোধন কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিছে— “সামৰি লোৱা মোক” অৰ্থাৎ মোক আশ্ৰয় দিয়া। এই বিলাপৰ ভিতৰতে আছে আত্মজাহৰ সংকল্প।
কবিয়ে এই বিৰহ-বিলাপক প্ৰকৃতিৰ চিত্ৰকল্প, লোকছন্দ আৰু সম্বোধনাত্মক ভাষাৰ মাজেদি এনেদৰে প্ৰকাশ কৰিছে যে— পাঠকৰ চকুৰ আগত ধনবৰৰ মৰ্মযন্ত্ৰণাৰ ছবিখন স্পষ্টভাৱে ভাঁহি উঠে।
৪। প্ৰসংগ-ব্যাখ্যা: “বোপাই মোৰ লুইত ঐ, সামৰি লোৱা মোক!”
উত্তৰঃ এই পংক্তিটো লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাৰ চৰম মুহূৰ্তৰ পৰা উদ্ধৃত। ৰতনী চিৰদিনৰ বাবে গুচি যোৱাৰ পিছত বিৰহত ভগ্ন ধনবৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি লুইতক ‘বোপাই’— পিতাসদৃশ প্ৰিয়জন বুলি সম্বোধন কৰি কান্দি কান্দি প্ৰাৰ্থনা কৰিছে— “হে মোৰ লুইত পিতা, আপোনাৰ বুকুতে মোক সামৰি লোৱা।” এই কেইটা শব্দৰ ভিতৰতেই কবিয়ে ধনবৰৰ চৰম অসহায়তা, আশ্ৰয়হীনতা আৰু আত্মজাহৰ সংকল্প প্ৰকাশ কৰিছে। লুইত ইয়াত মাত্ৰ এখন নদী নহয়— মাতৃ-পিতৃ-আশ্ৰয়দাতা ৰূপত প্ৰতিভাত হৈছে। ‘সামৰি লোৱা’ ক্ৰিয়াপদে স্নেহভৰা আঁকোৱালৰ বিম্বন কঢ়িয়াইছে। এই পংক্তিৰ মাজেদিয়েই কবিতাটোৱে চৰম কৰুণ ৰসৰ মৰ্যাদা লাভ কৰিছে।
৫। প্ৰসংগ-ব্যাখ্যা: “গজাতে উৰিল ঐ গঙাৰে চিলনী, বালিতে উৰিল ঐ ঘোঁৰা…”
উত্তৰঃ এই পংক্তিকেইটা লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাত ধনবৰৰ বিৰহ-অংশৰ পৰা উদ্ধৃত। ৰতনী গুচি যোৱাৰ পিছত ধনবৰৰ চাৰিওফালৰ প্ৰকৃতিয়ে তেওঁক ৰতনীৰ অনুপস্থিতিৰ বেদনা সোঁৱৰাই দিছে। সি দেখিছে— গাঙৰ ওপৰত গঙাৰে চিলনী চৰাই উৰি ফুৰিছে, বালিচৰৰ ওপৰত (‘বালিতে উৰিল ঐ ঘোঁৰা’) ধূলি উৰিছে। এই দৃশ্যবোৰৰ মাজেদি কবিয়ে দেখুৱাইছে— চিলনীবোৰে কেইমুহূৰ্তৰ বাবে দেখা দি অদৃশ্য হৈ যায়, ধূলিৰ ঘূৰ্ণিও কেইমুহূৰ্তৰ বাবেহে আছিল— ঠিক সেইদৰেই ৰতনীয়ো ধনবৰৰ জীৱনত এক মুহূৰ্তৰ বাবেহে আনন্দ আনি দি চিৰদিনৰ বাবে গুচি গ’ল। প্ৰাকৃতিক চিত্ৰকল্পৰ মাজেদি কবিয়ে প্ৰেমৰ ক্ষণস্থায়িত্ব আৰু বিচ্ছেদৰ চিৰন্তনতা দাঙি ধৰিছে।
৬। প্ৰসংগ-ব্যাখ্যা: “ফুটুকাৰ তলতে যখিনী ছোৱালী…”
উত্তৰঃ এই পংক্তিটোও ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাৰ ধনবৰৰ বিৰহ-বিলাপৰ অংশৰ পৰা গৃহীত। ‘ফুটুকা’ মানে পানীত উঠি অহা বুদ্বুদ আৰু ‘যখিনী’ মানে ধনবৰৰ চকুত ৰতনীক যেন এক অপদেৱতা-সদৃশ, কুলক্ষণী সাজি পেলোৱাৰ ভাৱ। সি দুখ আৰু ক্ষোভৰ আৱেগত ৰতনীক ‘যখিনী ছোৱালী’ বুলি সম্বোধন কৰিছে— কাৰণ ৰতনীয়ে স্বল্প সময়ৰ আনন্দ দি, ফুটুকাৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী মুহূৰ্তত মিলাই গৈ, তাৰ গোটেই জীৱনটোক বিধ্বস্ত কৰি গ’ল। ফুটুকাৰ ক্ষণিকতা আৰু ৰতনীৰ ক্ষণিক উপস্থিতিৰ সাদৃশ্যৰে কবিয়ে কৰুণ ৰসৰ গভীৰতা বঢ়াইছে। ই আকৌ এক প্ৰমাণ যে বেজবৰুৱাই প্ৰকৃতিৰ ক্ষণস্থায়ী ৰূপৰ মাজেদি মানৱ-হৃদয়ৰ চিৰন্তন বিৰহ চিত্ৰিত কৰাত নিপুণ আছিল।
৭। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ ভাষা আৰু ছন্দৰ বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ ভাষা সৰল, অনাড়ম্বৰ আৰু গাঁৱলীয়া। কবিয়ে অসমৰ লোকজীৱনৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা শব্দ-শব্দাংশ, প্ৰচলিত উপমা আৰু ক্ৰিয়াপদৰ ব্যৱহাৰ কৰিছে— ‘বোপাই’, ‘সামৰি লোৱা’, ‘ভিকহু’, ‘কালশতৰু’, ‘যখিনী’, ‘ফুটুকা’, ‘খাগৰি’ আদি শব্দই কবিতাটোৰ গাঁৱলীয়া স্বাদ অটুট ৰাখিছে। কোনো জটিল সংস্কৃত শব্দ নাই, কোনো অহেতুক অলংকাৰৰ ভাৰো নাই। ছন্দৰ ফালৰ পৰা ই অসমীয়া লোক-মালিতাৰ গীতিময় ছন্দত আবদ্ধ; প্ৰতিটো পংক্তিৰ মাজত গান গোৱাৰ লেহেমীয়া লয় আছে। ‘ঐ’ ধ্বনিৰ পুনৰাবৃত্তি, সম্বোধনাত্মক ভংগী আৰু পুনৰাবৃত্তিমূলক বাক্যৰ যোগেদি কবিতাটোক লোক-গীতৰ আমেজ দিছে। এই ভাষা আৰু ছন্দৰ অপূৰ্ব মিশ্ৰণে কবিতাটোক জনমানসৰ অতি ওচৰলৈ আনি দিছে।
৮। বেজবৰুৱাৰ অসমীয়া সাহিত্যত অৱদান লিখা।
উত্তৰঃ ৰসৰাজ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ অসমীয়া সাহিত্যলৈ অমূল্য অৱদান। তেওঁ আছিল আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যৰ যুগনায়ক, ‘জোনাকী’ যুগৰ অগ্ৰণী লেখক, অসমীয়া চুটিগল্পৰ জনক আৰু এজন বহুমুখী প্ৰতিভাধাৰী সাহিত্যিক। তেওঁ কবিতা, চুটিগল্প, নাটক, প্ৰবন্ধ, আত্মজীৱনী, সাধুকথা— সাহিত্যৰ প্ৰায় সকলো শাখাতে কালজয়ী কৃতি ৰচনা কৰিছে।
- কবিতা: ‘কদমকলি’ তেওঁৰ কাব্যপুথি— য’ত ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ৰ দৰে কালজয়ী মালিতা সন্নিবিষ্ট আছে।
- চুটিগল্প: ‘সুৰভি’, ‘সাধুকথাৰ কুকি’ আদি সংকলনৰ ‘পদুম কুঁৱৰী’, ‘শ্ৰীশ্ৰী জোনাকী’, ‘ভাদৌ’ আদি গল্পই অসমীয়া চুটিগল্পক প্ৰতিষ্ঠা দিলে।
- সাধুকথা: ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’, ‘ককাদেউতাৰ সাধু’ অসমৰ ঘৰে ঘৰে পঢ়া অমূল্য কৃতি।
- আত্মজীৱনী: ‘মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ’ অসমীয়া আত্মজীৱনীৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ।
- হাস্যৰস: ‘কৃপাবৰ বৰুৱাৰ কাকতৰ টোপোলা’, ‘কৃপাবৰ বৰুৱাৰ অভিযান’ আদিৰে অসমীয়া হাস্যৰস সাহিত্যৰ ভেঁটি গাঢ়িলে।
- সম্পাদনা: তেওঁ ‘বাঁহী’ আলোচনী সম্পাদনা কৰি জোনাকী যুগৰ পিছৰ পৰ্যায়ত অসমীয়া সাহিত্যৰ প্ৰচাৰৰ গুৰুদায়িত্ব ল’লে।
- সংগঠনিক: ১৯২৪ চনত শিৱসাগৰৰ অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতিৰূপে নিৰ্বাচিত হৈ অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যৰ গৌৰৱ বঢ়ালে।
‘ও মোৰ আপোনাৰ দেশ’ গীতটো লিখি বেজবৰুৱাই অসমীয়া জাতিৰ মন এক সূতাত গাঁঠিলে। সেয়ে অসমীয়া সাহিত্যৰ জগতত তেওঁক অমৰ আসন দিয়া হৈছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
থিম-ভিত্তিক বিশ্লেষণ
১। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাত গাঁৱলীয়া সমাজৰ বাস্তৱতা কেনেদৰে ফুটি উঠিছে?
উত্তৰঃ বেজবৰুৱাই ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাত অসমৰ গাঁৱলীয়া সমাজৰ বহু দিশ ফুটাই তুলিছে— প্ৰথমতে, গাঁৱৰ যুৱক-যুৱতীৰ মাজত স্বাভাৱিকভাৱে গঢ়ি উঠা পবিত্ৰ প্ৰেম; দ্বিতীয়তে, পৰিয়াল-পৰিচালিত বিবাহ-প্ৰথা য’ত ছোৱালীৰ মতামতৰ স্থান নাই; তৃতীয়তে, ধন-সম্পত্তিৰ ভিত্তিত প্ৰেম-বিবাহক পঞ্জীয়িত কৰাৰ সমাজিক অভ্যাস; চতুৰ্থতে, দৰিদ্ৰৰ অসহায়তা— ধনবৰে যেতিয়া ৰতনীৰ মাক-দেউতাকৰ বিৰুদ্ধে কোনো কথা ক’ব নোৱাৰিলে। কবিতাটোৰ মাজেৰে কবিয়ে নিৰৱে এনে এক সমাজব্যৱস্থাৰ সমালোচনা কৰিছে— য’ত ভালপোৱাৰ বহন তেতিয়াহে আছে যেতিয়া ই অৰ্থনৈতিক সুৰক্ষাৰ নিৰাপত্তাৰ সৈতে আহে।
২। কবিতাত প্ৰকৃতিৰ ব্যৱহাৰ কেনে ৰূপত হৈছে?
উত্তৰঃ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাত প্ৰকৃতি কেৱল পটভূমি নহয়— ই কবিতাটোৰ চৰিত্ৰ-সদৃশ। ব্ৰহ্মপুত্ৰ লুইত ধনবৰৰ ‘বোপাই’; চিলনী, বগলী, খাগৰি, ফুটুকা— এই সকলোবোৰে তেওঁৰ মনৰ অৱস্থা প্ৰতিধ্বনিত কৰিছে। ৰতনী থকা সময়ৰ আনন্দময় প্ৰকৃতি, ৰতনী যোৱাৰ পিছৰ ম্ৰিয়মান প্ৰকৃতি— এই দুই বিপৰীত মূৰ্তিয়ে কবিতাটোক বিৰহ-ৰসৰ গভীৰতা দান কৰিছে। অৱশেষত প্ৰকৃতিৰ এই লুইতেই ধনবৰৰ আশ্ৰয়স্থল হৈ পৰিল— মৃত্যুৰূপত হ’লেও।
৩। কবিতাটোৰ কৰুণ ৰসৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাত কৰুণ ৰসৰ পৰিপূৰ্ণ ৰূপ লাভ কৰা যায়। কৰুণ ৰসৰ স্থায়ী ভাৱ হ’ল— শোক বা বিচ্ছেদজনিত যন্ত্ৰণা। ৰতনীৰ সৈতে চিৰদিনৰ বিচ্ছেদ, ধনবৰৰ অসহায় বিলাপ, প্ৰকৃতিৰ সকলো দৃশ্যত ৰতনীৰ ছায়া দেখা পোৱা, লুইতক ‘বোপাই’ বুলি মাতি আশ্ৰয়প্ৰাৰ্থনা— এই সকলোবোৰ মিলি কবিতাটোক কৰুণ ৰসৰ এক অমলিন উদাহৰণ কৰি তুলিছে। অৱশেষত আত্মজাহৰ যি দৃশ্য, সেই দৃশ্যই পাঠকৰ চকুত পানী আনি দিয়ে। বেজবৰুৱাই এই কৰুণ ৰসক প্ৰকৃতিৰ চিত্ৰকল্প আৰু লোকছন্দৰ মাজেদি অপৰূপ ভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে।
চৰিত্ৰ-চিত্ৰণ
৪। ধনবৰৰ চৰিত্ৰ-চিত্ৰণ কৰা।
উত্তৰঃ ধনবৰ ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাৰ মূল পুৰুষ চৰিত্ৰ; দিখৌমুখৰ এজন গাঁৱলীয়া যুৱক। তেওঁৰ চৰিত্ৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ এনে—
- সৰল আৰু আন্তৰিক: ধনবৰ একেবাৰে সৰল, কপটহীন গাঁৱলীয়া যুৱক। ৰতনীক ভাল পোৱাৰ পিছত তেওঁৰ ভালপোৱাত কোনো কপট নাই।
- দৰিদ্ৰ: সি নিজকে ‘ভিকহুৰো ভিকহু’ বুলি কয়। দৰিদ্ৰতাৰ কাৰণতে তেওঁৰ প্ৰেম সমাজত স্বীকৃতি নাপালে।
- আবেগপ্ৰৱণ: বিচ্ছেদৰ যন্ত্ৰণা সহ্য কৰিব নোৱাৰাকৈ সি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি বিলাপ কৰে— ই তেওঁৰ অতি আবেগপ্ৰৱণ স্বভাৱৰ প্ৰমাণ।
- প্ৰকৃতিপ্ৰেমী: তেওঁ লুইতক ‘বোপাই’ বুলি সম্বোধন কৰি প্ৰকৃতিৰ লগত নিজৰ আত্মীয়তাৰ পৰিচয় দিয়ে।
- অসহায়: সমাজ আৰু পৰিয়ালৰ বিৰুদ্ধে যাব নোৱাৰি, প্ৰিয়জনক ৰাখিব নোৱাৰি, অৱশেষত আত্মজাহৰ পথ লোৱা— সি অসহায় গৰিবৰ প্ৰতীক।
ধনবৰৰ চৰিত্ৰৰ মাজেদি বেজবৰুৱাই অসমৰ গাঁৱলীয়া দৰিদ্ৰ যুৱকৰ অসহায় বাস্তৱতা ফুটাই তুলিছে। তেওঁৰ মৃত্যু কেৱল ব্যক্তিগত শোক নহয়— সমাজৰ এক বৃহৎ সমস্যাৰ প্ৰতীক।
৫। ৰতনীৰ চৰিত্ৰ-চিত্ৰণ কৰা।
উত্তৰঃ ৰতনী কবিতাটোৰ মূল নাৰী চৰিত্ৰ; ধনশিৰিমুখৰ এগৰাকী ষোড়শী গাভৰু। ৰতনীৰ চৰিত্ৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ এনে—
- ৰূপ-গুণৰ অধিকাৰিণী: ৰতনী আছিল মাধুৰীৰে ভৰা যুৱতী— ৰূপত আকৰ্ষণীয় আৰু গুণত নিপুণা।
- প্ৰেমিকা: ধনবৰৰ ঘৰত কেইটামান দিন থকাৰ ফাঁকতে তেওঁৰ মাজত গভীৰ প্ৰেম জন্ম লৈছিল— ই তেওঁৰ আন্তৰিক হৃদয়ৰ পৰিচয় দিয়ে।
- অসহায় কন্যা: তেৱেঁ মাক-দেউতাকৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে যাব পৰা নাছিল— গাঁৱলীয়া সমাজৰ পৰিয়াল-শাসনৰ প্ৰভাৱত তেৱেঁও ধনবৰৰ পৰা আঁতৰি গ’ল।
- ‘কালশতৰু’ অভিধা: অজানিতে তেৱেঁ ধনবৰৰ মৃত্যুৰ কাৰণ হ’ল— সেয়ে ধনবৰে তেওঁক ‘কালশতৰু’ বুলিছে। কিন্তু ৰতনী কোনো সক্ৰিয় ‘শতৰু’ নহয়; পৰিস্থিতিৰ চাপত তেৱেঁ অসহায় ভিকটিম হৈ পৰিছে।
- প্ৰতীকস্বৰূপ: ৰতনী অসমৰ সেই ছোৱালীৰ প্ৰতীক যিসকলে ভাল পায়, কিন্তু পৰিয়ালৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ ভালপোৱাক পূৰ্ণ ৰূপ দিব নোৱাৰে।
ৰতনী মূলতঃ কবিতাটোত পৰোক্ষ চৰিত্ৰ— তেওঁৰ স্বৰ আমি প্ৰত্যক্ষ ৰূপত নুশুনো। কিন্তু ধনবৰৰ স্মৃতি, বিলাপ আৰু প্ৰকৃতিৰ চিত্ৰকল্পৰ মাজেদিয়েই ৰতনীৰ চৰিত্ৰটো জীৱন্ত হৈ উঠিছে।
তুলনামূলক চৰিত্ৰ
| বিষয় | ধনবৰ | ৰতনী |
|---|---|---|
| ঘৰ | দিখৌমুখ | ধনশিৰিমুখ |
| লিংগ আৰু বয়স | ডেকা যুৱক, প্ৰায় ১৬-১৮ বছৰ | ষোড়শী গাভৰু (১৬ বছৰ) |
| আৰ্থিক অৱস্থা | অতি দৰিদ্ৰ; নিজকে ‘ভিকহু’ বুলি কয় | তুলনামূলকভাৱে ভাল পৰিয়ালৰ |
| স্বভাৱ | সৰল, আবেগপ্ৰৱণ, আন্তৰিক | মাধুৰ্যপূৰ্ণা, কোমল-হৃদয়া |
| ভূমিকা | প্ৰত্যক্ষ চৰিত্ৰ; বিলাপৰ মাজেৰে কথা কয় | পৰোক্ষ চৰিত্ৰ; স্মৃতিৰ মাজেদি জীৱন্ত |
| পৰিণতি | লুইতৰ বুকুত আত্মজাহ | মাক-দেউতাকৰ লগত ধনশিৰিমুখলৈ উভতি যোৱা |
| প্ৰতীক | দৰিদ্ৰ গাঁৱলীয়া যুৱকৰ অসহায়তা | সমাজৰ অধীনস্থ অসহায় কন্যাৰ ভাগ্য |
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ ৰচয়িতা কোন?
(ক) হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী
(খ) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
(গ) চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা
(ঘ) পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱা
উত্তৰঃ (খ) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা।
২। কবিতাটো কোনখন কাব্যপুথিৰ অন্তৰ্গত?
(ক) চিন্তাৰ চমু
(খ) কদমকলি
(গ) ফুলৰ চনেকী
(ঘ) মালচ
উত্তৰঃ (খ) কদমকলি।
৩। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কোন শ্ৰেণীৰ কবিতা?
(ক) সনেট
(খ) মহাকাব্য
(গ) মালিতা / বেলাড
(ঘ) এলিজি
উত্তৰঃ (গ) মালিতা / বেলাড।
৪। ধনবৰৰ ঘৰ ক’ত আছিল?
(ক) ধনশিৰিমুখ
(খ) দিখৌমুখ
(গ) ডিব্ৰুমুখ
(ঘ) সুবনশিৰিমুখ
উত্তৰঃ (খ) দিখৌমুখ।
৫। ৰতনীৰ ঘৰ ক’ত আছিল?
(ক) দিখৌমুখ
(খ) ধনশিৰিমুখ
(গ) লুইতমুখ
(ঘ) কপিলীমুখ
উত্তৰঃ (খ) ধনশিৰিমুখ।
৬। ধনবৰে কোন নদীত আত্মজাহ দিছিল?
(ক) দিখৌ
(খ) ব্ৰহ্মপুত্ৰ (লুইত)
(গ) ধনশিৰি
(ঘ) সুবনশিৰি
উত্তৰঃ (খ) ব্ৰহ্মপুত্ৰ (লুইত)।
৭। ‘মালিতা’ মানে কি?
(ক) প্ৰেমৰ গীত
(খ) আখ্যানমূলক গীতি কবিতা / বেলাড
(গ) বিৰহৰ কবিতা
(ঘ) মহাকাব্য
উত্তৰঃ (খ) আখ্যানমূলক গীতি কবিতা।
৮। ৰতনীৰ বয়স কিমান আছিল?
(ক) ১২ বছৰ
(খ) ১৪ বছৰ
(গ) ১৬ বছৰ (ষোড়শী)
(ঘ) ১৮ বছৰ
উত্তৰঃ (গ) ১৬ বছৰ।
৯। ‘কালশতৰু’ মানে কি?
(ক) মিতিৰ
(খ) ঘোৰ শত্ৰু
(গ) প্ৰিয়জন
(ঘ) ভাই
উত্তৰঃ (খ) ঘোৰ শত্ৰু।
১০। ধনবৰে লুইতক কি বুলি সম্বোধন কৰিছে?
(ক) দাদা
(খ) মা
(গ) বোপাই
(ঘ) বন্ধু
উত্তৰঃ (গ) বোপাই।
১১। বেজবৰুৱাৰ একমাত্ৰ কাব্যপুথিৰ নাম কি?
(ক) চিন্তাৰ চমু
(খ) কদমকলি
(গ) মালচ
(ঘ) দীপালি
উত্তৰঃ (খ) কদমকলি।
১২। বেজবৰুৱাৰ আত্মজীৱনীৰ নাম কি?
(ক) মই
(খ) মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ
(গ) আত্মজীৱনৰ চমু
(ঘ) মোৰ মন
উত্তৰঃ (খ) মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ।
১৩। অসমীয়া চুটিগল্পৰ জনক বুলি কাক কোৱা হয়?
(ক) ৰজনীকান্ত বৰদলৈ
(খ) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
(গ) চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা
(ঘ) হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী
উত্তৰঃ (খ) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা।
১৪। বেজবৰুৱাই সম্পাদনা কৰা আলোচনীখনৰ নাম কি?
(ক) জোনাকী
(খ) বাঁহী
(গ) আৱাহন
(ঘ) ৰামধেনু
উত্তৰঃ (খ) বাঁহী।
১৫। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাত প্ৰকৃতিৰ কোন উপাদানে ধনবৰৰ বিৰহ প্ৰকাশ কৰিছে?
(ক) চিলনী, বগলী, ফুটুকা, খাগৰি
(খ) সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তৰা
(গ) ফুল, পাত, গছ
(ঘ) মেঘ, বৰষুণ, ৰামধেনু
উত্তৰঃ (ক) চিলনী, বগলী, ফুটুকা, খাগৰি।
১৬। বেজবৰুৱাৰ লিখা কোনখন প্ৰসিদ্ধ সাধুকথাৰ পুথি?
(ক) বুঢ়ী আইৰ সাধু
(খ) চাহিত্য চিন্তা
(গ) মালচ
(ঘ) মুক্তি
উত্তৰঃ (ক) বুঢ়ী আইৰ সাধু।
১৭। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাটোৰ মূল ৰস কি?
(ক) শৃংগাৰ ৰস
(খ) হাস্য ৰস
(গ) কৰুণ ৰস
(ঘ) বীৰ ৰস
উত্তৰঃ (গ) কৰুণ ৰস।
১৮। বেজবৰুৱাৰ জন্ম কোনখন জিলাত হৈছিল?
(ক) যোৰহাট
(খ) নগাঁও (অহোমঘৰ)
(গ) ডিব্ৰুগড়
(ঘ) শিৱসাগৰ
উত্তৰঃ (খ) নগাঁও জিলাৰ অহিতগুৰিত।
১৯। অসম সাহিত্য সভাৰ কোন বছৰৰ অধিৱেশনত বেজবৰুৱা সভাপতি হৈছিল?
(ক) ১৯২০
(খ) ১৯২৪ (শিৱসাগৰ অধিৱেশন)
(গ) ১৯৩০
(ঘ) ১৯৩৫
উত্তৰঃ (খ) ১৯২৪ (শিৱসাগৰ অধিৱেশন)।
২০। কোন কেইটামাত্ৰ গীত বেজবৰুৱাই অসমীয়া জাতীয় সংগীতৰ মৰ্যাদা পাইছে?
(ক) ‘ও মোৰ আপোনাৰ দেশ’
(খ) ‘মই অসমীয়া’
(গ) ‘মোৰ অসম’
(ঘ) ‘বঙ্গ মোৰ জননী’
উত্তৰঃ (ক) ‘ও মোৰ আপোনাৰ দেশ’।
প্ৰসংগ-প্ৰশ্ন
১। ‘ভিকহুৰো ভিকহু ধনবৰে কান্দে কান্দে’— এই পংক্তিৰ ভাৱাৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ ‘ভিকহু’ মানে ভিক্ষুক বা একেবাৰে দৰিদ্ৰ ব্যক্তি; ‘ভিকহুৰো ভিকহু’ মানে ভিক্ষুকৰো অপেক্ষা দৰিদ্ৰ। এই পংক্তিৰ মাজেদি কবিয়ে ধনবৰৰ আৰ্থিক অৱস্থাৰ চৰম দৈন্যৰ ছবিখন প্ৰকাশ কৰিছে। ৰতনীক হেৰুৱাই সি ক’বলৈ লৈছে— মই কেৱল আৰ্থিকভাৱে দৰিদ্ৰ নহয়, মোৰ মনত ৰতনীৰ অবিহনে এতিয়া এক ভিক্ষুকৰো অধিক শূন্যতাৰ অনুভূতি। ই দ্বিৰৰ্থক— এফালে আৰ্থিক দৰিদ্ৰতা, আনফালে আত্মিক শূন্যতা। কবিয়ে দ্বিৰৰ্থক প্ৰয়োগৰে ধনবৰৰ অসহায়তাৰ গভীৰতা বঢ়াইছে।
২। ধনবৰৰ মৃত্যু কেৱল ব্যক্তিগত শোক নহয়— সামাজিক ট্ৰেজেডিও— ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উপৰ্যুপৰি দৃষ্টিত চাব’লৈ গ’লে ধনবৰৰ মৃত্যু এক ব্যক্তিগত প্ৰেম-ব্যৰ্থতাৰ ফল। কিন্তু গভীৰভাৱে চালে ই এক বৃহৎ সামাজিক ট্ৰেজেডিৰ প্ৰতিচ্ছবি। ধনবৰৰ দৰিদ্ৰতাৰ বাবেই ৰতনীৰ মাক-দেউতাকে দুয়োৰে প্ৰেমক স্বীকাৰ নকৰিলে। যদি ধনবৰ আৰ্থিকভাৱে স্বচ্ছল হ’লহেঁতেন, তেন্তে এই বিচ্ছেদ নহ’বও পাৰিলেহেঁতেন। অৰ্থাৎ এই কবিতাৰ মাজত আছে— গাঁৱলীয়া সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বিভাজন, পৰিয়াল-পৰিচালিত বিবাহ-প্ৰথা, প্ৰেম-বিবাহক স্বীকাৰ নকৰাৰ মানসিকতা। ধনবৰৰ আত্মজাহ এই সকলো সামাজিক বাস্তৱতাৰ বিৰুদ্ধে এক নীৰৱ প্ৰতিবাদ। সেয়েহে কবিতাটো ব্যক্তিগত ট্ৰেজেডিৰ সীমা পাৰ হৈ এক সামাজিক-সাংস্কৃতিক দলিল হৈ পৰিছে।
৩। ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ কবিতাৰ আধুনিক প্ৰাসংগিকতা কি?
উত্তৰঃ বেজবৰুৱাই কবিতাটো প্ৰায় এশ বছৰ আগেয়ে ৰচনা কৰিছিল। কিন্তু আজিও ই অতি প্ৰাসংগিক। কাৰণ অসমৰ গাঁৱলীয়া অঞ্চলত আজিও— (ক) দৰিদ্ৰৰ ঘৰৰ যুৱক-যুৱতীৰ প্ৰেম পৰিয়ালে স্বীকাৰ নকৰে; (খ) ‘অনাৰ-কিলিং’ বা পৰিয়াল-চাপত প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ আত্মহত্যাৰ বাতৰি প্ৰায় শুনা যায়; (গ) সমাজৰ ক্ষেত্ৰীয় বিভাজনই প্ৰেম-বিবাহৰ পথত বাধা পেলায়। সেইবাবে এই কবিতাটোৱে আজিও আমাক প্ৰশ্ন কৰে— সমাজৰ আৰ্থিক বিভাজনে ভালপোৱাৰ বহনক বাধা দিব পাৰিনে? কবিৰ এই প্ৰশ্ন আজিও সমাজৰ চকুৰ আগত উৎসৰ্গিত হৈ আছে।
কবিৰ চমু পৰিচয় — ৰসৰাজ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা (১৪ অক্টোবৰ ১৮৬৪ – ২৬ মাৰ্চ ১৯৩৮) আছিল আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যৰ যুগনায়ক, অসমীয়া চুটিগল্পৰ জনক, ‘জোনাকী যুগ’ৰ প্ৰাণপুৰুষ আৰু এজন বহুমুখী সাহিত্যিক। তেওঁৰ জন্ম হৈছিল নগাঁও জিলাৰ অহিতগুৰিত— পিতৃ দীননাথ বেজবৰুৱা (চাহাব দিৱান) আৰু মাতৃ থানেশ্বৰীৰ ঘৰত। প্ৰাথমিক শিক্ষা শিৱসাগৰত আৰম্ভ কৰি, কলকাতাৰ জেনেৰেল এছেম্বলিজ ইনষ্টিটিউচন (পাছত স্কটিচ চাৰ্চ কলেজ)-ৰ পৰা স্নাতক উপাধি লৈছিল। কলকাতাত পঢ়ি থকা সময়তে ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ পৰিয়ালৰ সৈতে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠতা গঢ়ি উঠিছিল। পিছত তেওঁ ৰবীন্দ্ৰনাথৰ ভতিজীয়েক প্ৰজ্ঞাসুন্দৰী দেৱীক বিয়া কৰাইছিল।
সাহিত্যিক অৱদান: বেজবৰুৱা আছিল ‘জোনাকী’ আলোচনীৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক (১৮৮৯) আৰু পিছত ‘বাঁহী’ আলোচনীৰ সম্পাদক (১৯০৯)। তেওঁ অসমীয়া সাহিত্যত প্ৰথম অসমীয়া চুটিগল্পৰ সফল আৰ্হি স্থাপন কৰিলে— ‘সুৰভি’, ‘সাধুকথাৰ কুকি’ গল্পসংগ্ৰহৰ ‘পদুম কুঁৱৰী’, ‘শ্ৰীশ্ৰী জোনাকী’, ‘ভাদৌ’, ‘নাচনী’ আদি গল্পবোৰ অসমীয়া চুটিগল্পৰ ক্লাছিক হৈ আছে। তেওঁৰ ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’ আৰু ‘ককাদেউতাৰ সাধু’— এই দুখন সাধুকথাৰ পুথিয়ে অসমৰ ঘৰে ঘৰে শিশু-কিশোৰৰ মন আনন্দিত কৰি আহিছে।
কাব্যকৃতি: তেওঁৰ একমাত্ৰ ছপা কাব্যপুথি ‘কদমকলি’; ইয়াত ‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ৰ দৰে কালজয়ী মালিতা সন্নিবিষ্ট আছে। অসমীয়া জাতীয় সংগীত ‘ও মোৰ আপোনাৰ দেশ’ তেওঁৰেই ৰচনা— এই গীতটোৱে অসমীয়া জাতিৰ আত্মাৰ পৰিচয় আজিও কঢ়িয়াই অনিছে।
হাস্যৰস: ‘কৃপাবৰ বৰুৱাৰ কাকতৰ টোপোলা’, ‘কৃপাবৰ বৰুৱাৰ অভিযান’ আদিৰে তেওঁ অসমীয়া হাস্যৰস সাহিত্যৰ ভেঁটি গাঢ়িলে। ‘মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ’ অসমীয়া আত্মজীৱনী সাহিত্যৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ; ই কেৱল ব্যক্তিগত স্মৃতি নহয়— সমকালীন অসমৰ সমাজ-সাংস্কৃতিক চিত্ৰৰো এক জীৱন্ত দলিল।
সংগঠনিক জীৱন: ১৯২৪ চনত শিৱসাগৰত অনুষ্ঠিত অসম সাহিত্য সভাৰ অধিৱেশনত তেওঁ সভাপতিৰূপে নিৰ্বাচিত হৈছিল। তেওঁৰ ভাষণে অসমীয়া সাহিত্যৰ পথ-নিৰ্দেশনা দিছিল।
উপাধি আৰু সন্মান: অসমীয়া সাহিত্যত তেওঁৰ অপৰিসীম অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ‘ৰসৰাজ’ আৰু ‘সাহিত্যৰথী’ আদি উপাধিৰে অসমীয়া সমাজে তেওঁক বিভূষিত কৰিলে। ১৯৩৮ চনত সম্বলপুৰত (পশ্চিম ওড়িশা) তেওঁ পৰলোকপ্ৰাপ্ত হৈছিল। জন্মদিন ১৪ অক্টোবৰক অসমীয়া সাহিত্য জগতে ‘সাহিত্য দিৱস’ হিচাপে পালন কৰি আহিছে।
‘ধনবৰ আৰু ৰতনী’ৰ দৰে কবিতাৰে বেজবৰুৱাই অসমৰ গাঁৱলীয়া জীৱনৰ আত্মাক ভাষা দিলে— সেইটোৱেই তেওঁৰ চিৰন্তন গৌৰৱৰ দলিল।
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম। ASSEB Class 11 (HS 1st Year) Assamese-ৰ আন অধ্যায়সমূহৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ বাবে আমাৰ মুখ্য পৃষ্ঠা চাওক।