সাৰাংশ: ASSEB Class 10 সমাজ বিজ্ঞানৰ ভূগোল বিভাগৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “পৰিৱেশ আৰু পৰিৱেশৰ সমস্যা”ত পৰিৱেশৰ অৰ্থ, ইয়াৰ বিভিন্ন মণ্ডল (স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল, বায়ুমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডল), পৰিৱেশৰ জৈৱ আৰু অজৈৱ উপাদান, পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনৰ কাৰণ, পৰিৱেশৰ সমস্যাৰ শ্ৰেণীবিভাগ (স্থানীয়, আঞ্চলিক আৰু গোলকীয়), প্ৰদূষণ (বায়ু, পানী আৰু মাটি প্ৰদূষণ), মৰুকৰণ, গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ তথা নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায় আদি বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। অধ্যায়টোত মানৱ কাৰ্যকলাপে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যতা কেনেকৈ বিঘ্নিত কৰিছে আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিষয়ে গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
Summary: Chapter 2 of ASSEB Class 10 Social Science Geography, titled “Environment and Environmental Problems” (পৰিৱেশ আৰু পৰিৱেশৰ সমস্যা), provides a comprehensive study of the meaning and components of the environment, including the four major spheres — lithosphere, hydrosphere, atmosphere, and biosphere. The chapter discusses biotic and abiotic components of the environment, causes of environmental change such as population growth, industrialization, and deforestation. It classifies environmental problems into local, regional, and global categories. Key topics include pollution (air, water, and soil), desertification, global warming, greenhouse gases, acid rain, and their effects on the planet. The chapter also explores remedial measures including afforestation, population control, reduction of CFC usage, and adoption of non-conventional energy sources. The importance of sustainable development for maintaining ecological balance is emphasized throughout.
বহুবিকল্পী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিত আটাইতকৈ বেছি অৰিহণা যোগোৱা গেছটো হ’ল—
(ক) মিথেন
(খ) নাইট্ৰাছ অক্সাইড
(গ) ক্ল’ৰফ্ল’ৰ কাৰ্বন
(ঘ) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড
উত্তৰঃ (ঘ) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড।
২। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি এটা—
(ক) স্থানীয় সমস্যা
(খ) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমস্যা
(গ) আঞ্চলিক সমস্যা
(ঘ) ব্যক্তিগত সমস্যা
উত্তৰঃ (খ) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমস্যা।
৩। বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে—
(ক) অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন
(খ) বিবেচনাসম্পন্ন উন্নয়ন
(গ) পাৰিৱেশিক উন্নয়ন
(ঘ) গোলকীয় উন্নয়ন
উত্তৰঃ (খ) বিবেচনাসম্পন্ন উন্নয়ন।
৪। বৰ্তমান পৃথিৱীৰ বয়স—
(ক) ৪৭০০ নিযুত বছৰ
(খ) ৪৬০০ নিযুত বছৰ
(গ) ৩৪০০ নিযুত বছৰ
(ঘ) ৫০০০ নিযুত বছৰ
উত্তৰঃ (খ) ৪৬০০ নিযুত বছৰ।
৫। পৃথিৱীৰ স্থলভাগৰ কিমান শতাংশ মৰুকৰণৰ কবলত পৰিছে?
(ক) প্ৰায় ২০ শতাংশ
(খ) প্ৰায় ৩৫ শতাংশ
(গ) প্ৰায় ২৫ শতাংশ
(ঘ) প্ৰায় ৩০ শতাংশ
উত্তৰঃ (খ) প্ৰায় ৩৫ শতাংশ।
৬। ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা বায়ুমণ্ডল কিমান উচ্চতালৈ প্ৰসাৰিত হৈ আছে?
(ক) ২৮০ কি.মি.
(খ) ৫৮০ কি.মি.
(গ) ৩৮০ কি.মি.
(ঘ) ১০,০০০ কি.মি.
উত্তৰঃ (ঘ) ১০,০০০ কি.মি.।
৭। এছিড বৰষুণ সাধাৰণতে সৃষ্টি হয়—
(ক) মেৰু অঞ্চলত
(খ) ঔদ্যোগিক অঞ্চলত
(গ) অৰণ্য অঞ্চলত
(ঘ) ঘাঁহনি অঞ্চলত
উত্তৰঃ (খ) ঔদ্যোগিক অঞ্চলত।
৮। তলৰ গেছবোৰৰ ভিতৰত কোনটো গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ বাবে দায়ী নহয়?
(ক) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড
(খ) অ’জ’ন
(গ) মিথেন
(ঘ) নাইট্ৰাছ অক্সাইড
উত্তৰঃ (খ) অ’জ’ন।
৯। বায়ুমণ্ডলত থকা নাইট্ৰ’জেন গেছৰ পৰিমাণ—
(ক) 77.07%
(খ) 78.08%
(গ) 76.06%
(ঘ) 74.04%
উত্তৰঃ (খ) 78.08%।
১০। বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেন গেছৰ পৰিমাণ—
(ক) 20.98%
(খ) 21.12%
(গ) 19.90%
(ঘ) 03.35%
উত্তৰঃ (ক) 20.98%।
১১। বায়ুমণ্ডলত থকা আৰ্গন গেছৰ পৰিমাণ—
(ক) 0.08%
(খ) 0.93%
(গ) 0.81%
(ঘ) 0.01%
উত্তৰঃ (খ) 0.93%।
১২। বায়ুমণ্ডলত থকা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছৰ পৰিমাণ—
(ক) 0.035%
(খ) 0.031%
(গ) 0.036%
(ঘ) 0.032%
উত্তৰঃ (ক) 0.035%।
১৩। জলমণ্ডলে ভূ-পৃষ্ঠৰ কিমান শতাংশ আগুৰি আছে?
(ক) 61%
(খ) 51%
(গ) 71%
(ঘ) 73%
উত্তৰঃ (গ) 71%।
১৪। জীৱমণ্ডলত এতিয়ালৈকে চিনাক্ত হোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা—
(ক) ১.৬৫ নিযুত
(খ) ১.৫৫ নিযুত
(গ) ১.৪৫ নিযুত
(ঘ) ১.৭৫ নিযুত
উত্তৰঃ (ঘ) ১.৭৫ নিযুত।
১৫। ভৌগোলিক দিশৰ পৰা পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহক কিমান ধৰণে বিবেচনা কৰিব পাৰি?
(ক) ৩ ধৰণে
(খ) ৫ ধৰণে
(গ) ৪ ধৰণে
(ঘ) ৬ ধৰণে
উত্তৰঃ (ক) ৩ ধৰণে।
১৬। মৰুকৰণৰ দ্বাৰা সবচেয়ে বেছি আক্ৰান্ত মহাদেশ কোনখন?
(ক) উত্তৰ আমেৰিকা
(খ) আফ্ৰিকা
(গ) এছিয়া
(ঘ) ইউৰোপ
উত্তৰঃ (ক) উত্তৰ আমেৰিকা।
১৭। শিল্প বিপ্লৱ আৰম্ভ হৈছিল—
(ক) আমেৰিকাত
(খ) ইউৰোপত
(গ) এছিয়াত
(ঘ) আফ্ৰিকাত
উত্তৰঃ (খ) ইউৰোপত।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৰিৱেশ বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ শব্দটোৱে কোনো জীৱ বা জীৱ-সম্প্ৰদায়ৰ চাৰিওফালৰ অৱস্থাক বুজায়। পিটাৰ হেগেটৰ মতে, “স্থল, জল, বায়ু আৰু জীৱৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ পৰিণতিকে পৰিৱেশ বোলে।”
২। পৰিৱেশৰ জৈৱ আৰু অজৈৱ উপাদানবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ জৈৱ উপাদান হ’ল — বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ, অণুজীৱ আৰু প্ৰাণী। অজৈৱ উপাদান হ’ল — মাটি, পানী, বায়ু, খনিজ পদাৰ্থ আদি।
৩। স্থলমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ কিমান শতাংশ আগুৰি আছে?
উত্তৰঃ স্থলমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ আগুৰি আছে।
৪। জলমণ্ডলে ভূ-পৃষ্ঠৰ কিমান শতাংশ আগুৰি আছে?
উত্তৰঃ জলমণ্ডলে ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ আগুৰি আছে।
৫। ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা কিমান কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বায়ুমণ্ডল প্ৰসাৰিত?
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ১০,০০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বায়ুমণ্ডল প্ৰসাৰিত হৈ আছে।
৬। জীৱমণ্ডলত চিনাক্ত হোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ জীৱমণ্ডলত এতিয়ালৈকে চিনাক্ত হোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা প্ৰায় ১.৭৫ নিযুত।
৭। প্ৰদূষণ কি?
উত্তৰঃ ধূলি, ধোঁৱা, ছাই, দুৰ্গন্ধ, সীহ, ছালফাৰ আদি অনিষ্টকাৰী দ্ৰব্যই পৰিৱেশ বিনষ্ট কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে প্ৰদূষণ বোলে।
৮। প্ৰদূষক কাক বোলে?
উত্তৰঃ মানুহে সৃষ্টি কৰা দ্ৰব্য যেতিয়া অধিক মাত্ৰাত পৰিৱেশত সংযোজিত হৈ জীৱজন্তুৰ ক্ষতি কৰে, তেনে দ্ৰব্যক প্ৰদূষক বোলে।
৯। মৰুকৰণ কি?
উত্তৰঃ ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ উৎপাদনক্ষম ভূমিক মৰুভূমিত পৰিণত কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে মৰুকৰণ বোলে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মতে, মৰুকৰণ হৈছে এনে প্ৰক্ৰিয়া যি ভূমিৰ জৈৱিক সম্ভাৱনা বিনষ্ট কৰি মৰুসদৃশ অৱস্থা সৃষ্টি কৰে।
১০। স্বাভাৱিক অৱস্থাত বায়ুমণ্ডলত কিমান ভাগ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড থাকে?
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক অৱস্থাত বায়ুমণ্ডলত ০.০৩৫ শতাংশ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড থাকে।
১১। এছিড বৰষুণ কিদৰে সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ অত্যধিক ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন-ডাই-অক্সাইড বায়ুমণ্ডলত সংযোজিত হ’লে এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি হয়।
১২। এছিড বৰষুণ সাধাৰণতে ক’ত সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ এছিড বৰষুণ সাধাৰণতে ঔদ্যোগিক অঞ্চলত সৃষ্টি হয়।
১৩। বায়ু প্ৰদূষণৰ মূল প্ৰাকৃতিক কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণৰ মূল প্ৰাকৃতিক কাৰণ হ’ল আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ।
১৪। মাউণ্ট পিনাটুব আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ মাউণ্ট পিনাটুব আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ ১৯৯১ চনত হৈছিল আৰু ই প্ৰায় ১৫-২০ নিযুত টন ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড নিৰ্গত কৰিছিল।
১৫। বায়ুমণ্ডলে কিমান শতাংশ সৌৰ শক্তি শুহি লয়?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলে প্ৰায় ১৯ শতাংশ সৌৰ শক্তি শুহি লয়।
১৬। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কিমান শতাংশ মাটি মৰুভূমিয়ে আগুৰি আছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ২০ শতাংশ মাটি মৰুভূমিয়ে আগুৰি আছে।
১৭। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কিমান শতাংশ মৰুকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ৩৫ শতাংশ মৰুকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত।
১৮। দুবিধ সেউজগৃহ গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ দুবিধ সেউজগৃহ গেছ হ’ল — (ক) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু (খ) মিথেন।
১৯। পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা কাৰণ হ’ল — (ক) জনসংখ্যা বৃদ্ধি, (খ) উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ, আৰু (গ) যাতায়ত আৰু পৰিবহনৰ পৰিৱৰ্ধন।
২০। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিত আটাইতকৈ বেছি অৰিহণা যোগোৱা গেছটো কি?
উত্তৰঃ গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিত আটাইতকৈ বেছি অৰিহণা যোগোৱা গেছটো হ’ল কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড।
চমু উত্তৰধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। স্থলমণ্ডল বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ শিল, বালি, মাটি, পৰ্বত, পাহাৰ আদিৰ দ্বাৰা গঠিত পৃথিৱীৰ স্থলভাগক স্থলমণ্ডল বোলে। স্থলমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ আগুৰি আছে। স্থলমণ্ডলত থকা শিল আৰু মাটিত অনেক প্ৰকাৰৰ খনিজ পদাৰ্থ থাকে যিবোৰ মানুহৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ।
২। জলমণ্ডলৰ ভিতৰত কি কি পৰে?
উত্তৰঃ জলমণ্ডলৰ ভিতৰত সাগৰ, মহাসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ, জলাশয় আদি পৰে। জলমণ্ডলে ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ আগুৰি আছে। জলমণ্ডল জীৱকুলৰ বাবে অপৰিহাৰ্য কাৰণ পানী অবিহনে কোনো জীৱৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ নহয়।
৩। বায়ুমণ্ডলৰ গঠন কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল বিভিন্ন গেছৰ দ্বাৰা গঠিত। ইয়াত নাইট্ৰ’জেন গেছ ৭৮.০৮%, অক্সিজেন গেছ ২০.৯৮%, আৰ্গন গেছ ০.৯৩% আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছ ০.০৩৫% থাকে। ইয়াৰ উপৰি বায়ুমণ্ডলত জলীয় বাষ্প, ধূলিকণা আদিও থাকে।
৪। জীৱমণ্ডলৰ বিস্তৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ জীৱমণ্ডল হৈছে স্থলপৃষ্ঠ, সাগৰ-মহাসাগৰ আৰু বায়ুমণ্ডলৰ জীৱ থকা অংশক সামৰি লোৱা মণ্ডল। জীৱমণ্ডলত এতিয়ালৈকে চিনাক্ত হোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা প্ৰায় ১.৭৫ নিযুত। সৰু সৰু অণুজীৱৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৃহৎ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদলৈকে সকলো জীৱমণ্ডলৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
৫। পৰিৱেশৰ চাৰিটা মণ্ডলৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ চাৰিটা মণ্ডল — স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল, বায়ুমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডল পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু ইহঁতৰ মাজত জটিল আন্তঃক্ৰিয়া আছে। এই চাৰিটা মণ্ডলৰ মাজত এক সুন্দৰ ভাৰসাম্যতা বিৰাজ কৰে আৰু এই ভাৰসাম্যতা বিঘ্নিত হ’লে পৰিৱেশৰ সমস্যাই দেখা দিয়ে।
৬। পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ হ’ল — (ক) জনসংখ্যা বৃদ্ধি, (খ) ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ, (গ) বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি, (ঘ) নিৰ্বনানীকৰণ আৰু জলাশয়ৰ সংকোচন, আৰু (ঙ) মানৱ কাৰ্যকলাপৰ সম্প্ৰসাৰণ।
৭। পৰিৱেশৰ সমস্যা কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ চাৰিওটা মণ্ডলৰ উপাদানসমূহৰ মাজৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্যতা বিঘ্নিত হ’লে পৰিৱেশৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে সম্পদৰ ওপৰত চাপ বঢ়োৱা, উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ ধ্বংস কৰা আদি কাৰণত এই সমস্যাই দেখা দিয়ে।
৮। পৰিৱেশৰ সমস্যাৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা।
উত্তৰঃ ভৌগোলিক দিশৰ পৰা পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি —
(ক) স্থানীয় সমস্যা — নিৰ্দিষ্ট সৰু এলেকাত সীমাবদ্ধ সমস্যা।
(খ) আঞ্চলিক সমস্যা — এক ভৌগোলিক অঞ্চল জুৰি বিস্তৃত সমস্যা।
(গ) গোলকীয় সমস্যা — সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰিৱেশত প্ৰভাৱ পেলোৱা সমস্যা।
৯। স্থানীয় সমস্যাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ স্থানীয় সমস্যাৰ উদাহৰণ হ’ল — সীমিত ভূমি প্ৰদূষণ, সৰু উদ্যোগৰ পৰা হোৱা পৰিৱেশ প্ৰদূষণ, শুকান বতৰত পানীৰ নাটনি, নৈয়ে কৰা খহনীয়া আদি।
১০। আঞ্চলিক সমস্যাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ আঞ্চলিক সমস্যাৰ উদাহৰণ হ’ল — ব্ৰহ্মপুত্ৰ বা বৰাক উপত্যকাৰ বানপানী, মহানগৰৰ ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ নাটনি আদি।
১১। গোলকীয় সমস্যাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ গোলকীয় সমস্যাৰ উদাহৰণ হ’ল — গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, অ’জ’ন স্তৰৰ ক্ষয়, সাগৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি আদি।
১২। পৰিৱেশৰ প্ৰধান সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ প্ৰধান সমস্যাসমূহ হ’ল — (ক) প্ৰদূষণ, (খ) মৰুকৰণ, (গ) ভূমিস্খলন, (ঘ) ভূমিক্ষয়, (ঙ) গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, (চ) কৃত্ৰিম বান, আৰু (ছ) সাগৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি।
দীঘল উত্তৰধৰ্মী / ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
১। প্ৰদূষণৰ অৰ্থ কি? প্ৰদূষণৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সম্পদৰ অবিবেচকী ব্যৱহাৰৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ স্বাভাৱিক পৰিৱেশ নষ্ট হোৱা অৱস্থাকে প্ৰদূষণ বোলে। ধূলি, ধোঁৱা, ছাই, দুৰ্গন্ধ, সীহ, ছালফাৰ আদি বৰ্জিত বা অনিষ্টকাৰী পদাৰ্থৰ দ্বাৰা পৰিৱেশ বিনষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে প্ৰদূষণ।
প্ৰদূষণৰ প্ৰকাৰসমূহ হ’ল —
(ক) বায়ু প্ৰদূষণ: প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ-সৃষ্ট কাৰণত বায়ু প্ৰদূষণ হয়। প্ৰাকৃতিক কাৰণৰ ভিতৰত আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণত নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱা, ছাই আৰু গেছীয় পদাৰ্থ, বনজুই আদি প্ৰধান। মানৱ-সৃষ্ট কাৰণৰ ভিতৰত ঔদ্যোগীকৰণ, যান-বাহনৰ ব্যৱহাৰ আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহন প্ৰধান। বায়ু প্ৰদূষণে ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন-ডাই-অক্সাইড বৃদ্ধি কৰি এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে।
(খ) পানী প্ৰদূষণ: ৰাসায়নিক সাৰ, অণুজীৱ, বিকিৰণ আদি পানীত মিহলি হৈ পানীৰ স্বাভাৱিক গুণ পৰিৱৰ্তন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে পানী প্ৰদূষণ। ঔদ্যোগিক বৰ্জ্য যেনে এছিড, বিষাক্ত দ্ৰব্য, তেল আৰু কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্যই পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণ।
(গ) মাটি প্ৰদূষণ: ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, বিষাক্ত ধাতু, ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা মাটিত মিহলি হৈ মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে মাটি প্ৰদূষণ। কীটনাশক দ্ৰব্য আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ মাটি প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণ।
২। মৰুভূমি আৰু মৰুকৰণৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা। মৰুকৰণৰ কাৰণ আৰু সমাধানৰ উপায় আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মৰুভূমি হৈছে এনে অঞ্চল য’ত বৰষুণৰ পৰিমাণ কম আৰু বাষ্পীভৱনৰ হাৰ অধিক। মৰুকৰণ হৈছে এনে প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা উৎপাদনক্ষম ভূমি মৰুভূমিত পৰিণত হয়। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ২০ শতাংশ মাটি মৰুভূমিয়ে আগুৰি আছে আৰু প্ৰায় ৩৫ শতাংশ মৰুকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত।
মৰুকৰণৰ কাৰণসমূহ:
- প্ৰাকৃতিক কাৰণ: খৰাং বতৰ, গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, কম বৰষুণ আদি।
- মানৱজনিত কাৰণ: অত্যধিক পশুচাৰণ, নিৰ্বনানীকৰণ, কৃষি সম্প্ৰসাৰণ আদি।
মৰুকৰণ সমাধানৰ উপায়:
- বৃহৎ পৰিমাণে বনানীকৰণ কৰা।
- বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰা।
- উন্নত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা।
- অত্যধিক পশুচাৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
- মাটিৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা উন্নত কৰা।
৩। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি কি? ইয়াৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত সেউজগৃহ গেছসমূহ (কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড আদি) সংযোজিত হোৱাৰ ফলস্বৰূপে ভূ-পৃষ্ঠৰ লগতে বায়ুমণ্ডলৰ উত্তাপ বৃদ্ধি পোৱা পৰিঘটনাকে গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি বোলে।
বায়ুমণ্ডলত থকা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড, জলীয় বাষ্প আদি গেছে সূৰ্যৰ তাপশক্তি শুহি লৈ ভূ-পৃষ্ঠলৈ পুনৰ বিকিৰণ কৰে। এই গেছসমূহক সেউজগৃহ গেছ বোলা হয়। মানৱ কাৰ্যকলাপৰ বাবে এই গেছৰ পৰিমাণ ক্ৰমশঃ বাঢ়ি আহিছে।
গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ:
- জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ) অত্যধিক দহন।
- নিৰ্বনানীকৰণ বা অৰণ্য ধ্বংস।
- ঔদ্যোগীকৰণৰ ফলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড নিৰ্গমন বৃদ্ধি।
- যান-বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি।
- ক্ল’ৰফ্ল’ৰ কাৰ্বন (CFC) ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি।
- জনসংখ্যা বৃদ্ধি।
৪। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিয়ে কি ধৰণৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ ফলত বায়ুমণ্ডলীয় উষ্ণতা প্ৰায় ০.৭৬° চেলছিয়াছ বৃদ্ধি পাইছে। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিয়ে নিম্নলিখিত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব —
- মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলন: মেৰু অঞ্চলত জমা হৈ থকা বিশাল বৰফৰ স্তূপ গলিবলৈ ধৰিব, যাৰ ফলত সাগৰৰ পানীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাব।
- সাগৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি: বৰফ গলনৰ ফলত সাগৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি পাব আৰু উপকূলীয় অঞ্চল আৰু দ্বীপসমূহ জলমগ্ন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।
- উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণত পৰিৱৰ্তন: জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ ভৌগোলিক বিতৰণত পৰিৱৰ্তন ঘটিব।
- শস্য উৎপাদন হ্ৰাস: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱত কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস পাব আৰু খাদ্য সংকটৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
- মৰুকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ সম্প্ৰসাৰণ: উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত মৰুকৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰিত হ’ব।
- প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ বৃদ্ধি: ঘূৰ্ণিবতাহ, বানপানী, খৰাং আদি প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বৃদ্ধি পাব।
৫। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ তলত উল্লেখ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি —
- বনানীকৰণ: অপ্ৰয়োজনীয় বৃক্ষকৰ্তন বন্ধ কৰি বৃহৎ পৰিমাণে বৃক্ষৰোপণ কৰিব লাগে। গছ-গছনিয়ে বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শুহি লৈ অক্সিজেন এৰি দিয়ে।
- জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে, কিয়নো অধিক জনসংখ্যাই সম্পদৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি কৰে।
- CFC ব্যৱহাৰ হ্ৰাস: শীততাপ নিয়ন্ত্ৰক যন্ত্ৰ (এয়াৰ কণ্ডিচনাৰ) আৰু ৰেফ্ৰিজাৰেটৰৰ ব্যৱহাৰ সীমিত কৰিব লাগে, কিয়নো ইয়াত ব্যৱহৃত ক্ল’ৰফ্ল’ৰ কাৰ্বনে অ’জ’ন স্তৰ ক্ষয় কৰে।
- জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস: কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আদি জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ যিমান পাৰি কমাব লাগে।
- অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি: সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জৈৱ শক্তি আদি অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
- উন্নত ইন্ধন মানদণ্ড: যান-বাহনত উন্নত ইন্ধন মানদণ্ড ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
- পৰিৱেশ সচেতনতা বৃদ্ধি: জনসাধাৰণৰ মাজত পৰিৱেশ সচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
৬। পানী প্ৰদূষণ কি? পানী প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পানীৰ লগত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, অণুজীৱ, বিকিৰণ আদি মিহলি হৈ পানীৰ স্বাভাৱিক গুণ পৰিৱৰ্তিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পানী প্ৰদূষণ বোলে।
পানী প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ:
- ঔদ্যোগিক বৰ্জ্য পদাৰ্থ যেনে এছিড, বিষাক্ত দ্ৰব্য, তেল আদি নদী বা জলাশয়ত মিহলি হোৱা।
- কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্য পানীত মিহলি হোৱা।
- নগৰ-চহৰৰ নলাৰ লেতেৰা পানী নদী-জলাশয়ত পৰা।
- মৃত জীৱ-জন্তু আৰু আন আৱৰ্জনা পানীত পেলোৱা।
পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱ:
- পানীৰে বাহিত ৰোগ যেনে টাইফয়েড, কলেৰা, ডায়েৰিয়া আদিৰ বিস্তাৰ।
- জলজ জীৱৰ ক্ষতি আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হানি।
- পানীযোগ্য পানীৰ নাটনি।
- কৃষিৰ ক্ষতি।
৭। বায়ু প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণ দুটা কাৰণত সংঘটিত হয় — প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ-সৃষ্ট।
প্ৰাকৃতিক কাৰণ: আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণত নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱা, ছাই আৰু গেছীয় পদাৰ্থ বায়ু প্ৰদূষণৰ মূল প্ৰাকৃতিক কাৰণ। উদাহৰণ স্বৰূপে, ১৯৯১ চনত মাউণ্ট পিনাটুব আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণত প্ৰায় ১৫-২০ নিযুত টন ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড নিৰ্গত হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি বনজুইও বায়ু প্ৰদূষণৰ এটা প্ৰাকৃতিক কাৰণ।
মানৱ-সৃষ্ট কাৰণ: ঔদ্যোগীকৰণ, যান-বাহনৰ ব্যৱহাৰ, জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহন আদি বায়ু প্ৰদূষণৰ মানৱ-সৃষ্ট কাৰণ। কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱা আৰু গেছে বায়ুমণ্ডলত ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড, কাৰ্বন মন’ক্সাইড আদি সংযোজন কৰে।
বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱ:
- এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি হয়, যি উদ্ভিদ আৰু স্থাপত্যৰ ক্ষতি কৰে।
- শ্বাসজনিত ৰোগ যেনে হাঁপানী, ব্ৰংকাইটিছ আদিৰ বিস্তাৰ।
- অ’জ’ন স্তৰৰ ক্ষয়।
- সেউজগৃহ প্ৰভাৱ আৰু গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি।
৮। ভৌগোলিক দিশৰ পৰা পৰিৱেশৰ সমস্যাক কি কি ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি? উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভৌগোলিক দিশৰ পৰা পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি —
(ক) স্থানীয় সমস্যা: যি সমস্যা এটা নিৰ্দিষ্ট সৰু এলেকাৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ, তাক স্থানীয় সমস্যা বোলে। উদাহৰণ — সৰু উদ্যোগৰ পৰা হোৱা সীমিত ভূমি প্ৰদূষণ, শুকান বতৰত বিশেষ অঞ্চলত পানীৰ নাটনি, নৈয়ে কৰা খহনীয়া আদি।
(খ) আঞ্চলিক সমস্যা: যি সমস্যা এক ভৌগোলিক অঞ্চল জুৰি বিস্তৃত, তাক আঞ্চলিক সমস্যা বোলে। উদাহৰণ — অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ বা বৰাক উপত্যকাৰ বানপানী, মহানগৰবোৰত ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ নাটনি, এটা সমগ্ৰ অঞ্চলত বায়ু প্ৰদূষণ আদি।
(গ) গোলকীয় সমস্যা: যি সমস্যাই সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰিৱেশত প্ৰভাৱ পেলায়, তাক গোলকীয় সমস্যা বোলে। উদাহৰণ — গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, অ’জ’ন স্তৰৰ ক্ষয়, সাগৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি আদি। এই সমস্যাসমূহে কোনো নিৰ্দিষ্ট দেশ বা অঞ্চলত সীমাবদ্ধ নাথাকি সমগ্ৰ পৃথিৱীকে প্ৰভাৱিত কৰে।
৯। মাটি প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, বিষাক্ত ধাতু, ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা আদি মাটিত মিহলি হৈ মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে মাটি প্ৰদূষণ বোলে।
মাটি প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ:
- কৃষিক্ষেত্ৰত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্যৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ।
- ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা আৰু বিষাক্ত ধাতু মাটিত মিহলি হোৱা।
- গৃহস্থালিৰ আৱৰ্জনা আৰু প্লাষ্টিক দ্ৰব্যৰ জমাকৰণ।
- নিৰ্বনানীকৰণ আৰু ভূমিক্ষয়।
মাটি প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱ:
- মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায় আৰু শস্য উৎপাদন কমি যায়।
- বিষাক্ত পদাৰ্থ খাদ্য শৃংখলত প্ৰৱেশ কৰি মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰে।
- ভূ-গৰ্ভস্থ পানী প্ৰদূষিত হয়।
- জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হানি হয়।
১০। বহনক্ষম উন্নয়ন কি? ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে বিবেচনাসম্পন্ন উন্নয়ন। ই এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে বৰ্তমানৰ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ সামৰ্থ্যও অটুট ৰাখে।
বহনক্ষম উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা:
- প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু বিবেচনাপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰিবলৈ।
- পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যতা অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ।
- ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ।
- প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ।
- জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰিবলৈ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পিটাৰ হেগেটৰ মতে পৰিৱেশ কি?
উত্তৰঃ পিটাৰ হেগেটৰ মতে, “স্থল, জল, বায়ু আৰু জীৱৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ পৰিণতিকে পৰিৱেশ বোলে।”
২। সেউজগৃহ গেছ কাক বোলে? সেউজগৃহ গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত থকা যি গেছসমূহে সূৰ্যৰ তাপশক্তি শুহি লৈ ভূ-পৃষ্ঠলৈ পুনৰ বিকিৰণ কৰে, সেইবোৰক সেউজগৃহ গেছ বোলে। সেউজগৃহ গেছসমূহ হ’ল — কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂), মিথেন (CH₄), নাইট্ৰাছ অক্সাইড (N₂O), জলীয় বাষ্প আৰু ক্ল’ৰফ্ল’ৰ কাৰ্বন (CFC)।
৩। নিৰ্বনানীকৰণ কি? ইয়াৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰঃ বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা বা গছ-গছনি কাটি পেলোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে নিৰ্বনানীকৰণ বোলে। নিৰ্বনানীকৰণৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়, ভূমিক্ষয় আৰু ভূমিস্খলন বৃদ্ধি পায়, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হানি হয়, বৰষুণৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু মৰুকৰণ প্ৰক্ৰিয়া ত্বৰান্বিত হয়।
৪। এছিড বৰষুণ কি? ই কেনেকৈ সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক অঞ্চলত কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা অত্যধিক ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন-ডাই-অক্সাইড বায়ুমণ্ডলত সংযোজিত হৈ বৰষুণৰ পানীৰ লগত মিহলি হৈ এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে। এছিড বৰষুণৰ ফলত উদ্ভিদ আৰু কৃষিৰ ক্ষতি হয়, জলাশয়ৰ পানী বিষাক্ত হয়, স্থাপত্য আৰু ভৱনৰ ক্ষতি হয়, আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়।
৫। অ’জ’ন স্তৰৰ ক্ষয়ৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ ক্ল’ৰফ্ল’ৰ কাৰ্বন (CFC) গেছৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰেই অ’জ’ন স্তৰ ক্ষয়ৰ প্ৰধান কাৰণ। এয়াৰ কণ্ডিচনাৰ, ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ আদিত CFC ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অ’জ’ন স্তৰ ক্ষয় হ’লে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেগুনীয়া ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ পৃথিৱীলৈ আহিব আৰু ই ছালৰ কেঞ্চাৰ, চকুৰ ছানি পৰা ৰোগ আদি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি ই উদ্ভিদ আৰু জলজ জীৱৰো ক্ষতি কৰে।
৬। পৰিৱেশৰ চাৰিটা মণ্ডল কি কি? প্ৰতিটোৰ চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ চাৰিটা মণ্ডল হ’ল —
(ক) স্থলমণ্ডল: শিল, বালি, মাটি, পৰ্বত, পাহাৰ আদিৰ দ্বাৰা গঠিত পৃথিৱীৰ স্থলভাগক স্থলমণ্ডল বোলে। ই ভূপৃষ্ঠৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ আগুৰি আছে।
(খ) জলমণ্ডল: সাগৰ, মহাসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ, জলাশয় আদিক লৈ জলমণ্ডল গঠিত। ই ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ আগুৰি আছে।
(গ) বায়ুমণ্ডল: পৃথিৱীক আগুৰি থকা গেছৰ আৱৰণকে বায়ুমণ্ডল বোলে। ই নাইট্ৰ’জেন (৭৮.০৮%), অক্সিজেন (২০.৯৮%), আৰ্গন (০.৯৩%), কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (০.০৩৫%) আদি গেছেৰে গঠিত। ই ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ১০,০০০ কি.মি. উচ্চতালৈ প্ৰসাৰিত।
(ঘ) জীৱমণ্ডল: স্থলপৃষ্ঠ, সাগৰ-মহাসাগৰ আৰু বায়ুমণ্ডলৰ জীৱ থকা অংশক সামৰি লৈ জীৱমণ্ডল গঠিত। ইয়াত প্ৰায় ১.৭৫ নিযুত প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী চিনাক্ত হৈছে।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা
১। স্থলমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ ৭১ শতাংশ আগুৰি আছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: স্থলমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ ২৯ শতাংশ আগুৰি আছে।)
২। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিত আটাইতকৈ বেছি অৰিহণা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। এছিড বৰষুণ সাধাৰণতে অৰণ্য অঞ্চলত সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: এছিড বৰষুণ সাধাৰণতে ঔদ্যোগিক অঞ্চলত সৃষ্টি হয়।)
৪। জীৱমণ্ডলত প্ৰায় ১.৭৫ নিযুত প্ৰজাতি চিনাক্ত হৈছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ আটাইতকৈ বেছি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিমাণ আটাইতকৈ বেছি — ৭৮.০৮%।)
৬। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি এটা স্থানীয় সমস্যা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বা গোলকীয় সমস্যা।)
৭। বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে বিবেচনাসম্পন্ন উন্নয়ন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। পৃথিৱীৰ স্থলভাগৰ প্ৰায় ৩৫ শতাংশ মৰুকৰণৰ কবলত পৰিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
১। স্থলমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ প্ৰায় ______ শতাংশ আগুৰি আছে।
উত্তৰঃ ২৯।
২। জলমণ্ডলে ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ______ শতাংশ আগুৰি আছে।
উত্তৰঃ ৭১।
৩। বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেন গেছৰ পৰিমাণ ______ শতাংশ।
উত্তৰঃ ৭৮.০৮।
৪। বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন গেছৰ পৰিমাণ ______ শতাংশ।
উত্তৰঃ ২০.৯৮।
৫। স্বাভাৱিক অৱস্থাত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড ______ শতাংশ থাকে।
উত্তৰঃ ০.০৩৫।
৬। জীৱমণ্ডলত এতিয়ালৈকে ______ নিযুত প্ৰজাতি চিনাক্ত হৈছে।
উত্তৰঃ ১.৭৫।
৭। মাউণ্ট পিনাটুব আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ ______ চনত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৯১।
৮। বৰ্তমান পৃথিৱীৰ বয়স প্ৰায় ______ নিযুত বছৰ।
উত্তৰঃ ৪৬০০।
৯। ভৌগোলিক দিশৰ পৰা পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহক ______ ধৰণে বিবেচনা কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ ৩ (তিনি)।
১০। শিল্প বিপ্লৱ ______ ত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ ইউৰোপত।
১১। বায়ুমণ্ডলে প্ৰায় ______ শতাংশ সৌৰ শক্তি শুহি লয়।
উত্তৰঃ ১৯।
১২। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ______ শতাংশ মাটি মৰুভূমিয়ে আগুৰি আছে।
উত্তৰঃ ২০।
চমু টোকা লিখা
১। সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect)
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত থকা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড, জলীয় বাষ্প আদি গেছে সূৰ্যৰ তাপশক্তি শুহি লৈ ভূ-পৃষ্ঠলৈ পুনৰ বিকিৰণ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে সেউজগৃহ প্ৰভাৱ বোলে। সেউজগৃহ প্ৰভাৱৰ বাবে পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা জীৱৰ বাবে সহনীয় পৰ্যায়ত থাকে। কিন্তু মানৱ কাৰ্যকলাপৰ বাবে সেউজগৃহ গেছৰ পৰিমাণ অত্যধিক বৃদ্ধি পোৱাত গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ সমস্যা সৃষ্টি হৈছে।
২। এছিড বৰষুণ (Acid Rain)
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক অঞ্চলত কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত অত্যধিক ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন-ডাই-অক্সাইড বায়ুমণ্ডলত সংযোজিত হৈ বৰষুণৰ পানীৰ লগত মিহলি হ’লে এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি হয়। এছিড বৰষুণে উদ্ভিদ, কৃষি, জলাশয়, স্থাপত্য আৰু মাটিৰ ক্ষতি কৰে। এছিড বৰষুণ সাধাৰণতে ঔদ্যোগিক অঞ্চলত বেছিকৈ হোৱা দেখা যায়।
৩। মৰুকৰণ (Desertification)
উত্তৰঃ উৎপাদনক্ষম ভূমি মৰুভূমিত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে মৰুকৰণ বোলে। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ৩৫ শতাংশ মৰুকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত। মৰুকৰণৰ প্ৰাকৃতিক কাৰণসমূহ হ’ল খৰাং বতৰ আৰু গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি। মানৱজনিত কাৰণসমূহ হ’ল অত্যধিক পশুচাৰণ, নিৰ্বনানীকৰণ আৰু কৃষি সম্প্ৰসাৰণ। বনানীকৰণ, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ উন্নতিয়ে মৰুকৰণ ৰোধ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।
৪। বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development)
উত্তৰঃ বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে বিবেচনাসম্পন্ন উন্নয়ন যিয়ে বৰ্তমানৰ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ সামৰ্থ্যও অটুট ৰাখে। ই প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বিবেচনাপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ, পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যতা ৰক্ষা আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। পৰিৱেশৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণা অতি প্ৰয়োজনীয়।