সাৰাংশ: দশম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান (ভূগোল) বিষয়ৰ তৃতীয় অধ্যায় “পৃথিৱীৰ ভূগোল”ত পৃথিৱীৰ স্থলমণ্ডল আৰু জলমণ্ডল, মহাদেশ আৰু মহাসাগৰসমূহৰ বিতৰণ, মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ, মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ ভূ-অৱয়ব, পৃথিৱীৰ প্ৰধান ভূমিৰূপ (পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি), এছিয়া মহাদেশৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য, পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশত স্থায়ী জনবসতি নথকাৰ কাৰণ আদি বিষয়ৰ বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ সাতখন মহাদেশ আৰু পাঁচখন মহাসাগৰ, সেইবোৰৰ মাটিকালি, অৱস্থিতি, প্ৰধান পৰ্বতমালা, নদ-নদী, মৰুভূমি আদিৰ বিষয়ে বিতংকৈ জানিব পাৰি।
Summary: Chapter 3 of Class 10 Social Science (Geography) titled “Geography of the World” (পৃথিৱীৰ ভূগোল) provides a comprehensive study of the Earth’s lithosphere and hydrosphere, the distribution of continents and oceans, the Continental Drift Theory, ocean floor topography, major landforms (mountains, plateaus, plains), the physical features of Asia, world population distribution, and reasons for the absence of permanent settlement in Antarctica. The chapter covers details about Earth’s seven continents and five oceans, including their area, location, major mountain ranges, rivers, deserts, and other geographic features. Students will learn about Pangaea, Panthalassa, Tethys Sea, and how the present-day continents were formed through continental drift over millions of years.
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Very Short Questions)
১। কোনখন সাগৰে এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশক পৃথক কৰিছে?
উত্তৰঃ লোহিত সাগৰে এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশক পৃথক কৰিছে।
২। প্ৰাকৃতিকভাৱে ইউৰোপ মহাদেশক এছিয়া মহাদেশৰ পৰা কিহে পৃথক কৰিছে?
উত্তৰঃ ইউৰাল পৰ্বতমালা আৰু ইউৰাল নদীয়ে প্ৰাকৃতিকভাৱে ইউৰোপ মহাদেশক এছিয়া মহাদেশৰ পৰা পৃথক কৰিছে।
৩। পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম পৰ্বতশ্ৰেণীটো কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম পৰ্বতশ্ৰেণীটো হ’ল এণ্ডিজ পৰ্বতমালা।
৪। আয়তনৰ ফালৰ পৰা এছিয়াৰ ক্ষুদ্ৰতম ৰাষ্ট্ৰ কোনখন?
উত্তৰঃ আয়তনৰ ফালৰ পৰা এছিয়াৰ ক্ষুদ্ৰতম ৰাষ্ট্ৰ হ’ল মালদ্বীপ।
৫। আলটিনটাঘ পৰ্বতশ্ৰেণী কোন দেশত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ আলটিনটাঘ পৰ্বতশ্ৰেণী চীনত অৱস্থিত।
৬। এছিয়াৰ উষ্ণতম ঠাইখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ এছিয়াৰ উষ্ণতম ঠাইখনৰ নাম হ’ল জেক্কোৱাবাদ (পাকিস্তান)।
৭। এছিয়াৰ শীতলতম ঠাইখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ এছিয়াৰ শীতলতম ঠাইখনৰ নাম হ’ল ভাৰ্খয়ানস্ক (ৰাছিয়া)।
৮। পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ দক্ষিণবাহী নদী কোনখন?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ দক্ষিণবাহী নদী হ’ল ডানিয়ুব।
৯। গো-মাংস ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত পৃথিৱীৰ কোনখন দেশ বিখ্যাত?
উত্তৰঃ গো-মাংস ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত পৃথিৱীত আৰ্জেন্টিনা বিখ্যাত।
১০। এছিয়া মহাদেশৰ মাটিকালি কিমান?
উত্তৰঃ এছিয়া মহাদেশৰ মাটিকালি প্ৰায় ৪৪.৬ নিযুত বৰ্গ কি.মি.।
১১। আৰব সাগৰলৈ বৈ যোৱা ভাৰতৰ দুখন নদীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আৰব সাগৰলৈ বৈ যোৱা ভাৰতৰ দুখন নদী হ’ল— নৰ্মদা আৰু তাপ্তী।
১২। পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মহাসাগৰখন কি? মহাসাগৰখনৰ মুঠ মাটিকালি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মহাসাগৰখন হ’ল প্ৰশান্ত মহাসাগৰ। ইয়াৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ১৬৫.২ নিযুত বৰ্গ কি.মি.।
১৩। এছিয়া আৰু ইউৰোপ মহাদেশৰ মাজত থকা প্ৰাকৃতিক সীমা কিহে সৃষ্টি কৰিছে?
উত্তৰঃ এছিয়া আৰু ইউৰোপ মহাদেশৰ মাজত থকা প্ৰাকৃতিক সীমা ইউৰাল পৰ্বতমালাই সৃষ্টি কৰিছে।
১৪। পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম পৰ্বতমালা কোনটো আৰু ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম পৰ্বতমালা হ’ল এণ্ডিজ পৰ্বতমালা। ই দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশত অৱস্থিত।
১৫। মাটিকালিৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ বৃহত্তম আৰু ক্ষুদ্ৰতম মহাদেশৰ নাম কি?
উত্তৰঃ মাটিকালিৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মহাদেশ হ’ল এছিয়া আৰু ক্ষুদ্ৰতম মহাদেশ হ’ল ওছেনিয়া।
১৬। পৃথিৱীৰ কোনখন দেশ দুখন মহাদেশলৈ বিস্তৃত?
উত্তৰঃ ৰাছিয়া দুখন মহাদেশলৈ (এছিয়া আৰু ইউৰোপ) বিস্তৃত।
১৭। উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ প্ৰধান পৰ্বতশ্ৰেণীটোৰ নাম কি? এই পৰ্বতমালাৰ দৈৰ্ঘ্য কিমান আৰু ই মহাদেশৰ কোন অংশত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ প্ৰধান পৰ্বতশ্ৰেণীটোৰ নাম হ’ল ৰকি পৰ্বতমালা। এই পৰ্বতমালাৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৮,০০০ কিলোমিটাৰ আৰু ই মহাদেশৰ পশ্চিম অংশত অৱস্থিত।
১৮। এছিয়া মহাদেশৰ দুখনকৈ উত্তৰ দিশলৈ প্ৰবাহিত আৰু পূৱ দিশলৈ প্ৰবাহিত নদীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ উত্তৰ দিশলৈ প্ৰবাহিত নদী— ওবি আৰু লেনা। পূৱ দিশলৈ প্ৰবাহিত নদী— আমুৰ আৰু হোৱাংহো।
১৯। অষ্ট্ৰেলিয়াৰ একোখনকৈ পৰ্বতশ্ৰেণী, নদী আৰু মৰুভূমিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৰ্বতশ্ৰেণী— স্নবি পৰ্বতমালা; নদী— ডাৰ্লিং নদী; মৰুভূমি— টানামী মৰুভূমি।
২০। পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালি কিমান?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৫১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.।
২১। পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম নদী কোনখন?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম নদী হ’ল নীল নদী।
২২। মাটিকালিৰ পিনৰ পৰা পৃথিৱীৰ বৃহত্তম দেশ কোনখন?
উত্তৰঃ মাটিকালিৰ পিনৰ পৰা পৃথিৱীৰ বৃহত্তম দেশ হ’ল ৰাছিয়া।
২৩। পৃথিৱীৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ কোনখন?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ হ’ল কানাডা।
২৪। মহাসাগৰৰ গড় গভীৰতা কিমান?
উত্তৰঃ মহাসাগৰৰ গড় গভীৰতা প্ৰায় ৪,০০০ মিটাৰ।
২৫। পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগৰ নাম কি আৰু ইয়াৰ উচ্চতা কিমান?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ হ’ল মাউণ্ট এভাৰেষ্ট। ইয়াৰ উচ্চতা ৮,৮৪৮ মিটাৰ (৮,৮৫০ মিটাৰ)।
২৬। পৃথিৱীৰ গভীৰতম খাত কোনটো আৰু ইয়াৰ গভীৰতা কিমান?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ গভীৰতম খাত হ’ল মেৰিয়ানা খাত। ইয়াৰ গভীৰতা ১১,০২২ মিটাৰ।
২৭। উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ উচ্চতম শৃংগৰ নাম কি?
উত্তৰঃ উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ উচ্চতম শৃংগ হ’ল মেকিনলে শৃংগ।
২৮। কোনখন মহাদেশৰ আকৃতি এটা ওভোটা ত্ৰিভুজৰ দৰে?
উত্তৰঃ দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশৰ আকৃতি এটা ওভোটা ত্ৰিভুজৰ দৰে।
২৯। পৃথিৱীত সৰ্বমুঠ কিমানখন দেশ আছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীত সৰ্বমুঠ ১৯৮ খন দেশ আছে।
৩০। মাটিকালিৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰতম দেশ কোনখন?
উত্তৰঃ মাটিকালিৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰতম দেশ হ’ল ভেটিকান চিটি।
৩১। ফকলেণ্ড দ্বীপটো কোন মহাসাগৰত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ ফকলেণ্ড দ্বীপটো আটলান্টিক মহাসাগৰত অৱস্থিত।
৩২। ইকুৱেড’ৰ কোনখন মহাদেশত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ ইকুৱেড’ৰ দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশত অৱস্থিত।
৩৩। ব্ৰাজিলৰ ৰাজধানী কি?
উত্তৰঃ ব্ৰাজিলৰ ৰাজধানী হ’ল ব্ৰাচিলিয়া।
৩৪। মহীঢালৰ গভীৰতা কিমান?
উত্তৰঃ মহীঢালৰ গভীৰতা প্ৰায় ২,০০০ মিটাৰ।
৩৫। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা কিমান (২০১৫ চনৰ তথ্য অনুসৰি)?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৭৩০ কোটি বা ৭.৩ বিলিয়ন (২০১৫ চনৰ তথ্য অনুসৰি)।
৩৬। প্ৰশান্ত মহাসাগৰত কিমানটা সাগৰীয় দ্বীপ আছে?
উত্তৰঃ প্ৰশান্ত মহাসাগৰত প্ৰায় ২০,০০০ টা সাগৰীয় দ্বীপ আছে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। পৃথিৱীত সৰ্বমুঠ কিমানখন দেশ আছে? মাটিকালিৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ বৃহত্তম আৰু ক্ষুদ্ৰতম দেশ দুখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীত সৰ্বমুঠ ১৯৮ খন দেশ আছে। মাটিকালিৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ বৃহত্তম দেশ হ’ল ৰাছিয়া আৰু ক্ষুদ্ৰতম দেশ হ’ল ভেটিকান চিটি।
২। পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মৰুভূমি কোনখন? ই ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মৰুভূমি হ’ল চাহাৰা মৰুভূমি। ই আফ্ৰিকা মহাদেশত অৱস্থিত।
৩। উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ প্ৰধান পৰ্বতশ্ৰেণীটোৰ নাম কি? ই মহাদেশখনৰ কোন অংশত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ প্ৰধান পৰ্বতশ্ৰেণীটো হ’ল ৰকি পৰ্বতমালা। ই মহাদেশখনৰ পশ্চিম অংশত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৮,০০০ কিলোমিটাৰ।
৪। ভূমধ্য সাগৰীয় অঞ্চলত অৱস্থিত ইউৰোপ মহাদেশৰ দুখন দেশৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভূমধ্য সাগৰীয় অঞ্চলত অৱস্থিত ইউৰোপ মহাদেশৰ দুখন দেশ হ’ল— ইটালি আৰু গ্ৰীচ।
৫। পৃথিৱীৰ স্থলমণ্ডল আৰু জলমণ্ডলৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৫১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.। ইয়াৰ ২৯ শতাংশ স্থলভাগ আৰু ৭১ শতাংশ জলমণ্ডল। পৃথিৱীৰ শিল, বালি, মাটিৰে গঠিত অংশক স্থলমণ্ডল বুলি কোৱা হয়। স্থলমণ্ডলত সাতখন মহাদেশ আছে— এছিয়া, ইউৰোপ, আফ্ৰিকা, উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, ওছেনিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকা। আনহাতে, সাগৰ-মহাসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ আদি পানীৰে আবৃত অংশক জলমণ্ডল বুলি কোৱা হয়। জলমণ্ডলত পাঁচখন মহাসাগৰ আছে— প্ৰশান্ত মহাসাগৰ, আটলান্টিক মহাসাগৰ, ভাৰত মহাসাগৰ, উত্তৰ মহাসাগৰ (আৰ্কটিক) আৰু দক্ষিণ মহাসাগৰ (এণ্টাৰ্কটিক)। জলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৫৭ শতাংশ দক্ষিণ গোলাৰ্ধত আৰু স্থলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৬৭ শতাংশ উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত।
৬। মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ চাৰিটা প্ৰধান ভূ-অৱয়বৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ চাৰিটা প্ৰধান ভূ-অৱয়ব হ’ল—
- মহীসোপান (Continental Shelf)
- মহীঢাল (Continental Slope)
- গভীৰ সমুদ্ৰতল (Deep Sea Plain)
- সামুদ্ৰিক শৈলশিৰা (Oceanic Ridge) আৰু গভীৰ সামুদ্ৰিক খাত (Deep Sea Trench)
৭। মহীসোপান কাক বোলে?
উত্তৰঃ উপকূলৰ চাৰিওফালে থকা সাগৰ-মহাসাগৰৰ অগভীৰ অংশক মহীসোপান (Continental Shelf) বুলি কোৱা হয়। মহীসোপানৰ গভীৰতা সাধাৰণতে ২০০ মিটাৰলৈকে হয়। এই অঞ্চল তুলনামূলকভাৱে সমতল আৰু লাহে লাহে ঢালু হৈ সাগৰৰ পানীৰ তললৈ নামি যায়।
৮। মহীঢাল কাক বোলে?
উত্তৰঃ মহীসোপানৰ পিছত মহাদেশীয় ভূমিৰ খাড়া ঢালু অংশক মহীঢাল (Continental Slope) বুলি কোৱা হয়। মহীঢালৰ গভীৰতা প্ৰায় ১৪০ মিটাৰৰ পৰা ৩,৩৫০ মিটাৰলৈকে হয়। ই মহীসোপান আৰু গভীৰ সমুদ্ৰতলৰ মাজৰ সংযোগী অংশ।
৯। পেঞ্জিয়া আৰু পান্থালাছা কি?
উত্তৰঃ মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ অনুসৰি, প্ৰায় ৩০০ নিযুত বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীৰ সমস্ত স্থলভাগ একত্ৰিত হৈ একোটা বৃহৎ ভূখণ্ড হিচাপে আছিল— ইয়াকেই পেঞ্জিয়া (Pangaea) বোলা হয়। পেঞ্জিয়াৰ চাৰিওফালে থকা বিশাল জলমণ্ডলক পান্থালাছা (Panthalassa) বোলা হৈছিল।
১০। টেথিছ সাগৰ কি?
উত্তৰঃ মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ অনুসৰি, পেঞ্জিয়া নামৰ একত্ৰিত ভূখণ্ডটোৰ মাজেদি পূব-পশ্চিমাকৈ এখন সংকীৰ্ণ সাগৰ সৃষ্টি হৈছিল— ইয়াকেই টেথিছ সাগৰ (Tethys Sea) বোলা হয়। টেথিছ সাগৰে পেঞ্জিয়াক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল— উত্তৰত লৰেছিয়া (Laurasia) আৰু দক্ষিণত গণ্ডোৱানালেণ্ড (Gondwanaland)।
১১। পৃথিৱীৰ প্ৰধান ভূমিৰূপসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰধান ভূমিৰূপসমূহ হ’ল— পৰ্বত (Mountain), পাহাৰ (Hill), মালভূমি (Plateau) আৰু সমভূমি (Plain)। ইয়াৰ উপৰিও নদী উপত্যকা, উপকূল অঞ্চল, মৰুভূমি আদিও পৃথিৱীৰ উল্লেখযোগ্য ভূমিৰূপ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer / Essay Type Questions)
১। মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ অনুসৰি পৃথিৱীৰ অৱস্থা আদিতে কেনে আছিল? বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ অনুসৰি, প্ৰায় ৩০০ নিযুত বছৰ পূৰ্বে (পাৰ্মিয়ান যুগত) পৃথিৱীৰ সমস্ত স্থলভাগ একত্ৰিত হৈ এটা বৃহৎ ভূখণ্ড হিচাপে আছিল। এই সংযুক্ত ভূখণ্ডটোক পেঞ্জিয়া (Pangaea) বোলা হৈছিল আৰু পেঞ্জিয়াৰ চাৰিওফালে থকা বিশাল জলৰাশিক পান্থালাছা (Panthalassa) বোলা হৈছিল।
সময়ৰ লগে লগে পেঞ্জিয়াৰ মাজেদি পূব-পশ্চিমাকৈ এখন সংকীৰ্ণ সাগৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাক টেথিছ সাগৰ (Tethys Sea) বোলা হয়। এই টেথিছ সাগৰে পেঞ্জিয়াক দুটা অংশত বিভক্ত কৰিছিল—
- উত্তৰ ভাগ— লৰেছিয়া (Laurasia) বা আংগাৰালেণ্ড (Angaraland)
- দক্ষিণ ভাগ— গণ্ডোৱানালেণ্ড (Gondwanaland)
প্ৰায় ২৫০ নিযুত বছৰ পূৰ্বে মেছ’জ’ইক যুগত এই দুটা ভূখণ্ড আৰু অধিক ভাঙি পৃথক হৈ বিষুৱ ৰেখা আৰু পশ্চিম দিশলৈ গতি কৰিছিল আৰু ক্ৰমান্বয়ে বৰ্তমানৰ মহাদেশসমূহৰ সৃষ্টি হৈছিল। লৰেছিয়াৰ পৰা উত্তৰ আমেৰিকা, গ্ৰীণলেণ্ড আৰু ইউৰোপ-এছিয়াৰ উত্তৰ অংশৰ সৃষ্টি হৈছিল। গণ্ডোৱানালেণ্ডৰ পৰা দক্ষিণ আমেৰিকা, আফ্ৰিকা, মাদাগাস্কাৰ, ভাৰত, আৰব, দক্ষিণ-পূব এছিয়া, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
২। মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ ভূ-অৱয়ব সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ স্থলভাগৰ দৰেই মহাসাগৰৰ তলিভাগো অসমান। স্থলভাগৰ পৰ্বত, মালভূমি আৰু সমভূমিৰ দৰে মহাসাগৰৰ তলিভাগতো বিভিন্ন ভূ-অৱয়ব দেখা যায়। মহাসাগৰৰ গড় গভীৰতা প্ৰায় ৪,০০০ মিটাৰ। মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ প্ৰধান ভূ-অৱয়বসমূহ হ’ল—
(ক) মহীসোপান (Continental Shelf): উপকূলৰ চাৰিওফালে থকা সাগৰ-মহাসাগৰৰ অগভীৰ অংশক মহীসোপান বোলে। ই তুলনামূলকভাৱে সমতল আৰু লাহে লাহে ঢালু। ইয়াৰ গভীৰতা সাধাৰণতে ২০০ মিটাৰলৈকে হয়।
(খ) মহীঢাল (Continental Slope): মহীসোপানৰ পিছত মহাদেশীয় ভূমিৰ খাড়া ঢালু অংশক মহীঢাল বোলে। ইয়াৰ গভীৰতা প্ৰায় ১৪০ মিটাৰৰ পৰা ৩,৩৫০ মিটাৰলৈকে হয়।
(গ) গভীৰ সমুদ্ৰতল (Deep Sea Plain): মহীঢালৰ পিছত বিস্তৃত গভীৰ সমতল অঞ্চল আছে, যাক গভীৰ সমুদ্ৰতল বোলে। এই অঞ্চলৰ গভীৰতা প্ৰায় ৩,০০০ ৰ পৰা ৬,০০০ মিটাৰ পৰ্যন্ত হয়।
(ঘ) সামুদ্ৰিক শৈলশিৰা (Oceanic Ridge): গভীৰ সমুদ্ৰতলত থকা দীঘলীয়া পৰ্বতমালাসদৃশ গঠনক সামুদ্ৰিক শৈলশিৰা বোলে।
(ঙ) গভীৰ সামুদ্ৰিক খাত (Deep Sea Trench): মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ আটাইতকৈ গভীৰ অঞ্চলক সামুদ্ৰিক খাত বোলে। পৃথিৱীৰ গভীৰতম খাত হ’ল মেৰিয়ানা খাত, যাৰ গভীৰতা ১১,০২২ মিটাৰ।
৩। মহাসাগৰ আৰু মহাদেশসমূহৰ বিতৰণ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৫১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.। ইয়াৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ স্থলভাগ আৰু ৭১ শতাংশ জলমণ্ডল। মুঠ জলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৫৭ শতাংশ দক্ষিণ গোলাৰ্ধত আৰু মুঠ স্থলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৬৭ শতাংশ উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত।
পৃথিৱীৰ স্থলভাগ বা মহাদেশসমূহক চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে—
- প্ৰথম ভাগ: এছিয়া, ইউৰোপ আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশ।
- দ্বিতীয় ভাগ: উত্তৰ আমেৰিকা আৰু দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশ।
- তৃতীয় ভাগ: অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু ওছেনিয়া মহাদেশ।
- চতুৰ্থ ভাগ: এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশ।
পৃথিৱীৰ পাঁচখন মহাসাগৰ হ’ল—
- প্ৰশান্ত মহাসাগৰ (Pacific Ocean): পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মহাসাগৰ। মাটিকালি ১৬৫.২ নিযুত বৰ্গ কি.মি.। এছিয়া আৰু আমেৰিকা মহাদেশৰ মাজত অৱস্থিত।
- আটলান্টিক মহাসাগৰ (Atlantic Ocean): পৃথিৱীৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মহাসাগৰ। আমেৰিকা আৰু ইউৰোপ-আফ্ৰিকা মহাদেশৰ মাজত অৱস্থিত।
- ভাৰত মহাসাগৰ (Indian Ocean): এছিয়া মহাদেশৰ দক্ষিণত অৱস্থিত।
- উত্তৰ মহাসাগৰ বা আৰ্কটিক মহাসাগৰ (Arctic Ocean): উত্তৰ মেৰুত অৱস্থিত।
- দক্ষিণ মহাসাগৰ বা এণ্টাৰ্কটিক মহাসাগৰ (Antarctic Ocean): দক্ষিণ মেৰুত অৱস্থিত।
৪। এছিয়া মহাদেশৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ এছিয়া পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মহাদেশ। ইয়াৰ মাটিকালি প্ৰায় ৪৪.৬ নিযুত বৰ্গ কি.মি.। এছিয়া মহাদেশৰ ভূ-প্ৰাকৃতিক গঠন বৈচিত্ৰ্যময়। ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি—
- উত্তৰৰ বিশাল সমভূমি: ছাইবেৰিয়াৰ বিশাল সমভূমি অঞ্চল এছিয়াৰ উত্তৰ অংশত বিস্তৃত।
- মধ্য এছিয়াৰ পাৰ্বত্য আৰু মালভূমি অঞ্চল: পামিৰ মালভূমি (পৃথিৱীৰ ছাদ বুলি পৰিচিত), তিব্বত মালভূমি, হিমালয় পৰ্বতমালা (পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতমালা) এই অঞ্চলত অৱস্থিত।
- পশ্চিম এছিয়াৰ মালভূমি: ইৰাণ মালভূমি, তুৰ্কী মালভূমি আদি।
- দক্ষিণ এছিয়াৰ মালভূমি: ডেকান মালভূমি আদি।
- পূব এছিয়াৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল: চীনৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহ।
- বৃহৎ নদী উপত্যকা: এছিয়াৰ প্ৰধান নদীসমূহ হ’ল— ওবি, লেনা, আমুৰ, হোৱাংহো, ইয়াংচিকিয়াং, মেকং, গংগা, সিন্ধু, ইউফ্ৰেটিছ, টাইগ্ৰিছ আদি।
- উপকূল অঞ্চল: এছিয়াৰ দীঘলীয়া উপকূল অঞ্চলত বহুতো বন্দৰ আৰু উপসাগৰ আছে।
- সাগৰীয় দ্বীপসমূহ: জাপান, ফিলিপাইনছ, ইণ্ডোনেছিয়া, শ্ৰীলংকা আদি দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰসমূহ এছিয়াত অৱস্থিত।
এছিয়াৰ উষ্ণতম ঠাই হ’ল জেক্কোৱাবাদ (পাকিস্তান) আৰু শীতলতম ঠাই হ’ল ভাৰ্খয়ানস্ক (ৰাছিয়া)। এছিয়া মহাদেশত বিভিন্ন ধৰণৰ জলবায়ু দেখা যায়— ক্ৰান্তীয়, মৌচুমী, মৰু, নাতিশীতোষ্ণ আৰু মেৰুদেশীয় জলবায়ু।
৫। পৃথিৱীৰ গোলাৰ্ধ দুটাত জনসংখ্যা কেনেকৈ বিতৰণ হৈ আছে লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ সকলো ঠাইতে একে নহয়। প্ৰাকৃতিক পৰিবেশৰ বিভিন্ন উপাদানৰ তাৰতম্যৰ বাবে জনসংখ্যাৰ বিতৰণত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়।
পৃথিৱীৰ মুঠ জলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৫৭ শতাংশ দক্ষিণ গোলাৰ্ধত আবদ্ধ আৰু মুঠ স্থলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৬৭ শতাংশ উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত। সেয়েহে, উত্তৰ গোলাৰ্ধত স্থলভাগ বেছি হোৱা বাবে পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ উত্তৰ গোলাৰ্ধত বাস কৰে। দক্ষিণ গোলাৰ্ধত জলভাগ বেছি আৰু স্থলভাগ কম হোৱা বাবে ইয়াত জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম।
এছিয়া মহাদেশত পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক জনসংখ্যা বাস কৰে। চীন আৰু ভাৰত পৃথিৱীৰ দুখন সৰ্বাধিক জনসংখ্যাৰ দেশ। আনহাতে, এণ্টাৰ্কটিকাত কোনো স্থায়ী জনবসতি নাই। সমতল অঞ্চল, নদী উপত্যকা আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বেছি, আনহাতে পৰ্বতীয়, মৰু আৰু মেৰুদেশীয় অঞ্চলত জনসংখ্যা কম।
৬। এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশত কিয় স্থায়ী জনবসতি নাই? ইয়াৰ কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশত স্থায়ী জনবসতি নাই। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
- অতিপাত শীতল জলবায়ু: এণ্টাৰ্কটিকা পৃথিৱীৰ শীতলতম মহাদেশ। ইয়াৰ উষ্ণতা প্ৰায়ে ০° চেলছিয়াছৰ তললৈ নামি যায় আৰু কেতিয়াবা -৮০° চেলছিয়াছলৈকে হ্ৰাস পায়।
- বৰফাবৃত ভূমি: বছৰৰ প্ৰায় গোটেই সময় এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশ ২ৰ পৰা ৮ কিলোমিটাৰ ডাঠ বৰফৰ তৰপেৰে আবৃত হৈ থাকে।
- কৃষিকাৰ্যৰ অনুপযুক্ত: অত্যধিক শীতল জলবায়ু আৰু বৰফাবৃত ভূমিৰ বাবে কৃষিকাৰ্য কৰা সম্ভৱ নহয়।
- ছয় মাহ দিন আৰু ছয় মাহ ৰাতি: মেৰু অঞ্চলত অৱস্থিত হোৱা বাবে গ্ৰীষ্মকালত ছয় মাহ অবিৰত দিন আৰু শীতকালত ছয় মাহ অবিৰত ৰাতি থাকে।
- প্ৰতিকূল পৰিবেশ: প্ৰচণ্ড শীত, তুষাৰ বতাহ আৰু জীৱন ধাৰণৰ অনুকূল পৰিস্থিতি নথকাৰ বাবে মানুহে ইয়াত স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিব নোৱাৰে। কেৱল বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ বাবে বিভিন্ন দেশৰ বিজ্ঞানী আৰু নাবিকসকল সাময়িকভাৱে ইয়ালৈ আহে।
৭। পৃথিৱীৰ স্থলমণ্ডল আৰু জলমণ্ডলৰ বিষয়ে বিতংকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মুঠ পৃষ্ঠভাগক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে— স্থলমণ্ডল (Lithosphere) আৰু জলমণ্ডল (Hydrosphere)।
স্থলমণ্ডল (Lithosphere): পৃথিৱীৰ শিল, বালি, মাটি আৰু খনিজ পদাৰ্থৰে গঠিত কঠিন বহিৰ্ভাগক স্থলমণ্ডল বোলে। ই পৃথিৱীৰ মুঠ পৃষ্ঠভাগৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ। স্থলমণ্ডলত পৰ্বত, পাহাৰ, সমভূমি, মালভূমি, নদী উপত্যকা, উপকূল অঞ্চল, অৰণ্য, কৃষিভূমি আদি অৱস্থিত। পৃথিৱীৰ স্থলমণ্ডলক সাতখন মহাদেশত ভাগ কৰা হৈছে— এছিয়া (বৃহত্তম), আফ্ৰিকা, উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, ইউৰোপ, ওছেনিয়া (ক্ষুদ্ৰতম) আৰু এণ্টাৰ্কটিকা। মুঠ স্থলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৬৭ শতাংশ উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত।
জলমণ্ডল (Hydrosphere): পৃথিৱীৰ সাগৰ-মহাসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ, জলাশয় আদি পানীৰে আবৃত অংশক জলমণ্ডল বোলে। ই পৃথিৱীৰ মুঠ পৃষ্ঠভাগৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ। পৃথিৱীৰ জলমণ্ডলত পাঁচখন মহাসাগৰ আছে— প্ৰশান্ত মহাসাগৰ (বৃহত্তম, মাটিকালি ১৬৫.২ নিযুত বৰ্গ কি.মি.), আটলান্টিক মহাসাগৰ (দ্বিতীয় বৃহত্তম), ভাৰত মহাসাগৰ, উত্তৰ মহাসাগৰ (আৰ্কটিক) আৰু দক্ষিণ মহাসাগৰ (এণ্টাৰ্কটিক)। মুঠ জলমণ্ডলৰ প্ৰায় ৫৭ শতাংশ দক্ষিণ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত। এই দুয়োটা মণ্ডলে ইটোৱে সিটোৰ মাজত সোমাই আছে আৰু ইহঁত পৃথক কৰিব নোৱাৰি।
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। পৃথিৱীৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মহাসাগৰ কোনখন?
(ক) প্ৰশান্ত মহাসাগৰ
(খ) ভাৰত মহাসাগৰ
(গ) আটলান্টিক মহাসাগৰ
(ঘ) দক্ষিণ মহাসাগৰ
উত্তৰঃ (গ) আটলান্টিক মহাসাগৰ।
২। পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰতম মহাদেশ কোনখন?
(ক) উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশ
(খ) ইউৰোপ মহাদেশ
(গ) এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশ
(ঘ) ওছেনিয়া মহাদেশ
উত্তৰঃ (ঘ) ওছেনিয়া মহাদেশ।
৩। ফকলেণ্ড দ্বীপটো কোন মহাসাগৰত অৱস্থিত?
(ক) আটলান্টিক মহাসাগৰ
(খ) উত্তৰ মহাসাগৰ
(গ) প্ৰশান্ত মহাসাগৰ
(ঘ) ভাৰত মহাসাগৰ
উত্তৰঃ (ক) আটলান্টিক মহাসাগৰ।
৪। এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশক কোনখন সাগৰে পৃথক কৰিছে?
(ক) ভূমধ্য সাগৰ
(খ) লোহিত সাগৰ
(গ) কাস্পিয়ান সাগৰ
(ঘ) আৰব সাগৰ
উত্তৰঃ (খ) লোহিত সাগৰ।
৫। এছিয়া আৰু ইউৰোপ মহাদেশক প্ৰাকৃতিকভাৱে কিহে পৃথক কৰিছে?
(ক) ইউৰাল পৰ্বতমালা
(খ) ককেচাচ পৰ্বত
(গ) কাস্পিয়ান সাগৰ
(ঘ) ভল্গা নদী
উত্তৰঃ (ক) ইউৰাল পৰ্বতমালা।
৬। ইকুৱেড’ৰ কোনখন মহাদেশত অৱস্থিত?
(ক) উত্তৰ আমেৰিকা
(খ) দক্ষিণ আমেৰিকা
(গ) আফ্ৰিকা
(ঘ) এছিয়া
উত্তৰঃ (খ) দক্ষিণ আমেৰিকা।
৭। ব্ৰাজিলৰ ৰাজধানী কি?
(ক) ৰিও ডি জেনেইৰো
(খ) চাও পাওলো
(গ) ব্ৰাচিলিয়া
(ঘ) লিমা
উত্তৰঃ (গ) ব্ৰাচিলিয়া।
৮। পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালি কিমান?
(ক) প্ৰায় ২১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.
(খ) প্ৰায় ৩৬১ নিযুত বৰ্গ কি.মি.
(গ) প্ৰায় ৪১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.
(ঘ) প্ৰায় ৫১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.
উত্তৰঃ (ঘ) প্ৰায় ৫১০ নিযুত বৰ্গ কি.মি.।
৯। মহীঢালৰ গভীৰতা কিমান?
(ক) ২,০০০ মিটাৰ
(খ) ৩,০০০ মিটাৰ
(গ) ৪,৫০০ মিটাৰ
(ঘ) ৪,০০০ মিটাৰ
উত্তৰঃ (ক) ২,০০০ মিটাৰ।
১০। পৃথিৱীৰ গভীৰতম খাত কোনটো?
(ক) মেৰিয়ানা খাত
(খ) ৰোমান্স খাত
(গ) চুমেৰিয়া খাত
(ঘ) ছুণ্ডা খাত
উত্তৰঃ (ক) মেৰিয়ানা খাত।
১১। মেৰিয়ানা খাতৰ গভীৰতা কিমান?
(ক) ১১,০১২ মিটাৰ
(খ) ১১,০১১ মিটাৰ
(গ) ১১,০২২ মিটাৰ
(ঘ) ১১,০২১ মিটাৰ
উত্তৰঃ (গ) ১১,০২২ মিটাৰ।
১২। উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ উচ্চতম শৃংগ কোনটো?
(ক) কিলিমানজাৰো শৃংগ
(খ) মেকিনলে শৃংগ
(গ) পামিৰ গ্ৰন্থি
(ঘ) তিব্বত মালভূমি
উত্তৰঃ (খ) মেকিনলে শৃংগ।
১৩। কোনখন মহাদেশৰ আকৃতি এটা ওভোটা ত্ৰিভুজৰ দৰে?
(ক) এছিয়া
(খ) আফ্ৰিকা
(গ) দক্ষিণ আমেৰিকা
(ঘ) ইউৰোপ
উত্তৰঃ (গ) দক্ষিণ আমেৰিকা।
১৪। পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম নদী কোনখন?
(ক) নীল নদী
(খ) ইয়াংচিকিয়াং
(গ) কংগো
(ঘ) আমাজন
উত্তৰঃ (ক) নীল নদী।
১৫। পৃথিৱীৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ কোনখন?
(ক) ৰাছিয়া
(খ) এছিয়া
(গ) কানাডা
(ঘ) ব্ৰাজিল
উত্তৰঃ (গ) কানাডা।
১৬। তলৰ কোনখন মহাসাগৰ পৃথিৱীৰ ভিতৰত বৃহত্তম?
(ক) আটলান্টিক মহাসাগৰ
(খ) ভাৰত মহাসাগৰ
(গ) প্ৰশান্ত মহাসাগৰ
(ঘ) উত্তৰ মহাসাগৰ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰশান্ত মহাসাগৰ।
১৭। মাটিকালিৰ পিনৰ পৰা পৃথিৱীৰ বৃহত্তম দেশ কোনখন?
(ক) চীন
(খ) ভাৰত
(গ) কানাডা
(ঘ) ৰাছিয়া
উত্তৰঃ (ঘ) ৰাছিয়া।
১৮। প্ৰাকৃতিকভাৱে ইউৰোপ মহাদেশক এছিয়া মহাদেশৰ পৰা পৃথক কৰি ৰাখিছে—
(ক) ইউৰাল পৰ্বতমালা আৰু ইউৰাল নদী
(খ) হিমালয় পৰ্বতমালা
(গ) আল্পছ পৰ্বতমালা
(ঘ) ভল্গা নদী
উত্তৰঃ (ক) ইউৰাল পৰ্বতমালা আৰু ইউৰাল নদী।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। মহীসোপান আৰু মহীঢালৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| মহীসোপান (Continental Shelf) | মহীঢাল (Continental Slope) |
|---|---|
| উপকূলৰ চাৰিওফালে থকা সাগৰৰ অগভীৰ অংশ। | মহীসোপানৰ পিছৰ খাড়া ঢালু অংশ। |
| গভীৰতা সাধাৰণতে ২০০ মিটাৰলৈকে। | গভীৰতা ১৪০ ৰ পৰা ৩,৩৫০ মিটাৰলৈকে। |
| তুলনামূলকভাৱে সমতল আৰু লাহে লাহে ঢালু। | খাড়া ঢালু আৰু মহীসোপান আৰু গভীৰ সমুদ্ৰতলৰ মাজৰ সংযোগী অংশ। |
| মৎস্য সম্পদত চহকী। | মৎস্য সম্পদ তুলনামূলকভাৱে কম। |
২। লৰেছিয়া আৰু গণ্ডোৱানালেণ্ডৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| লৰেছিয়া (Laurasia) | গণ্ডোৱানালেণ্ড (Gondwanaland) |
|---|---|
| টেথিছ সাগৰৰ উত্তৰত অৱস্থিত আছিল। | টেথিছ সাগৰৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আছিল। |
| ইয়াক আংগাৰালেণ্ড বুলিও কোৱা হয়। | ইয়াক দক্ষিণৰ ভূখণ্ড বুলি কোৱা হয়। |
| ইয়াৰ পৰা উত্তৰ আমেৰিকা, গ্ৰীণলেণ্ড আৰু ইউৰোপ-এছিয়াৰ উত্তৰ অংশৰ সৃষ্টি হৈছিল। | ইয়াৰ পৰা দক্ষিণ আমেৰিকা, আফ্ৰিকা, মাদাগাস্কাৰ, ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া, এণ্টাৰ্কটিকা আদিৰ সৃষ্টি হৈছিল। |
৩। পৃথিৱীৰ পাঁচখন মহাসাগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পাঁচখন মহাসাগৰ হ’ল— (১) প্ৰশান্ত মহাসাগৰ, (২) আটলান্টিক মহাসাগৰ, (৩) ভাৰত মহাসাগৰ, (৪) উত্তৰ মহাসাগৰ (আৰ্কটিক মহাসাগৰ) আৰু (৫) দক্ষিণ মহাসাগৰ (এণ্টাৰ্কটিক মহাসাগৰ)।
৪। পৃথিৱীৰ সাতখন মহাদেশৰ নাম মাটিকালিৰ ক্ৰমানুসাৰে লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সাতখন মহাদেশৰ নাম মাটিকালিৰ ক্ৰমানুসাৰে (বৃহত্তমৰ পৰা ক্ষুদ্ৰতমলৈ)— (১) এছিয়া, (২) আফ্ৰিকা, (৩) উত্তৰ আমেৰিকা, (৪) দক্ষিণ আমেৰিকা, (৫) এণ্টাৰ্কটিকা, (৬) ইউৰোপ আৰু (৭) ওছেনিয়া।
৫। এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশৰ মাজত থকা সাগৰসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশৰ মাজত লোহিত সাগৰ (Red Sea) অৱস্থিত, যিয়ে দুয়োখন মহাদেশক পৃথক কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও ভূমধ্য সাগৰেও (Mediterranean Sea) আংশিকভাৱে দুয়োখন মহাদেশক পৃথক কৰিছে।
৬। পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মৰুভূমি কোনখন আৰু ই ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মৰুভূমি হ’ল চাহাৰা মৰুভূমি (Sahara Desert)। ই আফ্ৰিকা মহাদেশৰ উত্তৰ অংশত অৱস্থিত। ই পৃথিৱীৰ বৃহত্তম উষ্ণ মৰুভূমি।
৭। মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ (Continental Drift Theory) জাৰ্মান বিজ্ঞানী আলফ্ৰেড ৱেগনাৰে (Alfred Wegener) ১৯১২ চনত আগবঢ়াইছিল।
৮। পৃথিৱীৰ ভূমিৰূপক কেইটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি আৰু কি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূমিৰূপক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। সেইবোৰ হ’ল—
- পৰ্বত (Mountain): ভূমিৰ উচ্চতম ভাগ। যেনে— হিমালয় পৰ্বতমালা, এণ্ডিজ পৰ্বতমালা, ৰকি পৰ্বতমালা আদি।
- পাহাৰ (Hill): পৰ্বততকৈ কম উচ্চতাৰ ভূমিৰূপ।
- মালভূমি (Plateau): সমতল শীৰ্ষযুক্ত উচ্চভূমি। যেনে— তিব্বত মালভূমি, ডেকান মালভূমি আদি।
- সমভূমি (Plain): সমতল নিম্নভূমি। যেনে— গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমি, ছাইবেৰিয়াৰ সমভূমি আদি।
৯। পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ কোনটো আৰু ই ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ হ’ল মাউণ্ট এভাৰেষ্ট (Mount Everest)। ইয়াৰ উচ্চতা ৮,৮৪৮ মিটাৰ। ই হিমালয় পৰ্বতমালাত অৱস্থিত আৰু নেপাল আৰু চীনৰ (তিব্বত) সীমান্তত আছে।
১০। পামিৰ মালভূমিক কিয় ‘পৃথিৱীৰ ছাদ’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ পামিৰ মালভূমি মধ্য এছিয়াত অৱস্থিত পৃথিৱীৰ অন্যতম উচ্চ মালভূমি। ই সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা অত্যন্ত উচ্চতাত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে হিমালয়, কাৰাকোৰাম, হিন্দুকুশ আদি উচ্চ পৰ্বতমালাই আগুৰি আছে। অত্যধিক উচ্চতাৰ বাবেই পামিৰ মালভূমিক ‘পৃথিৱীৰ ছাদ’ (Roof of the World) বুলি কোৱা হয়।