মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা (Money and Banking System) — সাৰাংশ
মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা অধ্যায়টো ASSEB (অসম মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) দশম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান বিষয়ৰ অৰ্থনীতি বিজ্ঞান খণ্ডৰ প্ৰথম অধ্যায়। এই অধ্যায়ত মুদ্ৰাৰ সংজ্ঞা, বিনিময় প্ৰথা, মুদ্ৰাৰ প্ৰকাৰ, মুদ্ৰাৰ কাৰ্যাৱলী, বেংকৰ সংজ্ঞা, বেংকৰ প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্যাৱলী আদি বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বিনিময় প্ৰথাত সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময় কৰা হৈছিল, কিন্তু ইয়াৰ বহুতো অসুবিধা আছিল। এই অসুবিধাসমূহ দূৰ কৰিবলৈ মুদ্ৰাৰ উদ্ভৱ হৈছিল। মুদ্ৰাই বিনিময়ৰ মাধ্যম, মূল্যৰ মাপকাঠী, মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ আৰু স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰে। বেংকে জনসাধাৰণৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি ঋণ প্ৰদান কৰে। ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈছে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI), যি ১৯৩৫ চনত স্থাপিত হৈছিল।
English Summary
The chapter “Money and Banking System” (মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা) is the first chapter of the Economics section in ASSEB Class 10 Social Science. It covers the definition of money, the barter system and its drawbacks, types of money, functions of money, definition and types of banks, and their functions. In the barter system, goods were directly exchanged for goods, but it had many limitations such as lack of double coincidence of wants, absence of a common measure of value, indivisibility of certain goods, and difficulty in storing value. Money was invented to overcome these problems. Money serves four primary functions: medium of exchange, measure of value, store of value, and standard of deferred payments. Banks collect savings from the public and provide loans. The Reserve Bank of India (RBI), established in 1935, is the central bank of India. The chapter also discusses commercial banks, regional rural banks, and specialized financial institutions like NABARD, IDBI, and SIDBI.
বহুনিৰ্বাচনি প্ৰশ্ন (MCQ)
১। মুদ্ৰাৰ প্ৰধান কাৰ্যৰ সংখ্যা কিমান?
(ক) ৩ টা
(খ) ৪ টা
(গ) ২ টা
(ঘ) ৫ টা
উত্তৰঃ (খ) ৪ টা।
২। বহল অৰ্থত মুদ্ৰা কেই প্ৰকাৰৰ?
(ক) ২ প্ৰকাৰৰ
(খ) ৪ প্ৰকাৰৰ
(গ) ৫ প্ৰকাৰৰ
(ঘ) ৬ প্ৰকাৰৰ
উত্তৰঃ (ক) ২ প্ৰকাৰৰ।
৩। তলত উল্লেখ কৰাবোৰৰ কোনটো কৃষি উন্নয়ন বেংক?
(ক) NABARD
(খ) SBI
(গ) RBI
(ঘ) IDBI
উত্তৰঃ (ক) NABARD।
৪। তলত উল্লেখ কৰা মুদ্ৰাৰ প্ৰকাৰৰ ভিতৰত অবিহিত মুদ্ৰাটো হ’ল—
(ক) কাগজী মুদ্ৰা
(খ) ধনাদেশ মুদ্ৰা
(গ) ধাতু মুদ্ৰা
(ঘ) আদেশ মুদ্ৰা
উত্তৰঃ (ঘ) আদেশ মুদ্ৰা।
৫। ভাৰতবৰ্ষৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকটো হ’ল—
(ক) ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক
(খ) ভাৰতীয় ইউনিয়ন বেংক
(গ) ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংক
(ঘ) ভাৰতীয় ইউনাইটেড বেংক
উত্তৰঃ (গ) ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংক।
৬। ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক মূলতঃ এটা—
(ক) কেন্দ্ৰীয় বেংক
(খ) সমবায় বেংক
(গ) বাণিজ্যিক বেংক
(ঘ) কৃষি উন্নয়ন বেংক
উত্তৰঃ (গ) বাণিজ্যিক বেংক।
৭। ৰিজাৰ্ভ বেংক স্থাপিত হৈছিল—
(ক) ১৯২৮ চনত
(খ) ১৯৪৫ চনত
(গ) ১৯৩৫ চনত
(ঘ) ১৯৪৭ চনত
উত্তৰঃ (গ) ১৯৩৫ চনত।
৮। ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক (IDBI) স্থাপন হৈছিল—
(ক) ১৯৪৬ চনত
(খ) ১৮৬৪ চনত
(গ) ১৮৪৬ চনত
(ঘ) ১৯৬৪ চনত
উত্তৰঃ (ঘ) ১৯৬৪ চনত।
৯। NABARD স্থাপন কৰা হৈছিল—
(ক) ১৯৬২ চনত
(খ) ১৯৬৬ চনত
(গ) ১৯৭২ চনত
(ঘ) ১৯৮২ চনত
উত্তৰঃ (ঘ) ১৯৮২ চনত।
১০। SIDBI ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ক’ত অৱস্থিত?
(ক) লক্ষ্ণৌত
(খ) দিল্লীত
(গ) কলিকতাত
(ঘ) ৰাজস্থানত
উত্তৰঃ (ক) লক্ষ্ণৌত।
১১। ১৭৭০ চনত ভাৰতত প্ৰথমে তলত দিয়া কোনটো বেংক স্থাপন কৰা হৈছিল?
(ক) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক
(খ) বেংক অব হিন্দুস্থান
(গ) ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক বিকাশ বেংক
(ঘ) ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ বিকাশ বেংক
উত্তৰঃ (খ) বেংক অব হিন্দুস্থান।
১২। চেক এবিধ—
(ক) কাগজী মুদ্ৰা
(খ) প্ৰতীক মুদ্ৰা
(গ) বিহিত মুদ্ৰা
(ঘ) অবিহিত মুদ্ৰা
উত্তৰঃ (ঘ) অবিহিত মুদ্ৰা।
১৩। ভাৰতবৰ্ষৰ মান মুদ্ৰা হ’ল—
(ক) টকা
(খ) ডলাৰ
(গ) পাউণ্ড
(ঘ) য়েন
উত্তৰঃ (ক) টকা।
১৪। বেংক অব ভেনিচ স্থাপন হৈছিল—
(ক) ইটালীত
(খ) ৰোমত
(গ) ফ্ৰান্সত
(ঘ) ৰুছিয়াত
উত্তৰঃ (ক) ইটালীত।
১৫। পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি কেন্দ্ৰীয় বেংক কোনটো?
(ক) বেংক অৱ ভেনিচ
(খ) ৰিক্স বেংক অৱ ছুইডেন
(গ) বেংক অব হিন্দুস্তান
(ঘ) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক
উত্তৰঃ (খ) ৰিক্স বেংক অৱ ছুইডেন।
১৬। বিনিময় পদ্ধতিৰ মুখ্য অসুবিধাটো কি?
(ক) সহযোগিতাৰ অভাৱ
(খ) সহমত অভাৱ
(গ) সংগতিবিহীন অভাৱ
(ঘ) বুজাবুজিৰ অভাৱ
উত্তৰঃ (গ) সংগতিবিহীন অভাৱ।
১৭। কোন চনত ভাৰতৰ ১৪ টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৬৯ চনত
(খ) ১৯৬০ চনত
(গ) ১৯৭৭ চনত
(ঘ) ১৯৬১ চনত
উত্তৰঃ (ক) ১৯৬৯ চনত।
১৮। কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ কোন বেংকক দিয়া হৈছে?
(ক) কেন্দ্ৰীয় বেংক
(খ) বেংক অব ইণ্ডিয়া
(গ) বেংক অব নেচনেল
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) কেন্দ্ৰীয় বেংক।
১৯। বেংক কি?
(ক) এটা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান
(খ) ঋণ লেনদেন কৰা এক বিত্তীয় সংস্থা
(গ) টকা লেনদেনৰ সংগঠন
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) ঋণ লেনদেন কৰা এক বিত্তীয় সংস্থা।
২০। গুৱাহাটী মুদ্ৰাঘৰ কোন চনত স্থাপন কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯২০ চনত
(খ) ১৯২৬ চনত
(গ) ১৯৩০ চনত
(ঘ) ১৯৩২ চনত
উত্তৰঃ (খ) ১৯২৬ চনত।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। বিনিময় প্ৰথা কি?
উত্তৰঃ সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময়কে বিনিময় প্ৰথা বোলা হয়। মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰী প্ৰত্যক্ষভাৱে বিনিময় কৰা ব্যৱস্থাই হৈছে বিনিময় প্ৰথা।
২। মুদ্ৰা কি? মুদ্ৰাৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ইংৰাজ অৰ্থনীতিবিদ জিয়ফ্ৰে ক্ৰাউথাৰৰ সংজ্ঞা অনুসৰি, “বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা থকা আৰু সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ মাপকাঠী হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰা যিকোনো বস্তুই মুদ্ৰা।” মুদ্ৰা হৈছে বিনিময়ৰ মাধ্যম, মূল্যৰ মাপকাঠী আৰু মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে কাম কৰা সাৰ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণযোগ্য বস্তু।
৩। মুদ্ৰাৰ এটা মুখ্য কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ এটা মুখ্য কাৰ্য হৈছে বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰা। মুদ্ৰাৰ সহায়ত যিকোনো সামগ্ৰী বা সেৱা সহজে ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰিব পাৰি।
৪। অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ চেক অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ। চেকক আইনগতভাৱে গ্ৰহণ কৰিবলৈ কোনো লোক বাধ্য নহয়, কিন্তু ই মুদ্ৰাৰ কাম কৰে।
৫। প্ৰতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্ৰা কি?
উত্তৰঃ সমমূল্যৰ সোণ বা ৰূপলৈ ৰূপান্তৰযোগ্য কাগজী মুদ্ৰাকে প্ৰতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্ৰা বোলা হয়। অৰ্থাৎ ধাতু বা ধাতুৰ পৰিমাণেৰে পৰিবৰ্তন কৰিব পৰা কাগজী মুদ্ৰাই হৈছে প্ৰতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্ৰা।
৬। বেংক কি?
উত্তৰঃ বেংক হ’ল এক বিত্তীয় অনুষ্ঠান যি জনসাধাৰণৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেই সঞ্চয় ঋণ হিচাপে আগবঢ়ায়। বেংক এবিধ বিত্তীয় অনুষ্ঠান যি ঋণৰ ব্যৱসায় কৰে।
৭। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক ১৯৩৫ চনত স্থাপিত হৈছিল।
৮। চলিত আমানত কি?
উত্তৰঃ চলিত আমানত হৈছে এনে এক আমানত ব্যৱস্থা য’ত সঞ্চয়কাৰীয়ে যিকোনো সময়তে চেকৰ জৰিয়তে নিজৰ জমাধন উলিয়াই আনিব পাৰে। ব্যৱসায়ীসকলে সাধাৰণতে এই ধৰণৰ আমানত খাতা খোলে।
৯। বিহিত মুদ্ৰা কি?
উত্তৰঃ আইনগতভাৱে যি মুদ্ৰা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সকলো লোক বাধ্য, সেই মুদ্ৰাকে বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender) বোলা হয়। যেনে— কাগজী নোট আৰু ধাতু মুদ্ৰা।
১০। প্ৰকৃত মুদ্ৰা কাক বোলে?
উত্তৰঃ ধাতু বা কাগজত বিশেষভাৱে ছপা কৰা আৰু জনসাধাৰণে দৈনন্দিন লেনদেনত ব্যৱহাৰ কৰা আৰু চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া মুদ্ৰাকে প্ৰকৃত মুদ্ৰা বোলা হয়।
১১। প্ৰতীক মুদ্ৰা কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি মুদ্ৰাৰ গাত লিখা মূল্যতকৈ তৈয়াৰ কৰা ধাতুৰ প্ৰকৃত মূল্য কম, সেই মুদ্ৰাকে প্ৰতীক মুদ্ৰা (Token Money) বোলা হয়।
১২। সঞ্চয় আমানত কি?
উত্তৰঃ সঞ্চয় আমানত হৈছে এনে এক আমানত ব্যৱস্থা য’ত সঞ্চয়কাৰীয়ে নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ ভিতৰত ধন জমা আৰু উলিয়াই আনিব পাৰে আৰু বেংকে সঞ্চয় আমানতত সুদ প্ৰদান কৰে।
১৩। স্থায়ী আমানত কি?
উত্তৰঃ স্থায়ী আমানত হৈছে এনে এক আমানত ব্যৱস্থা য’ত সঞ্চয়কাৰীয়ে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে ধন জমা ৰাখে আৰু সেই নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ আগতে ধন উলিয়াব নোৱাৰে। ইয়াত সুদৰ হাৰ সঞ্চয় আমানততকৈ বেছি।
১৪। NABARD ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰঃ NABARD ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে National Bank for Agriculture and Rural Development (কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক)।
১৫। SIDBI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰঃ SIDBI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে Small Industries Development Bank of India (ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ বিকাশ বেংক)।
১৬। IDBI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰঃ IDBI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে Industrial Development Bank of India (ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক)।
১৭। কেন্দ্ৰীয় বেংক কি?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈছে দেশৰ বেংকিং ব্যৱস্থাৰ শীৰ্ষ বেংক, যি দেশৰ মুদ্ৰানীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ ৰাখে। ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈছে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI)।
১৮। বাণিজ্যিক বেংক কি?
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংক হৈছে এনে বেংক যি জনসাধাৰণৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰে আৰু লাভৰ উদ্দেশ্যে ঋণ প্ৰদান কৰে। যেনে— ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক, পাঞ্জাব নেচনেল বেংক আদি।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। সংগতিবিহীন অভাৱে বিনিময় প্ৰথাত কিদৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিনিময় প্ৰথা সফল হ’বলৈ দুজন ব্যক্তিৰ অভাৱৰ মাজত সম্পূৰ্ণ সংগতি বা সামঞ্জস্য থকাটো অপৰিহাৰ্য। এজন ব্যক্তিৰ ওচৰত থকা অতিৰিক্ত সামগ্ৰী আনজন ব্যক্তিৰ প্ৰয়োজনীয় হ’ব লাগে আৰু একেদৰে আনজনৰ অতিৰিক্ত সামগ্ৰী প্ৰথমজনৰ প্ৰয়োজনীয় হ’ব লাগে। যদি এই পাৰস্পৰিক সংগতি নাথাকে, তেন্তে বিনিময় সম্ভৱ নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন খেতিয়কৰ ওচৰত ধান আছে আৰু তেওঁক কাপোৰ লাগে, কিন্তু কাপোৰ থকা ব্যক্তিজনক ধান নালাগে— তেতিয়া বিনিময় সম্পন্ন হ’ব নোৱাৰে। এইটোৱেই বিনিময় প্ৰথাৰ মূল সমস্যা।
২। মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলিলে কি বুজা? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ (Store of Value) মুদ্ৰাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য। মুদ্ৰা সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰয়োজনত সামগ্ৰী ক্ৰয়ত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। বিনিময় প্ৰথাত মাছ, কণী আদি পচনশীল সামগ্ৰী বেছি দিনলৈ সংৰক্ষণ কৰিব পৰা নাযায়। কিন্তু মুদ্ৰা সহজে নষ্ট নহয়, বেংকত জমা ৰাখিব পাৰি আৰু প্ৰয়োজনত যিকোনো সময়তে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। সেয়েহে মুদ্ৰাক মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলি কোৱা হয়।
৩। মুদ্ৰাৰ কোনটো বৈশিষ্ট্য সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু কিয়?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা। সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা হৈছে মুদ্ৰাৰ সেই গুণ, যাৰ বাবে দেশবাসীয়ে ইয়াক বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। যদি সমাজে কোনো বস্তুক মুদ্ৰা হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে, তেন্তে সেই বস্তুৱে মুদ্ৰা হিচাপে কাম কৰিব নোৱাৰে। সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা নাথাকিলে মুদ্ৰাৰ আন কোনো কাৰ্য সম্পাদন কৰিব নোৱাৰে।
৪। মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যিকোনো মুদ্ৰাক সমমূল্যৰ সা-সামগ্ৰীলৈ তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা গুণকে মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ বোলা হয়। অৰ্থাৎ যিকোনো সময়তে কোনো লোকচান নোহোৱাকৈ মুদ্ৰাক আন সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ ক্ষমতাই হৈছে তাৰল্য গুণ। মুদ্ৰা সকলোতকৈ তাৰল্য গুণসম্পন্ন সম্পত্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৫। “মুদ্ৰা সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী”— ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰা সকলো সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মূল্য প্ৰকাশৰ মানদণ্ড হিচাপে কাম কৰে। কোনো বস্তু ক্ৰয় কৰোঁতে যি পৰিমাণৰ মুদ্ৰা দিব লাগে, সেয়াই বস্তুটোৰ “দাম” (Price)। মুদ্ৰাৰ সহায়ত সকলো অৰ্থনৈতিক সামগ্ৰীৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ তুলনা কৰাটো সহজ হৈ পৰে। সেয়েহে মুদ্ৰাক সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী বুলি কোৱা হয়।
৬। সসীম আৰু অসীম বিহিত মুদ্ৰাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সসীম বিহিত মুদ্ৰা আৰু অসীম বিহিত মুদ্ৰাৰ পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) সসীম বিহিত মুদ্ৰা নিৰ্দিষ্ট সীমা পৰ্যন্ত লেনদেনযোগ্য, কিন্তু অসীম বিহিত মুদ্ৰা যিকোনো পৰিমাণৰ লেনদেনযোগ্য।
(খ) সসীম বিহিত মুদ্ৰা সাধাৰণতে কম মূল্যৰ মুদ্ৰা, যেনে— সৰু ধাতু মুদ্ৰা। অসীম বিহিত মুদ্ৰা সাধাৰণতে উচ্চ মূল্যৰ নোট, যেনে— ১০০ টকা, ৫০০ টকা আদি।
(গ) সসীম বিহিত মুদ্ৰা এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ওপৰত গ্ৰহণ কৰিবলৈ কোনো ব্যক্তি বাধ্য নহয়, কিন্তু অসীম বিহিত মুদ্ৰা যিকোনো পৰিমাণত গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য।
৭। আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকে কি কাৰ্য সম্পাদন কৰে?
উত্তৰঃ আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকে তলত উল্লেখ কৰা কাৰ্যসমূহ সম্পাদন কৰে—
(ক) গ্ৰামাঞ্চলৰ দুখীয়া লোকসকলক কম সুদৰ হাৰত ঋণ প্ৰদান কৰে।
(খ) গ্ৰাম্য সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেই সঞ্চয় উৎপাদনমূলক কামত বিনিয়োগ কৰে।
(গ) প্ৰান্তিক কৃষক, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগী আৰু গ্ৰাম্য শ্ৰমিকসকলক ঋণ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
(ঘ) গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সহায়তা কৰে।
৮। অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বেংকতকৈ কিদৰে বেলেগ?
উত্তৰঃ অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বেংকতকৈ তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে বেলেগ—
(ক) অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানে চেকৰ সুবিধা প্ৰদান নকৰে, কিন্তু বেংকে কৰে।
(খ) অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানত সঞ্চয় বীমা আঁচনি নাই, কিন্তু বেংকত আছে।
(গ) অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানে চলিত আমানত গ্ৰহণ নকৰে।
(ঘ) অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ দ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ নিয়ন্ত্ৰিত নহয়।
৯। মুদ্ৰাক কিয় “স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড” বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাক স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড বুলি কোৱা হয় কাৰণ মুদ্ৰাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ দেনা-পাওনা নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। ঋণ লওঁতে বা ব্যৱসায়ত বাকী ৰাখোঁতে মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে ভৱিষ্যতৰ দেনা-পাওনাৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ভৱিষ্যতত সেই নিৰ্ধাৰিত পৰিমাণৰ মুদ্ৰা পৰিশোধ কৰি দেনা-পাওনা সম্পূৰ্ণ কৰা হয়।
১০। অৰ্থনীতিবিদ ক্ৰাউথাৰৰ মতে বেংকৰ পূৰ্বপুৰুষ কোন আছিল?
উত্তৰঃ অৰ্থনীতিবিদ ক্ৰাউথাৰৰ মতে বণিক (Merchants), সোণাৰী (Goldsmiths) আৰু মহাজন (Money Lenders)— এই তিনি শ্ৰেণীৰ লোকেই আছিল বেংকৰ পূৰ্বপুৰুষ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) সংগতিবিহীন অভাৱ (Lack of Double Coincidence of Wants): বিনিময় প্ৰথাত দুজন ব্যক্তিৰ অভাৱৰ মাজত পাৰস্পৰিক সংগতি থাকিব লাগে। এজনৰ ওচৰত থকা অতিৰিক্ত সামগ্ৰী আনজনৰ প্ৰয়োজনীয় হ’ব লাগে আৰু একেদৰে আনজনৰ অতিৰিক্ত সামগ্ৰী প্ৰথমজনৰ প্ৰয়োজনীয় হ’ব লাগে। এই সংগতি অবিহনে বিনিময় অসম্ভৱ।
(খ) হিচাপ-নিকাচৰ উমৈহতীয়া এককৰ অভাৱ (Lack of Common Measure of Value): বিনিময় প্ৰথাত প্ৰতিটো সামগ্ৰীৰ মূল্য আন হাজাৰ বিধ সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে ৰাখিব লাগে। কোনো উমৈহতীয়া একক নথকাত মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা অত্যন্ত কঠিন হৈ পৰে।
(গ) বিভাজনীয়তাৰ অসুবিধা (Problem of Indivisibility): বিনিময় প্ৰথাত বৃহৎ বা অবিভাজ্য বস্তু, যেনে— জীৱিত জন্তু, ঘৰ আদি সৰু সৰু বস্তুৰ বিপৰীতে বিনিময় কৰাটো সম্ভৱ নহয়। গৰু এটা ভাগ কৰি কিছুমান সৰু সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে বিনিময় কৰিব নোৱাৰি।
(ঘ) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰৰ অভাৱ (Lack of Store of Value): বিনিময় প্ৰথাত সামগ্ৰী সঞ্চয় কৰি ৰখাটো কঠিন কাৰণ বহু সামগ্ৰী, যেনে— মাছ, কণী, ফল-মূল আদি সোনকালে নষ্ট হৈ যায়। গতিকে ভৱিষ্যতৰ বাবে সম্পদ সাঁচি ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
২। মুদ্ৰাৰ যিকোনো চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা (General Acceptability): মুদ্ৰাৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা। দেশৰ সকলো লোকে মুদ্ৰাক বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। সকলোৱে ইয়াক গ্ৰহণ কৰিবলৈ সন্মত হোৱাটোৱেই ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য।
(খ) চিনাক্তকৰণৰ সহজতা (Cognizability): মুদ্ৰা সহজে চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়। ইয়াক আন বস্তুৰ পৰা সহজে পৃথক কৰিব পাৰি। মুদ্ৰাৰ আকাৰ, আকৃতি, ৰং আৰু ডিজাইনে ইয়াক চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।
(গ) স্থায়িত্ব (Durability): মুদ্ৰা দীৰ্ঘস্থায়ী হ’ব লাগে। সহজে নষ্ট নোহোৱা বা ক্ষয় নোযোৱা বস্তুৰে তৈয়াৰ কৰিব লাগে যাতে বহু দিনলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
(ঘ) বিভাজনীয়তা (Divisibility): মুদ্ৰাক সৰু সৰু এককত ভাগ কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, এটকা = ১০০ পইচা। এই বৈশিষ্ট্যই সৰু-বৰ যিকোনো লেনদেন সম্ভৱ কৰে।
ইয়াৰ উপৰিও মুদ্ৰাৰ অন্যান্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে— সমসত্ত্বতা (Homogeneity), তাৰল্যতা (Liquidity), বহনযোগ্যতা (Portability) আৰু মূল্যৰ স্থিৰতা (Stability of Value)।
৩। মুদ্ৰাই সম্পাদন কৰা চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাই সম্পাদন কৰা চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) বিনিময়ৰ মাধ্যম (Medium of Exchange): মুদ্ৰাৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান কাৰ্য হৈছে বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে কাম কৰা। মুদ্ৰাৰ সহায়ত যিকোনো সামগ্ৰী বা সেৱা ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰিব পাৰি। বিক্ৰেতাই সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি মুদ্ৰা লাভ কৰে আৰু সেই মুদ্ৰাৰে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰে।
(খ) মূল্যৰ মাপকাঠী (Measure of Value): মুদ্ৰা সকলো সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ মাপকাঠী হিচাপে কাম কৰে। সকলো সামগ্ৰীৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়, যাৰ ফলত বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ তুলনা কৰাটো সহজ হয়।
(গ) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ (Store of Value): মুদ্ৰা সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি আৰু ভৱিষ্যতত প্ৰয়োজন অনুসৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। মুদ্ৰা সহজে নষ্ট নহয় আৰু বেংকত জমা ৰাখিব পাৰি। সেয়েহে মুদ্ৰাক মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বোলা হয়।
(ঘ) স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড (Standard of Deferred Payments): মুদ্ৰাই ভৱিষ্যতৰ দেনা-পাওনা নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে। ঋণ লওঁতে বা বাকীত সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰোঁতে মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে ভৱিষ্যতৰ পৰিশোধৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
৪। চেক এখন মুদ্ৰা হয়নে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চেক প্ৰকৃত মুদ্ৰা নহয়। চেকক “নিকট মুদ্ৰা” (Near Money) বুলি কোৱা হয়। চেক মুদ্ৰা নোহোৱাৰ কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতাৰ অভাৱ: চেক সকলো লোকে গ্ৰহণ নকৰে। কোনো ব্যক্তি চেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য নহয়।
(খ) অবিহিত মুদ্ৰা: চেক আইনগতভাৱে বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender) নহয়। চেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ আইনগত বাধ্যবাধকতা নাই।
(গ) তৎক্ষণাৎ ৰূপান্তৰযোগ্য নহয়: চেক পোনপটীয়াকৈ নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব নোৱাৰি। বেংকৰ মাধ্যমেৰে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিব লাগে।
(ঘ) বিশ্বাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: চেক গ্ৰহণ কৰোতাই চেক প্ৰদানকাৰীৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখিব লাগে। চেক বাউন্স হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
এই কাৰণসমূহৰ বাবে চেকক প্ৰকৃত মুদ্ৰা নুবুলি “নিকট মুদ্ৰা” বা “অবিহিত মুদ্ৰা” বুলি কোৱা হয়।
৫। মুদ্ৰাই সৃষ্টি কৰিব পৰা চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাই সৃষ্টি কৰিব পৰা চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) মূল্যৰ অস্থিৰতা (Instability of Value): মুদ্ৰাৰ মূল্য সদায় স্থিৰ নাথাকে। মুদ্ৰাস্ফীতিৰ ফলত মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা কমি যায়। ফলত একেখিনি সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলৈ বেছি মুদ্ৰাৰ প্ৰয়োজন হয়।
(খ) সম্পদৰ কেন্দ্ৰীভূতকৰণ (Concentration of Wealth): মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰে সমাজত অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ সৃষ্টি কৰে। ধনী লোকসকলে অধিক মুদ্ৰা সঞ্চয় কৰি আৰু বেছি ধনী হয় আৰু দুখীয়া লোকসকল আৰু দুখীয়া হৈ পৰে।
(গ) নৈতিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় (Moral Degradation): মুদ্ৰাৰ প্ৰতি অত্যধিক আকৰ্ষণে সমাজত দুৰ্নীতি, ঘুচ, প্ৰতাৰণা আদি অনৈতিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি কৰে। মুদ্ৰাৰ লোভত মানুহে নৈতিক মূল্যবোধ হেৰুৱায়।
(ঘ) কলা ধন সৃষ্টি (Creation of Black Money): মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰে কলা ধনৰ সৃষ্টিত সহায় কৰে। কৰ ফাঁকি দিয়া, চোৰাং বাণিজ্য আদিৰ জৰিয়তে কলা ধন সৃষ্টি হয়, যি দেশৰ অৰ্থনীতিৰ ক্ষতি সাধন কৰে।
৬। কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ (RBI) চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক— ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI)ৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰা (Note Issue): কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ আছে। ভাৰতত ৰিজাৰ্ভ বেংকেহে কাগজী নোট ছপা কৰিব পাৰে। ই দেশৰ মুদ্ৰা যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(খ) ঋণ মুদ্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ (Credit Control): কেন্দ্ৰীয় বেংকে ঋণ মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু মুদ্ৰাসংকোচন ৰোধ কৰে। ই বেংক হাৰ, খোলা বজাৰ কাৰ্য আদি পদ্ধতিৰে ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(গ) বেংকসমূহৰ বেংক (Banker’s Bank): কেন্দ্ৰীয় বেংকে দেশৰ আন সকলো বেংকৰ বেংক হিচাপে কাম কৰে। বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কেন্দ্ৰীয় বেংকত নিজৰ সঞ্চয়ৰ এক নিৰ্দিষ্ট অংশ জমা ৰাখিব লাগে। কেন্দ্ৰীয় বেংকে বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ হিচাপ পৰীক্ষা কৰে।
(ঘ) চৰকাৰৰ বেংক আৰু আৰ্থিক উপদেষ্টা (Government’s Bank and Financial Advisor): কেন্দ্ৰীয় বেংকে চৰকাৰৰ বেংক হিচাপে কাম কৰে। চৰকাৰৰ ধন জমা ৰাখে, চৰকাৰী ঋণৰ ব্যৱস্থাপনা কৰে আৰু চৰকাৰক আৰ্থিক নীতি প্ৰণয়নত উপদেশ দিয়ে।
৭। বাণিজ্যিক বেংকে সম্পাদন কৰা দুটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকে সম্পাদন কৰা দুটা প্ৰধান কাৰ্য তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) সঞ্চয় গ্ৰহণ (Accepting Deposits): বাণিজ্যিক বেংকে জনসাধাৰণৰ পৰা বিভিন্ন ধৰণৰ আমানত গ্ৰহণ কৰে। এই আমানতসমূহ হৈছে— চলিত আমানত (Current Deposit), সঞ্চয় আমানত (Savings Deposit) আৰু স্থায়ী আমানত (Fixed Deposit)। চলিত আমানতত যিকোনো সময়তে ধন উলিয়াব পাৰি, সঞ্চয় আমানতত নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ ভিতৰত ধন উলিয়াব পাৰি আৰু স্থায়ী আমানতত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে ধন জমা ৰাখিব লাগে। বেংকে আমানতকাৰীসকলক সুদ প্ৰদান কৰে।
(খ) ঋণ প্ৰদান (Granting Loans): বাণিজ্যিক বেংকে সংগ্ৰহ কৰা সঞ্চয়ৰ এটা অংশ ঋণ হিচাপে প্ৰদান কৰে। ঋণৰ ওপৰত বেংকে আমানতত দিয়া সুদতকৈ অধিক হাৰত সুদ আদায় কৰে। এই সুদৰ পাৰ্থক্যই বেংকৰ লাভ। বেংকে কৃষক, শ্ৰমিক, ব্যৱসায়ী, উদ্যোগপতি আদি বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকক ঋণ প্ৰদান কৰে।
৮। IDBI, আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক, NABARD আৰু SIDBI ৰ প্ৰত্যেকৰে দুটাকৈ কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) IDBI (ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক)ৰ দুটা কাৰ্য:
(i) ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক কম সুদৰ হাৰত আৰ্থিক সহায়তা প্ৰদান কৰে।
(ii) উদ্যোগীসকলৰ মাজত উদ্যমশীলতা বৃদ্ধি কৰে আৰু নতুন উদ্যোগ স্থাপনত সহায় কৰে।
(খ) আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকৰ দুটা কাৰ্য:
(i) গ্ৰামাঞ্চলৰ দুখীয়া কৃষক, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগী আৰু গ্ৰাম্য শ্ৰমিকসকলক কম সুদৰ হাৰত ঋণ প্ৰদান কৰে।
(ii) গ্ৰামাঞ্চলৰ সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি উৎপাদনমূলক কামত বিনিয়োগ কৰে আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সহায়তা কৰে।
(গ) NABARD (কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক)ৰ দুটা কাৰ্য:
(i) কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে ঋণ প্ৰদানকাৰী শীৰ্ষ সংস্থা হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
(ii) গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ ঋণ প্ৰক্ৰিয়া সুচল কৰে আৰু কৃষি উন্নয়নৰ বাবে আৰ্থিক সহায়তা প্ৰদান কৰে।
(ঘ) SIDBI (ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ বিকাশ বেংক)ৰ দুটা কাৰ্য:
(i) ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহৰ আধুনিকীকৰণ আৰু প্ৰযুক্তি স্থানান্তৰত সহায়তা কৰে।
(ii) ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বজাৰ বিকাশত সহায় কৰে আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগীসকলক আৰ্থিক সহায়তা প্ৰদান কৰে।
৯। মুদ্ৰাৰ বিৱৰ্তন বা ক্ৰমবিকাশ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ বিৱৰ্তন বা ক্ৰমবিকাশ তলত চমুকৈ উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) বিনিময় প্ৰথা (Barter System): মুদ্ৰা আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ আগতে সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময় কৰা হৈছিল।
(খ) পণ্য মুদ্ৰা (Commodity Money): প্ৰথমতে জীৱ-জন্তু, শস্য, ঝিনুক, হাড় আদি বস্তুক মুদ্ৰা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(গ) ধাতু মুদ্ৰা (Metallic Money): পিছত সোণ, ৰূপ, তাম আদি ধাতুৰে মুদ্ৰা তৈয়াৰ কৰা হ’ল। ধাতু মুদ্ৰা স্থায়ী, বিভাজনীয় আৰু বহনযোগ্য আছিল।
(ঘ) কাগজী মুদ্ৰা (Paper Money): ধাতু মুদ্ৰাৰ অসুবিধা দূৰ কৰিবলৈ কাগজী মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন হ’ল। কাগজী মুদ্ৰা বহনত সহজ আৰু কম খৰচতে তৈয়াৰ কৰিব পাৰি।
(ঙ) ঋণ মুদ্ৰা বা বেংক মুদ্ৰা (Credit Money/Bank Money): বৰ্তমান যুগত চেক, ড্ৰাফ্ট, ক্ৰেডিট কাৰ্ড আদি ঋণ মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে। ই লেনদেন সুবিধাজনক কৰি তোলে।
১০। বাণিজ্যিক বেংকৰ অন্যান্য কাৰ্যসমূহ (সহায়ক কাৰ্য) সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকে সঞ্চয় গ্ৰহণ আৰু ঋণ প্ৰদানৰ উপৰিও তলত উল্লেখ কৰা সহায়ক কাৰ্যসমূহ সম্পাদন কৰে—
(ক) ধন প্ৰেৰণ (Remittance of Funds): বেংকে গ্ৰাহকৰ হৈ এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ ধন প্ৰেৰণ কৰে। ড্ৰাফ্ট, ধনাদেশ আদিৰ জৰিয়তে এই কাৰ্য সম্পাদন কৰা হয়।
(খ) লকাৰ সুবিধা (Locker Facility): বেংকে গ্ৰাহকসকলক মূল্যবান সামগ্ৰী নিৰাপদে ৰখাৰ বাবে লকাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
(গ) বিল সংগ্ৰহ (Collection of Bills): বেংকে গ্ৰাহকৰ হৈ চেক, বিল আদি সংগ্ৰহ কৰে।
(ঘ) বৈদেশিক বাণিজ্যত সহায়তা: বেংকে আমদানি-ৰপ্তানি বাণিজ্যত আৰ্থিক সহায়তা প্ৰদান কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Additional Questions and Answers)
১। বিনিময় প্ৰথা কি? বিনিময় প্ৰথাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময়কে বিনিময় প্ৰথা বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন কৃষকে ১০ কেজি ধানৰ বিনিময়ত এজন তাঁতীৰ পৰা এখন কাপোৰ ল’লে— ইয়াক বিনিময় প্ৰথা বোলা হয়।
২। মুদ্ৰাই সমাজক কিদৰে উপকৃত কৰিছে?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাই সমাজক তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে উপকৃত কৰিছে—
(ক) বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাসমূহ দূৰ কৰিছে।
(খ) ক্ৰয়-বিক্ৰয় সহজ আৰু সুবিধাজনক কৰি তুলিছে।
(গ) মূল্যৰ মাপকাঠী হিচাপে সকলো সামগ্ৰীৰ দাম নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰিছে।
(ঘ) সঞ্চয় কৰাটো সহজ কৰিছে।
(ঙ) ভৱিষ্যতৰ দেনা-পাওনা নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰিছে।
৩। ভাৰতত কোন চনত বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল? ইয়াৰ কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত ১৯৬৯ চনত ১৪ টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আছিল—
(ক) বেংকিং সেৱা গ্ৰামাঞ্চললৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰা।
(খ) কৃষক আৰু দুখীয়া লোকসকলক ঋণ সুবিধা প্ৰদান কৰা।
(গ) সম্পদৰ সুষম বিতৰণ নিশ্চিত কৰা।
(ঘ) মহাজনী ব্যৱসায়ৰ শোষণৰ পৰা দুখীয়া লোকসকলক ৰক্ষা কৰা।
৪। ভাৰতত বেংক ব্যৱস্থাৰ বিকাশৰ ইতিহাস চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত বেংক ব্যৱস্থাৰ বিকাশৰ চমু ইতিহাস তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) ১৭৭০ চনত ভাৰতৰ প্ৰথম বেংক “বেংক অব হিন্দুস্থান” স্থাপিত হৈছিল।
(খ) ১৯৩৫ চনত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) স্থাপিত হৈছিল, যি ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক।
(গ) ১৯৫৫ চনত ইম্পেৰিয়েল বেংক অব ইণ্ডিয়াক ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক (SBI) ৰূপে পুনৰ্গঠন কৰা হৈছিল।
(ঘ) ১৯৬৪ চনত ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক (IDBI) স্থাপিত হৈছিল।
(ঙ) ১৯৬৯ চনত ১৪ টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল।
(চ) ১৯৮২ চনত NABARD স্থাপিত হৈছিল।
৫। সমবায় বেংক কি? সমবায় বেংকৰ কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সমবায় বেংক হৈছে সমবায় নীতিৰ ভিত্তিত গঠিত বেংক, য’ত সদস্যসকলে নিজৰ সঞ্চয় জমা ৰাখে আৰু প্ৰয়োজনত ঋণ লয়। সমবায় বেংকৰ কাৰ্যসমূহ হৈছে—
(ক) সদস্যসকলৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰা।
(খ) সদস্যসকলক কম সুদৰ হাৰত ঋণ প্ৰদান কৰা।
(গ) কৃষক আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীসকলক আৰ্থিক সহায়তা প্ৰদান কৰা।
(ঘ) গ্ৰামাঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত অৰিহণা যোগোৱা।
৬। মুদ্ৰাস্ফীতি কি? মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ যেতিয়া অৰ্থনীতিত সামগ্ৰীৰ সাধাৰণ দামৰ স্তৰ ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পায়, তাকে মুদ্ৰাস্ফীতি বোলা হয়। মুদ্ৰাস্ফীতিৰ ফলত মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা কমি যায়। ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ হৈছে—
(ক) সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি পায়।
(খ) দুখীয়া লোকসকল আৰু বেছি কষ্ট পায়।
(গ) সঞ্চয়ৰ প্ৰকৃত মূল্য কমি যায়।
(ঘ) স্থিৰ আয়ৰ লোকসকলৰ জীৱন কঠিন হৈ পৰে।
৭। “মুদ্ৰা বিনিময়ৰ মাধ্যম”— ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰা বিনিময়ৰ মাধ্যম— ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মুদ্ৰাই ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে কাম কৰে। বিক্ৰেতাই সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি মুদ্ৰা লাভ কৰে আৰু সেই মুদ্ৰাৰে আন প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰে। মুদ্ৰা নাথাকিলে প্ৰতিটো লেনদেনৰ বাবে “অভাৱৰ সংগতি” বিচাৰি ফুৰিব লাগিলহেঁতেন। মুদ্ৰাই এই সমস্যা দূৰ কৰি সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় সহজ কৰি তুলিছে। সেয়েহে মুদ্ৰাক বিনিময়ৰ মাধ্যম বুলি কোৱা হয়।
৮। বেংকৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ “বেংক” শব্দটো ইটালীয় শব্দ “Banco” ৰ পৰা আহিছে বুলি ধাৰণা কৰা হয়, যাৰ অৰ্থ হৈছে “বেঞ্চ”। ইটালীৰ বণিকসকলে বেঞ্চৰ ওপৰত বহি ধন লেনদেন কৰিছিল। ১৫৮৭ চনত ইটালীৰ ভেনিচ চহৰত “বেংক অব ভেনিচ” নামেৰে পৃথিৱীৰ প্ৰথম বেংক স্থাপিত হৈছিল বুলি জনা যায়। অৰ্থনীতিবিদ ক্ৰাউথাৰৰ মতে বণিক, সোণাৰী আৰু মহাজন— এই তিনি শ্ৰেণীৰ লোকেই আছিল আধুনিক বেংকৰ পূৰ্বপুৰুষ। পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈছে ছুইডেনৰ ৰিক্স বেংক।
শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা (Choose the Correct Answer)
১। মুদ্ৰাৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা (General Acceptability)।
২। ভাৰতবৰ্ষত প্ৰচলিত মান মুদ্ৰা কি?
উত্তৰঃ টকা।
৩। বিনিময় প্ৰথাৰ মুখ্য অসুবিধা কি?
উত্তৰঃ সংগতিবিহীন অভাৱ (Lack of Double Coincidence of Wants)।
৪। ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (Reserve Bank of India – RBI)।
৫। ভাৰতৰ প্ৰথম বেংকৰ নাম কি আৰু কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ বেংক অব হিন্দুস্থান, ১৭৭০ চনত স্থাপিত হৈছিল।
৬। পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ৰিক্স বেংক অৱ ছুইডেন (Riksbank of Sweden)।
৭। IDBI কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৪ চনত।
৮। NABARD কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৮২ চনত।
৯। কোনে কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ অধিকাৰ ৰাখে?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় বেংকে (ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে) কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ ৰাখে।
১০। চেক এখন বিহিত মুদ্ৰা হয়নে?
উত্তৰঃ নহয়, চেক এখন বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender) নহয়। চেক অবিহিত মুদ্ৰা (Non-Legal Tender)।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময়ক ______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ বিনিময় প্ৰথা।
২। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক ______ চনত স্থাপিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৩৫।
৩। মুদ্ৰাৰ প্ৰধান কাৰ্য ______ টা।
উত্তৰঃ ৪ (চাৰি)।
৪। ভাৰতত ১৭৭০ চনত প্ৰথম বেংক ______ স্থাপিত হৈছিল।
উত্তৰঃ বেংক অব হিন্দুস্থান।
৫। NABARD ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে ______।
উত্তৰঃ National Bank for Agriculture and Rural Development।
৬। চেক এবিধ ______ মুদ্ৰা।
উত্তৰঃ অবিহিত।
৭। ______ বেংকে কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ ৰাখে।
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয়।
৮। ভাৰতবৰ্ষৰ মান মুদ্ৰা হৈছে ______।
উত্তৰঃ টকা।
৯। ১৯৬৯ চনত ভাৰতত ______ টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৪।
১০। পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈছে ______।
উত্তৰঃ ৰিক্স বেংক অৱ ছুইডেন।
অস্বীকাৰ (Disclaimer): উপৰিউক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰসমূহ ASSEB ৰ পাঠ্যপুথিৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। পৰীক্ষাত সম্পূৰ্ণ নম্বৰ পাবৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে পাঠ্যপুথিখন ভালদৰে পঢ়িব লাগে।