সাৰাংশ: বংগ বিভাজন আৰু স্বদেশী আন্দোলন অধ্যায়টো ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ দ্বিতীয় প্ৰধান ঘটনা আছিল বংগ বিভাজন। ব্ৰিটিছ ভাইচৰয় লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনে ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে বংগদেশক দুভাগত বিভক্ত কৰিছিল। এই বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য আছিল ঐক্যবদ্ধ বংগদেশৰ জাতীয়তাবাদী শক্তিক দুৰ্বল কৰা আৰু হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা। বিভাজনৰ ফলত ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী সংমণ্ডলক লৈ ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ এখন নতুন প্ৰদেশ গঠন কৰা হৈছিল, যাৰ ৰাজধানী আছিল ঢাকা।
বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে সমগ্ৰ ভাৰততে তীব্ৰ প্ৰতিবাদ আৰম্ভ হৈছিল। এই আন্দোলনত বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ নীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল বাবে ইয়াক ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নামেৰে জনা যায়। স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষা, জাতীয় শিল্প আৰু সাহিত্যৰ বিকাশত অভূতপূৰ্ব অৱদান আগবঢ়াইছিল। এই সময়ছোৱাত প্ৰায় ৬২খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। বেংগল কেমিকেলছ, বংগলক্ষ্মী কটন মিল আদি উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি উঠিছিল। সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়, বিপিনচন্দ্ৰ পাল, অৰবিন্দ ঘোষ, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ আদি নেতাই এই আন্দোলনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
ব্ৰিটিছ চৰকাৰে স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰিবলৈ বিভিন্ন কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকে হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক বিভেদ সৃষ্টি কৰিছিল, ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠনত সহায় কৰিছিল, ‘বন্দে মাতৰম’ ধ্বনি নিষিদ্ধ কৰিছিল আৰু জাতীয়তাবাদী নেতাসকলক গ্ৰেপ্তাৰ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত দিল্লী দৰবাৰত বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ ঘোষণা কৰা হৈছিল। স্বদেশী আন্দোলনে ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ মাজত স্বাধীনতাৰ চেতনা জাগ্ৰত কৰি পৰৱৰ্তী স্বাধীনতা আন্দোলনৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
Summary: The chapter “Partition of Bengal and Swadeshi Movement” covers one of the most significant events in India’s freedom struggle. British Viceroy Lord Nathaniel Curzon partitioned Bengal on 16 October 1905, with the hidden objective of weakening the unified nationalist movement in Bengal and creating a Hindu-Muslim divide. The partition created a new province called “Eastern Bengal and Assam” comprising the divisions of Dhaka, Chittagong, and Rajshahi, with Dhaka as its capital.
The partition triggered massive protests across India. The movement came to be known as the “Swadeshi Movement” because its core principle was the boycott of foreign goods and the adoption of indigenous (swadeshi) products. The movement made remarkable contributions to national education, national industry, and literature. Approximately 62 secondary schools and 3,000 primary national schools were established during this period. Industries like Bengal Chemicals and Banglalakshmi Cotton Mill emerged. Leaders such as Surendranath Banerjee, Bipin Chandra Pal, Aurobindo Ghosh, and Rabindranath Tagore played crucial roles in this movement.
The British government adopted several repressive measures to suppress the Swadeshi Movement, including promoting communal divisions between Hindus and Muslims, aiding the formation of the Muslim League in 1906, banning the slogan “Bande Mataram,” and arresting nationalist leaders. Finally, on 12 December 1911, the reunification of Bengal was announced at the Delhi Durbar. The Swadeshi Movement awakened the consciousness of freedom among Indians and laid the foundation for subsequent independence movements.
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰঃ বংগ বিভাজন ভাইচৰয় লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল।
২। ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কোন তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল।
৩। বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ কোনখন সভাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ ২০ জুলাইত দিনাজপুৰত অনুষ্ঠিত দ্বিতীয়খন বিশাল প্ৰতিবাদী সভাত বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন কোনে সম্পাদনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন সম্পাদনা কৰিছিল।
৫। বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চ তাৰিখে বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ গঠন হৈছিল।
৬। ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?
উত্তৰঃ ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা আছিল আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়।
৭। কাৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৬ চনত কলিকতাত দাদাভাই নৌৰজীৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল।
৮। ‘বন্দিনী ভাৰত’ নামৰ নাটকখনৰ ৰচক কোন?
উত্তৰঃ ‘বন্দিনী ভাৰত’ নামৰ নাটকখনৰ ৰচক হ’ল অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী।
৯। বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১২ ডিচেম্বৰত বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ হৈছিল।
১০। ‘লাল-বাল-পাল’ কোন কোন আছিল?
উত্তৰঃ ‘লাল-বাল-পাল’ হ’ল ক্ৰমে লালা লাজপত ৰায়, বাল গংগাধৰ তিলক আৰু বিপিনচন্দ্ৰ পাল।
১১। অবিভক্ত বংগদেশৰ মুঠ জনসংখ্যা কিমান আছিল?
উত্তৰঃ অবিভক্ত বংগদেশৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ৫ কোটি ৪০ লাখ।
১২। লৰ্ড মিণ্টো কোন আছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড মিণ্টো এজন ব্ৰিটিছ ভাইচৰয় আছিল যিয়ে মুছলমানসকলক স্বদেশী আন্দোলনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ সাম্প্ৰদায়িক নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল আৰু মুছলিম লীগ গঠনত সহায় কৰিছিল।
১৩। মুছলিম লীগ কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠন হৈছিল।
১৪। লৰ্ড মিণ্টোৰ ব্যক্তিগত সচিবৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড মিণ্টোৰ ব্যক্তিগত সচিবৰ নাম আছিল কৰ্ণেল ডানলপ স্মিথ।
১৫। প্ৰথম বংগ বিভাজন বিৰোধী সভা ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম বংগ বিভাজন বিৰোধী সভা কলিকতাৰ টাউন হলত অনুষ্ঠিত হৈছিল।
১৬। কলিকতাৰ জাতীয় মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰথম অধ্যক্ষ কোন আছিল?
উত্তৰঃ কলিকতাৰ জাতীয় মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰথম অধ্যক্ষ আছিল অৰবিন্দ ঘোষ।
১৭। ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ ১৮৮৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।
১৮। ১৯০৫ চনৰ বাৰাণসীত অনুষ্ঠিত কংগ্ৰেছ অধিৱেশনত কোনে সভাপতিত্ব কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ বাৰাণসী কংগ্ৰেছ অধিৱেশনত গোপাল কৃষ্ণ গোখলেই সভাপতিত্ব কৰিছিল।
১৯। ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটো কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটো বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ে ৰচনা কৰিছিল।
২০। অসম প্ৰদেশ কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৭৪ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত অসম প্ৰদেশ গঠন হৈছিল।
২১। ‘বন্দে মাতৰম’ সংবাদপত্ৰৰ সম্পাদক কোন আছিল?
উত্তৰঃ ‘বন্দে মাতৰম’ সংবাদপত্ৰৰ সম্পাদক আছিল ঋষি অৰবিন্দ ঘোষ।
২২। ‘স্বৰাজ আমাৰ জন্মগত অধিকাৰ’ — এই বিখ্যাত উক্তিটো কাৰ?
উত্তৰঃ ‘স্বৰাজ আমাৰ জন্মগত অধিকাৰ’ — এই বিখ্যাত উক্তিটো বাল গংগাধৰ তিলকৰ।
২৩। মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?
উত্তৰঃ মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল নবাব ছলিমউল্লা।
২৪। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ জনসংখ্যা কিমান আছিল?
উত্তৰঃ ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ৩ কোটি ১০ লাখ।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল হ’ল — ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী।
২। বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য কি আছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য আছিল — (ক) ঐক্যবদ্ধ বংগদেশৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলন দমন কৰা, (খ) হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক বিভেদ সৃষ্টি কৰা, (গ) কংগ্ৰেছৰ উগ্ৰপন্থী গোটক দুৰ্বল কৰা, আৰু (ঘ) ঐক্যবদ্ধ প্ৰতিৰোধ ৰোধ কৰা।
৩। বংগ বিভাজন বিৰোধী আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম কিয় পাইছিল?
উত্তৰঃ বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে আৰম্ভ হোৱা আন্দোলনত ভাৰতীয়সকলে জাতি-ধৰ্ম-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে বিদেশী বস্তু বৰ্জন কৰি স্বদেশী বস্তু ব্যৱহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ এই নীতিৰ বাবেই এই আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম পাইছিল।
৪। স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অভূতপূৰ্ব অৱদান আগবঢ়াইছিল। এই সময়ছোৱাত প্ৰায় ৬২খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল। ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ গঠন কৰা হৈছিল। বংগ জাতীয় মহাবিদ্যালয় (Bengal National College) আৰু বংগ কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান (Bengal Technical Institute) স্থাপিত হৈছিল, যি পিছলৈ যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।
৫। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত বংগদেশত জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত স্বদেশী পণ্যৰ চাহিদা বৃদ্ধিৰ ফলত বংগদেশত বিভিন্ন জাতীয় শিল্প গঢ়ি উঠিছিল। সূতা কটা কল, তাঁতশাল, সৰিয়হ তেলৰ কাৰখানা, চাবোন কাৰখানা, চেনি কাৰখানা, দেশলাই কাৰখানা আদি স্থাপিত হৈছিল। আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়ে ‘বেংগল কেমিকেলছ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। নীলৰতন চৰকাৰে ‘বংগলক্ষ্মী কটন মিল’ স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও জাতীয় বেংক আৰু বীমা প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি উঠিছিল।
৬। স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কি কি আন্দোলনবিৰোধী কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিম্নলিখিত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল — (ক) হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক বিভেদ নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল, (খ) মুছলিম লীগ গঠনত সহায় কৰিছিল, (গ) ‘বন্দে মাতৰম’ ধ্বনি নিষিদ্ধ কৰিছিল, (ঘ) ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শাস্তি দিছিল আৰু চৰকাৰী বিদ্যালয়ৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰিছিল, (ঙ) জাতীয়তাবাদী নেতাসকলক গ্ৰেপ্তাৰ আৰু নিৰ্বাসিত কৰিছিল, আৰু (চ) সভা-সমিতি নিষিদ্ধ কৰি সংবাদপত্ৰৰ স্বাধীনতা খৰ্ব কৰিছিল।
৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল হ’ল — (ক) জাতীয় সাহিত্যৰ বিকাশ আৰু দেশপ্ৰেমমূলক সাহিত্য সৃষ্টি, (খ) জাতীয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু চৰকাৰী বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ সংখ্যা হ্ৰাস, আৰু (গ) জাতীয় শিল্প-কাৰখানাৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু স্বদেশী উদ্যোগৰ বিকাশ।
৮। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান হ’ল — (ক) গণ-আন্দোলনৰ ৰাজনৈতিক শিক্ষা প্ৰদান আৰু গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণৰ প্ৰসাৰ, (খ) মহিলাসকলৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক সচেতনতা বৃদ্ধি, আৰু (গ) ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ ওচৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ৰ আনুষ্ঠানিক দাবী উত্থাপন।
ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্ন (Essay Type / Long Answer Questions)
১। ‘বংগ বিভাজন’ বুলিলে কি বুজায়? অসমত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেনে আছিল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ ২০ জুলাইত ব্ৰিটিছ ভাইচৰয় লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনে বংগদেশক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰি ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ এখন নতুন প্ৰদেশ গঠন কৰিছিল। এই ঘটনাকে ‘বংগ বিভাজন’ বুলি কোৱা হয়। পূৰ্ববংগৰ ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী সংমণ্ডলক অসমৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি এই নতুন প্ৰদেশ গঠন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ ৰাজধানী ঢাকাত স্থাপন কৰা হৈছিল।
বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য আছিল ঐক্যবদ্ধ বংগদেশৰ জাতীয়তাবাদী শক্তিক দুৰ্বল কৰা আৰু হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা। ব্ৰিটিছ ষড়যন্ত্ৰকাৰী হাৰ্বাৰ্ট ৰিজলিয়ে কৈছিল — “ঐক্যবদ্ধ বংগদেশ এটা বৃহৎ শক্তি; বিভাজনে ইয়াক ভাঙি পেলাব।”
অসমত বংগ বিভাজনৰ প্ৰভাৱ মিশ্ৰ আছিল। বংগ বিভাজনৰ ফলত অসমক পূৰ্ববংগৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছিল আৰু অসমৰ ৰাজধানী শ্বিলঙৰ পৰা ঢাকালৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। অসমৰ জনসাধাৰণে নিজৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত ৰখাৰ বাবে সতৰ্কতা প্ৰকাশ কৰিছিল। অসমতো স্বদেশী আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল আৰু অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰীয়ে ‘বন্দিনী ভাৰত’ নাটক ৰচনা কৰি দেশপ্ৰেমৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰিছিল। ১৯১১ চনত বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণৰ পিছত অসমক পুনৰ এখন পৃথক প্ৰদেশ হিচাপে পুনৰ্গঠন কৰা হৈছিল।
২। বংগ ভংগ আন্দোলন কাক বোলে? চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনত লৰ্ড কাৰ্জনে বংগদেশক বিভাজন কৰাৰ সিদ্ধান্ত ঘোষণা কৰাৰ পিছত সমগ্ৰ বংগদেশত আৰু ভাৰতৰ অন্যান্য ঠাইত যি তীব্ৰ প্ৰতিবাদী আন্দোলন আৰম্ভ হৈছিল তাকে ‘বংগ ভংগ আন্দোলন’ বোলা হয়।
১৯০৫ চনৰ ৭ আগষ্টত কলিকতাৰ টাউন হলত প্ৰথম বিশাল প্ৰতিবাদী সভা অনুষ্ঠিত হৈছিল। সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায় আৰু অন্যান্য নেতাসকলৰ নেতৃত্বত এই আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল। আন্দোলনৰ প্ৰধান কাৰ্যসূচী আছিল — হৰতাল, সভা-শোভাযাত্ৰা, বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণ। ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰত বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হোৱা দিনটো ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ আহ্বানত ‘ৰাখীবন্ধন’ দিৱস হিচাপে পালন কৰা হৈছিল। এই আন্দোলনৰ ফলস্বৰূপে অৱশেষত ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত দিল্লী দৰবাৰত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বংগ বিভাজন বাতিল কৰিছিল।
৩। স্বদেশী আন্দোলন বুলিলে কি বুজায়? স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেকৈ হৈছিল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনত বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে আৰম্ভ হোৱা আন্দোলনত বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ নীতি অনুসৰণ কৰা হৈছিল বাবে এই আন্দোলনক ‘স্বদেশী আন্দোলন’ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতীয়সকলে জাতি-ধৰ্ম-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে বিদেশী সামগ্ৰী ত্যাগ কৰি দেশত উৎপাদিত সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সংকল্প লৈছিল।
স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত বংগদেশত জাতীয় শিল্পৰ উল্লেখযোগ্য বিকাশ হৈছিল। স্বদেশী পণ্যৰ চাহিদা বৃদ্ধিৰ ফলত নতুন নতুন উদ্যোগ গঢ়ি উঠিছিল। সূতা কটা কল, ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া তাঁতশাল, সৰিয়হ তেলৰ কাৰখানা, চাবোন কাৰখানা, চেনি কাৰখানা, দেশলাই কাৰখানা, বিস্কুট কাৰখানা আদি গঢ়ি উঠিছিল। আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়ে ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ ৰাসায়নিক উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল। নীলৰতন চৰকাৰে ‘বংগলক্ষ্মী কটন মিল’ স্থাপন কৰিছিল। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ‘স্বদেশী ষ্ট’ৰছ’ নামৰ এটা বস্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও জাতীয় বেংক আৰু বীমা প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি উঠিছিল আৰু ‘ইণ্ডিয়ান ষ্ট’ৰছ’ আদি স্বদেশী সামগ্ৰীৰ বিতৰণ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছিল।
৪। ব্ৰিটিছৰ শাসনকালত হোৱা বংগ বিভাজনৰ কাৰণ আৰু ইয়াৰ ফলাফলবোৰ চমুকৈ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বংগ বিভাজনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল — (ক) ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ কেন্দ্ৰস্থল বংগদেশৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলন দমন কৰা, (খ) হিন্দু বঙালী জনসাধাৰণক আন্দোলনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰা, (গ) হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক বিভেদ সৃষ্টি কৰা, আৰু (ঘ) মুছলমান সম্প্ৰদায়ক নিজৰ পক্ষত আনি কংগ্ৰেছৰ ঐক্য ভংগ কৰা।
বংগ বিভাজনৰ ফলাফলসমূহ হ’ল — (ক) সমগ্ৰ ভাৰতত স্বদেশী আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল, (খ) বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ আন্দোলন বিয়পি পৰিছিল, (গ) জাতীয় শিক্ষা আৰু জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ হৈছিল, (ঘ) ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগৰ উৎপত্তি হৈছিল, আৰু (ঙ) ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ মাজত স্বাধীনতাৰ চেতনা জাগ্ৰত হৈছিল।
৫। মুছলিম লীগৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল লিখা। ইয়াৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলন দমনৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে মুছলমান সম্প্ৰদায়ক হিন্দুসকলৰ পৰা পৃথক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ভাইচৰয় লৰ্ড মিণ্টোৰ ব্যক্তিগত সচিব কৰ্ণেল ডানলপ স্মিথৰ প্ৰচেষ্টাত ১৯০৬ চনৰ অক্টোবৰত আগা খাঁৰ নেতৃত্বত মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ এটা প্ৰতিনিধি দলে ভাইচৰয়ক সাক্ষাৎ কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত নবাব ছলিমউল্লাৰ নেতৃত্বত সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ গঠন কৰা হৈছিল।
মুছলিম লীগৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ আছিল — (ক) মুছলমানসকলক অন্যান্য ভাৰতীয়সকলৰ পৰা পৃথক কৰা, (খ) মুছলমানসকলৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা, আৰু (গ) ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতি আনুগত্য বজাই ৰখা।
৬। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত মহিলাৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনত মহিলাসকলে পুৰুষৰ সমানে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। সৰলা দেৱী চৌধুৰীয়ানীয়ে বীৰাষ্টমী ব্ৰত, প্ৰতাপাদিত্য উৎসৱ আদি অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিল আৰু মহিলাসকলৰ মাজত শাৰীৰিক প্ৰশিক্ষণ আৰু ব্যায়াম সমিতিৰ প্ৰচলন কৰিছিল। ভগিনী নিবেদিতাই নাৰী আৰু যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত স্বদেশী চেতনা জাগ্ৰত কৰিছিল আৰু স্বদেশী শিল্পত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ আহ্বান কৰিছিল। লণ্ডনৰ সংবাদপত্ৰই মন্তব্য কৰিছিল যে “বঙালী নাৰী ইংৰাজসকলৰ বাবে সবাতোকৈ বিপজ্জনক।” মহিলাসকলৰ এই সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণে সামাজিক বাধা ভাঙি এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল।
৭। লৰ্ড কাৰ্জনৰ বংগ বিভাজনৰ প্ৰস্তাৱসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড কাৰ্জনৰ বংগ বিভাজনৰ প্ৰস্তাৱসমূহ আছিল — (ক) পূৰ্ববংগৰ ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী সংমণ্ডলক অসমৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ নতুন প্ৰদেশ গঠন কৰা, (খ) নতুন প্ৰদেশৰ ৰাজধানী ঢাকাত স্থাপন কৰা, (গ) লেফটেনেণ্ট গৱৰ্ণৰৰ অধীনত প্ৰশাসন পৰিচালনা কৰা, আৰু (ঘ) অসমৰ ৰাজধানী শ্বিলঙৰ পৰা ঢাকালৈ স্থানান্তৰ কৰা।
৮। লৰ্ড মিণ্টোৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ লৰ্ড মিণ্টো এজন দক্ষ ব্ৰিটিছ ৰাজনীতিবিদ আৰু ভাৰতৰ ভাইচৰয় আছিল। তেওঁ স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰিবলৈ সাম্প্ৰদায়িক নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল। তেওঁৰ ব্যক্তিগত সচিব কৰ্ণেল ডানলপ স্মিথৰ জৰিয়তে মুছলমানসকলক কংগ্ৰেছৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ ১৯০৯ চনৰ ভাৰতীয় পৰিষদ আইনত (মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰ) মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলীৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।
চমু টোকা লিখা (Write Short Notes)
১। কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ — চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ এজন বিশ্ববিখ্যাত সাহিত্যিক আৰু স্বাধীনতা সংগ্ৰামী আছিল। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত তেওঁ অসামান্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হোৱা দিনটোত তেওঁ ‘ৰাখীবন্ধন’ অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিল। তেওঁ স্বদেশী আন্দোলনক কেন্দ্ৰ কৰি ২৩টা দেশপ্ৰেমমূলক গীত ৰচনা কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত “আমাৰ সোণাৰ বাংলা আমি তোমাকে ভালবাসি” গীতটো পৰৱৰ্তী কালত বাংলাদেশৰ জাতীয় সংগীত হৈছিল। তেওঁ ‘স্বদেশী ভাণ্ডাৰ’ নামৰ বস্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল। ১৯১৩ চনত তেওঁ সাহিত্যৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল।
২। মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নোবল (ভগিনী নিবেদিতা) — চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নোবল, যাক ভগিনী নিবেদিতা নামেৰে জনা যায়, আয়াৰলেণ্ডত জন্মগ্ৰহণ কৰা এগৰাকী শিক্ষাবিদ, লেখিকা আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্মী আছিল (১৮৬৭-১৯১১)। তেওঁ ৰামকৃষ্ণ মিছনৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু ভাৰতৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলনত যথেষ্ট অৱদান আগবঢ়াইছিল। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত তেওঁ নাৰী আৰু যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত জাগৰণ সৃষ্টি কৰিছিল আৰু স্বদেশী শিল্পত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ আহ্বান জনাইছিল।
৩। নবাব ছলিমউল্লা — চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ নবাব ছলিমউল্লা ঢাকাৰ চতুৰ্থ নবাব আছিল (১৮৭১-১৯১৫)। তেওঁ মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত তেওঁৰ নেতৃত্বত সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ গঠিত হৈছিল। তেওঁ বংগ বিভাজনক সমৰ্থন কৰিছিল আৰু শিক্ষাৰ প্ৰসাৰত পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় আৰু অভিযান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনতো তেওঁৰ অৱদান আছিল।
৪। অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী — চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী অসমৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এজন প্ৰখ্যাত নেতা আছিল। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত তেওঁ ‘বন্দিনী ভাৰত’ নামৰ এখন দেশপ্ৰেমমূলক নাটক ৰচনা কৰিছিল যিয়ে ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ মাজত দেশপ্ৰেমৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰিছিল। তেওঁ ‘সেৱা সংঘ’ নামৰ এটা বিপ্লৱী সংগঠন গঠন কৰিছিল। তেওঁ অসমৰ জাতীয়তাবাদী সাহিত্য আৰু ৰাজনীতিত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।
শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা (MCQ – Multiple Choice Questions)
১। ‘বন্দিনী ভাৰত’ নাটকখনৰ ৰচক কোন?
(ক) অমৰ নাথ
(খ) গিৰীশ কুমাৰ
(গ) অমৃত প্ৰভা
(ঘ) অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী
উত্তৰঃ (ঘ) অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী।
২। বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল —
(ক) ২৬ জানুৱাৰীত
(খ) ১৬ অক্টোবৰত
(গ) ১৫ আগষ্টত
(ঘ) ১৪ মাৰ্চত
উত্তৰঃ (খ) ১৬ অক্টোবৰত।
৩। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ ৰাজধানী ক’ত স্থাপন কৰা হৈছিল?
(ক) শ্বিলং
(খ) পাকিস্তান
(গ) বংগদেশ
(ঘ) ঢাকা
উত্তৰঃ (ঘ) ঢাকা।
৪। বংগ বিভাজন কোন ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?
(ক) লৰ্ড মিণ্টো
(খ) লৰ্ড হেমিল্টন
(গ) লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জন
(ঘ) লৰ্ড ৰিপন
উত্তৰঃ (গ) লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জন।
৫। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ কেন্দ্ৰস্থল কোনখন ঠাই আছিল?
(ক) দিল্লী
(খ) বাংলাদেশ
(গ) বংগদেশ
(ঘ) ঢাকা
উত্তৰঃ (গ) বংগদেশ।
৬। ‘যুগান্তৰ’ সংবাদপত্ৰখনৰ সম্পাদক কোন আছিল?
(ক) অমৃতলাল
(খ) ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্ত
(গ) অৰবিন্দ ঘোষ
(ঘ) মহিৰাম বসু
উত্তৰঃ (খ) ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্ত।
৭। বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
(ক) ১৯১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২২ ডিচেম্বৰত
(খ) ১৯১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১২ ডিচেম্বৰত
(গ) ১৯১২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ ডিচেম্বৰত
(ঘ) ১৯১৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২২ ডিচেম্বৰত
উত্তৰঃ (খ) ১৯১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১২ ডিচেম্বৰত।
৮। বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ কেতিয়া গঠন হৈছিল?
(ক) ১৯০২ চনৰ ৫ আগষ্টত
(খ) ১৯০৩ চনৰ ২৬ আগষ্টত
(গ) ১৯০৪ চনৰ ১৫ আগষ্টত
(ঘ) ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চত
উত্তৰঃ (ঘ) ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চত।
৯। ‘বেংগল কেমিকেলছ’-ৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?
(ক) আচাৰ্য প্ৰফুল্ল ৰায়
(খ) অমৃতলাল বসু
(গ) গিৰীশ ঘোষ
(ঘ) খীৰোদ প্ৰসাদ
উত্তৰঃ (ক) আচাৰ্য প্ৰফুল্ল ৰায়।
১০। ‘বংগলক্ষ্মী কটন মিল’-ৰ প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?
(ক) অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী
(খ) নীলৰতন চৰকাৰ
(গ) ভূপেন্দ্ৰনাথ
(ঘ) লৰ্ড মিণ্টো
উত্তৰঃ (খ) নীলৰতন চৰকাৰ।
১১। অসম প্ৰদেশ কেতিয়া গঠন হৈছিল?
(ক) ১৮৭৪ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত
(খ) ১৮৮৪ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত
(গ) ১৮৮৫ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত
(ঘ) ১৮৮৭ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত
উত্তৰঃ (ক) ১৮৭৪ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত।
১২। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ জনসংখ্যা কিমান আছিল?
(ক) ৫ কোটি ১০ লাখ
(খ) ৪ কোটি ১০ লাখ
(গ) ৩ কোটি ১০ লাখ
(ঘ) ৬ কোটি ১০ লাখ
উত্তৰঃ (গ) ৩ কোটি ১০ লাখ।
১৩। ‘বন্দে মাতৰম’ সংবাদপত্ৰৰ সম্পাদক কোন আছিল?
(ক) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়
(খ) বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়
(গ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
(ঘ) ঋষি অৰবিন্দ ঘোষ
উত্তৰঃ (ঘ) ঋষি অৰবিন্দ ঘোষ।
১৪। ‘ছাত্ৰ সংসদ’ গঠনত কোনে নেতৃত্ব দিছিল?
(ক) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
(খ) অমৃতলাল বসু
(গ) অমৰেন্দ্ৰ নাথ
(ঘ) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়
উত্তৰঃ (ঘ) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়।
১৫। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত প্ৰমথনাথ ৰায়চৌধুৰীয়ে ৰচনা কৰা গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
(ক) জয় সংগীত
(খ) জাপানী বীচ
(গ) কেশৰী
(ঘ) যুগান্তৰ
উত্তৰঃ (ক) জয় সংগীত।
১৬। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত কিমানটা দেশপ্ৰেমমূলক গীত ৰচনা কৰিছিল?
(ক) ২০ টা
(খ) ২১ টা
(গ) ২৩ টা
(ঘ) ২৫ টা
উত্তৰঃ (গ) ২৩ টা।
১৭। মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
(ক) লৰ্ড মিণ্টো
(খ) নবাব ছলিমউল্লা
(গ) আগা খাঁ
(ঘ) কৰ্ণেল ডানলপ স্মিথ
উত্তৰঃ (খ) নবাব ছলিমউল্লা।
১৮। “শাসন আৰু শোষণ একেলগে চলে” — এই উক্তিটো কাৰ?
(ক) লৰ্ড মিণ্টো
(খ) লৰ্ড কাৰ্জন
(গ) লৰ্ড হাৰ্ডিঞ্জ
(ঘ) লৰ্ড ৰিপন
উত্তৰঃ (খ) লৰ্ড কাৰ্জন।
১৯। ১৯০৬ চনৰ কংগ্ৰেছৰ ২২ তম অধিৱেশনৰ সভাপতি কোন আছিল?
(ক) দাদাভাই নৌৰজী
(খ) গোপাল কৃষ্ণ গোখলে
(গ) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়
(ঘ) বিপিনচন্দ্ৰ পাল
উত্তৰঃ (ক) দাদাভাই নৌৰজী।
২০। খুদিৰাম বসুক কেতিয়া ফাঁচী দিয়া হৈছিল?
(ক) ১৯০৭ চনত
(খ) ১৯০৯ চনত
(গ) ১৯০৮ চনত
(ঘ) ১৯১০ চনত
উত্তৰঃ (গ) ১৯০৮ চনত।
২১। বংগ বিভাজন বাতিল কৰা ভাইচৰয় কোন আছিল?
(ক) লৰ্ড মিণ্টো
(খ) লৰ্ড কাৰ্জন
(গ) লৰ্ড ৰিপন
(ঘ) লৰ্ড হাৰ্ডিঞ্জ
উত্তৰঃ (ঘ) লৰ্ড হাৰ্ডিঞ্জ।
২২। ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটো কোনে ৰচনা কৰিছিল?
(ক) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
(খ) শৰৎচন্দ্ৰ
(গ) বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়
(ঘ) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
উত্তৰঃ (গ) বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়।
২৩। ‘স্বৰাজ আমাৰ জন্মগত অধিকাৰ’ — এই উক্তিটো কাৰ?
(ক) দাদাভাই নৌৰজী
(খ) বিপিনচন্দ্ৰ পাল
(গ) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়
(ঘ) বাল গংগাধৰ তিলক
উত্তৰঃ (ঘ) বাল গংগাধৰ তিলক।
খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the Blanks)
১। বংগ বিভাজন ভাইচৰয় ________ ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল।
উত্তৰঃ লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জন।
২। বংগ বিভাজন ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ________ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৬ অক্টোবৰ।
৩। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ ৰাজধানী ________ ত স্থাপন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ঢাকা।
৪। ‘যুগান্তৰ’ সংবাদপত্ৰখনৰ সম্পাদক আছিল ________।
উত্তৰঃ ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্ত।
৫। ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ ১৯০৬ চনৰ ________ তাৰিখে গঠন হৈছিল।
উত্তৰঃ ১১ মাৰ্চ।
৬। ‘বেংগল কেমিকেলছ’-ৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা আছিল ________।
উত্তৰঃ আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়।
৭। বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ ________ তাৰিখে হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১২ ডিচেম্বৰ।
৮। ‘বন্দিনী ভাৰত’ নাটকখনৰ ৰচক আছিল ________।
উত্তৰঃ অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী।
৯। মুছলিম লীগ ________ চনত গঠিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯০৬।
১০। অসম প্ৰদেশ ________ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত গঠন হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৭৪।
১১। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত প্ৰায় ________ খন মাধ্যমিক আৰু ________ খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠিছিল।
উত্তৰঃ ৬২ খন; ৩,০০০ খন।
১২। ‘বন্দে মাতৰম’ সংবাদপত্ৰৰ সম্পাদক আছিল ________।
উত্তৰঃ ঋষি অৰবিন্দ ঘোষ।
১৩। ‘বংগলক্ষ্মী কটন মিল’-ৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা আছিল ________।
উত্তৰঃ নীলৰতন চৰকাৰ।
১৪। লৰ্ড মিণ্টোৰ ব্যক্তিগত সচিবৰ নাম আছিল ________।
উত্তৰঃ কৰ্ণেল ডানলপ স্মিথ।
১৫। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত ________ টা দেশপ্ৰেমমূলক গীত ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ ২৩ টা।
শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা (True/False)
১। বংগ বিভাজন ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। বংগ বিভাজন লৰ্ড মিণ্টোৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল।)
৩। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ ৰাজধানী শ্বিলঙত স্থাপন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: ঢাকাত স্থাপন কৰা হৈছিল।)
৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ সংবাদপত্ৰখন ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই সম্পাদনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। স্বদেশী আন্দোলন ১৯০৫ চনৰ পৰা ১৯১১ চনলৈকে ৭ বছৰ চলিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ ১৯১২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ ডিচেম্বৰত হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: ১৯১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১২ ডিচেম্বৰত হৈছিল।)
৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত প্ৰায় ৬২খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটো ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ে ৰচনা কৰিছিল।)
৯। মুছলিম লীগ ১৯০৫ চনত গঠন হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: ১৯০৬ চনত গঠন হৈছিল।)
১০। ‘বেংগল কেমিকেলছ’-ৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা আছিল আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। অসম প্ৰদেশ ১৮৭৫ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত গঠন হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: ১৮৭৪ চনৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰীত গঠন হৈছিল।)
১২। ‘বন্দিনী ভাৰত’ নাটকখন ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰীয়ে ৰচনা কৰিছিল।)
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ দ্বিতীয় প্ৰধান ঘটনা কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ দ্বিতীয় প্ৰধান ঘটনা আছিল বংগ বিভাজন।
২। প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় সক্ৰিয় জাতীয় সংগ্ৰাম কোনটো আছিল?
উত্তৰঃ বংগ বিভাজন বিৰোধী আন্দোলন বা স্বদেশী আন্দোলন আছিল প্ৰথম সৰ্বভাৰতীয় সক্ৰিয় জাতীয় সংগ্ৰাম।
৩। স্বদেশী আন্দোলনৰ প্ৰধান অংগ কেইটা কি কি আছিল?
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ প্ৰধান অংগ তিনিটা আছিল — (ক) স্বদেশী (দেশীয় সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ), (খ) বয়কট (বিদেশী সামগ্ৰী বৰ্জন), আৰু (গ) জাতীয় শিক্ষা প্ৰৱৰ্তন।
৪। ‘ভাৰতী’ আলোচনীৰ সম্পাদিকা কোন আছিল?
উত্তৰঃ ‘ভাৰতী’ আলোচনীৰ সম্পাদিকা আছিল সৰলা দেৱী চৌধুৰীয়ানী।
৫। নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন (Regulating Act) কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন (Regulating Act) ১৭৭৩ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
৬। ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত দিল্লী দৰবাৰত কি কি সিদ্ধান্ত ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত দিল্লী দৰবাৰত তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত ঘোষণা কৰা হৈছিল — (ক) বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ, (খ) ভাৰতৰ ৰাজধানী কলিকতাৰ পৰা দিল্লীলৈ স্থানান্তৰ, আৰু (গ) অসমৰ প্ৰশাসনিক পুনৰ্গঠন।
৭। “ঐক্যবদ্ধ বংগদেশ এটা বৃহৎ শক্তি; বিভাজনে ইয়াক ভাঙি পেলাব” — এই উক্তিটো কাৰ?
উত্তৰঃ এই উক্তিটো ব্ৰিটিছ সচিব হাৰ্বাৰ্ট ৰিজলিৰ।
৮। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত সন্ত্ৰাসবাদী পন্থাৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন আছিল?
উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত সন্ত্ৰাসবাদী পন্থাৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা আছিল বিপিনচন্দ্ৰ পাল।
৯। এলাহাবাদৰ সন্ধি কাৰ কাৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ এলাহাবাদৰ সন্ধি মোগল সম্ৰাট শ্বাহ আলম আৰু ৰবাৰ্ট ক্লাইভৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
১০। কোন ব্ৰিটিছ প্ৰশাসকে ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠনত সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাইচৰয় লৰ্ড মিণ্টোৱে ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠনত সহায় কৰিছিল।