সাৰাংশ: দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ অধ্যায় ৯ “বংশগতি আৰু ক্ৰমবিকাশ” অধ্যায়টোত বংশগতি অৰ্থাৎ পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য পৰৱৰ্তী জনুলৈ সঞ্চাৰিত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া আলোচনা কৰা হৈছে। গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেলে মটৰমাহ গছৰ ওপৰত কৰা পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে বংশগতিৰ নীতিসমূহ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাত F₂ জনুত ৩:১ অনুপাত আৰু দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাত ৯:৩:৩:১ অনুপাত পোৱা গৈছিল। অধ্যায়টোত প্ৰভাৱী আৰু অপ্ৰভাৱী লক্ষণ, লিংগ নিৰ্ধাৰণ, প্ৰকাৰণ, প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন, জীৱাশ্মৰ গুৰুত্ব, সমসংস্থ আৰু সমবৃত্তিক অংগ, প্ৰজাতিকৰণ আৰু মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ বিষয়ে বিস্তৃত আলোচনা কৰা হৈছে। চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰ আৰু জীৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণসমূহো এই অধ্যায়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।
Summary: Chapter 9 “Heredity and Evolution” of Class 10 Science discusses the principles of heredity — how parental characteristics are transmitted to offspring across generations. Gregor Johann Mendel discovered the laws of inheritance through experiments on pea plants. His monohybrid cross yielded a 3:1 phenotypic ratio in the F₂ generation, while the dihybrid cross produced a 9:3:3:1 ratio. The chapter covers dominant and recessive traits, sex determination, variation, natural selection, importance of fossils, homologous and analogous organs, speciation, and human evolution. Charles Darwin’s theory of natural selection and the evidence for evolution are also key topics discussed in this chapter.
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। বংশগতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য পৰৱৰ্তী জনুলৈ সঞ্চাৰিত হোৱাকে বংশগতি বোলে।
২। বংশগতি বিদ্যাৰ জনক কোন?
উত্তৰঃ গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল বংশগতি বিদ্যাৰ জনক।
৩। বিৱৰ্তনীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ দ্বাৰা প্ৰকাৰণৰ নিৰ্বাচনকেই বিৱৰ্তনীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিত্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৪। প্ৰভাৱী লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ সংকৰণ পৰীক্ষাত প্ৰথম অপত্য জনু অৰ্থাৎ F₁ জনুত প্ৰকাশ পোৱা লক্ষণটোকে প্ৰভাৱী লক্ষণ বোলে।
৫। অপ্ৰভাৱী বা পৰাহত লক্ষণ কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ সংকৰণ পৰীক্ষাত F₁ জনুত প্ৰকাশ নোপোৱা লক্ষণটোকে অপ্ৰভাৱী বা পৰাহত লক্ষণ বোলে।
৬। একসংকৰণ পৰীক্ষা কি?
উত্তৰঃ মাত্ৰ এযোৰ বিপৰীতধৰ্মী চৰিত্ৰৰ বংশগতি বিচাৰ কৰা পৰীক্ষাকে একসংকৰণ পৰীক্ষা বোলে।
৭। দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষা কি?
উত্তৰঃ দুযোৰ বিপৰীতধৰ্মী চৰিত্ৰৰ বংশগতি বিচাৰ কৰা পৰীক্ষাকে দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষা বোলে।
৮। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাত F₂ জনুত ব্যক্তৰূপ অনুপাত ৩:১ পোৱা গৈছিল।
৯। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাত F₂ জনুত ব্যক্তৰূপ অনুপাত ৯:৩:৩:১ পোৱা গৈছিল।
১০। বংশগতি চৰিত্ৰৰ বাহক কি?
উত্তৰঃ জিন হৈছে বংশগতি চৰিত্ৰৰ বাহক।
১১। বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ কি?
উত্তৰঃ ক্ৰম’জ’ম হৈছে বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ।
১২। মানুহৰ শৰীৰত কিমান যোৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে?
উত্তৰঃ মানুহৰ শৰীৰত ২৩ যোৰ (৪৬ ডাল) ক্ৰম’জ’ম থাকে।
১৩। ‘জেনেটিক্স’ শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ বেটিছনে (Bateson) ‘জেনেটিক্স’ শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
১৪। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰ কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰউইনে প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰ আগবঢ়াইছিল।
১৫। জীৱাশ্ম কাক বোলে?
উত্তৰঃ ভূপৃষ্ঠৰ গভীৰ শিলাস্তৰত সোমাই থকা জীৱদেহৰ অৱশিষ্ট বা জীৱবোৰে এৰি থৈ যোৱা সাঁচক জীৱাশ্ম বোলে।
১৬। আৰ্জিত চৰিত্ৰ কি?
উত্তৰঃ জীৱনকালত অনুশীলনৰ মাধ্যমে অৰ্জিত গুণসমূহক আৰ্জিত চৰিত্ৰ বোলে। যেনে— লিখা-পঢ়া, সাঁতোৰ, সংগীত আদি। আৰ্জিত চৰিত্ৰ বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত নহয়।
১৭। বংশানুক্ৰমিক চৰিত্ৰ কি?
উত্তৰঃ জননকোষৰ ডি.এন.এ.ৰ (DNA) মাধ্যমে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ প্ৰবাহিত হোৱা বৈশিষ্ট্যসমূহক বংশানুক্ৰমিক চৰিত্ৰ বোলে।
১৮। এলিল কি?
উত্তৰঃ একেটা জিনৰে দুটা ভিন্ন ৰূপক এলিল বোলে। যেনে— ওখ (T) আৰু চাপৰ (t) এলিল।
১৯। প্ৰত্নতাত্ত্বিক কালৰ জীৱাশ্ম হিচাপে পোৱা আদিম চৰাইবিধৰ নাম কি?
উত্তৰঃ আৰ্কিঅ’পটেৰিক্স (Archaeopteryx)।
২০। লেমাৰ্কে তেওঁৰ ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদটো কোনখন গ্ৰন্থত দাঙি ধৰিছিল?
উত্তৰঃ লেমাৰ্কে ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ (Philosophie Zoologique) নামৰ গ্ৰন্থত ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদটো দাঙি ধৰিছিল (১৮০৯ চনত প্ৰকাশিত)।
২১। ডাৰউইনে তেওঁৰ ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদটো কোনখন গ্ৰন্থত দাঙি ধৰিছিল?
উত্তৰঃ ডাৰউইনে ‘অৰিজিন অৱ স্পেছিজ’ (Origin of Species) নামৰ গ্ৰন্থত ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদটো দাঙি ধৰিছিল।
২২। জৈৱ বিৱৰ্তন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ধীৰ আৰু ক্ৰমাগত পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে সৰল জীৱৰ পৰা জটিল উন্নত জীৱৰ বিকাশকে জৈৱ বিৱৰ্তন বোলে।
২৩। মানুহৰ বিকাশ ক’ত হৈছিল?
উত্তৰঃ মানুহৰ বিকাশ আফ্ৰিকাত হৈছিল।
২৪। প্ৰজাতিকৰণ কি?
উত্তৰঃ পূৰ্বতে থকা প্ৰজাতিৰ পৰা নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে প্ৰজাতিকৰণ বোলে।
২৫। সমসংস্থ অংগ কি?
উত্তৰঃ যিবিলাক অংগৰ উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে কিন্তু কাৰ্য ভিন্ন, তেনেবোৰ অংগক সমসংস্থ অংগ বোলে। যেনে— মানুহৰ হাত, ভেকুলীৰ আগঠেং, চৰাইৰ ডেউকা, বাদুলিৰ ডেউকা আদি।
২৬। সমবৃত্তিক অংগ কি?
উত্তৰঃ যিবিলাক অংগৰ উৎপত্তি আৰু গঠন বেলেগ কিন্তু কাৰ্য একে, তেনেবোৰ অংগক সমবৃত্তিক অংগ বোলে। যেনে— পখিলাৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা।
২৭। ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ লেমাৰ্কে ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল।
২৮। প্ৰগতিগামী ক্ৰমবিকাশ কি?
উত্তৰঃ সৰল পৰ্যায়ৰ পৰা জটিল পৰ্যায়লৈ জীৱৰ উন্নতি হোৱাকে প্ৰগতিগামী ক্ৰমবিকাশ বোলে।
২৯। প্ৰতিগামী ক্ৰমবিকাশ কি?
উত্তৰঃ জটিল পৰ্যায়ৰ পৰা সৰল পৰ্যায়লৈ জীৱৰ পৰিৱৰ্তন হোৱাকে প্ৰতিগামী ক্ৰমবিকাশ বোলে।
৩০। মানুহৰ শৰীৰত পোৱা কিছুমান লুপ্তপ্ৰায় অংগৰ (অৱশেষাংগ) নাম লিখা।
উত্তৰঃ এপেণ্ডিক্স, কাণৰ পেশী, চকুৰ কোণত থকা তৃতীয় আৱৰণ (নিক্টিটেটিং মেমব্ৰেন), পুচ্ছাস্থি (মানুহৰ নেজৰ অৱশেষ) আদি।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। যদি অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰে প্ৰজনন কৰা এটা জনসংখ্যাৰ ‘A’ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য ১০% আৰু ‘B’ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য ৬০% হয়, কোনটো বৈশিষ্ট্য আগতীয়াকৈ উৎপত্তি হৈছিল?
উত্তৰঃ ‘B’ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য আগতীয়াকৈ উৎপত্তি হৈছিল। কাৰণ এই বৈশিষ্ট্যটো অধিক সংখ্যক ব্যক্তিৰ (৬০%) মাজত প্ৰকাশ ঘটিছে, যিটোৱে ইয়াক বিয়পিবলৈ অধিক সময় পোৱাটো সূচায়।
২। এটা প্ৰজাতিত সৃষ্টি হোৱা ভিন্নতাই (প্ৰকাৰণ) জীৱক বৰ্তাই ৰখাত কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰঃ প্ৰকাৰণ বা ভিন্নতাই জীৱক পৰিৱৰ্তিত পৰিবেশত জীয়াই থকাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰে। পৰিবেশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিলে কিছুমান ভিন্নতা থকা জীৱই নতুন পৰিবেশত খাপ খাব পাৰে আৰু জীয়াই থাকে। এইদৰে প্ৰকাৰণে প্ৰজাতিটোক বিলুপ্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
৩। জনসংখ্যাত কোনো এটা বিশেষ চৰিত্ৰ থকা ব্যক্তিৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰিব পৰা বিভিন্ন উপায় কি কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাত কোনো এটা বিশেষ চৰিত্ৰ থকা ব্যক্তিৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰিব পৰা উপায়সমূহ হ’ল— (ক) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন— উপকাৰী বৈশিষ্ট্য থকা জীৱই জীয়াই থকাৰ সুবিধা পায়। (খ) জিনীয় পথচ্যুতি (Genetic drift)— দৈৱিক ঘটনাৰ ফলত কিছুমান বৈশিষ্ট্যৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। (গ) ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ। (ঘ) পৰিৱৰ্তন (Mutation)।
৪। আৰ্জিত চৰিত্ৰ বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত নোহোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ আৰ্জিত চৰিত্ৰ বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত নহয় কাৰণ এই চৰিত্ৰসমূহে দেহকোষত পৰিৱৰ্তন আনে যদিও জননকোষৰ ডি.এন.এ.ত কোনো প্ৰভাৱ নেপেলায়। বংশানুক্ৰমিক সঞ্চাৰণৰ বাবে জননকোষৰ জিনত পৰিৱৰ্তন হ’ব লাগে।
৫। বাঘৰ সংখ্যা হ্ৰাস পোৱাটো কিয় চিন্তাজনক?
উত্তৰঃ বাঘৰ সংখ্যা হ্ৰাস পালে জিনীয় ভিন্নতা কমি যায়। ফলত পৰিবেশৰ পৰিৱৰ্তন হ’লে বাঘে খাপ খাব নোৱাৰিব পাৰে আৰু সমগ্ৰ প্ৰজাতিটো বিলুপ্তিৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে। তদুপৰি অন্তঃপ্ৰজননৰ (inbreeding) ফলতো ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।
৬। নতুন প্ৰজাতি উৎপত্তিৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ নতুন প্ৰজাতি উৎপত্তিৰ কাৰণসমূহ হ’ল— (ক) জিনীয় ভিন্নতা (প্ৰকাৰণ), (খ) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন, (গ) জিনীয় পথচ্যুতি (Genetic drift), (ঘ) ভৌগোলিক পৃথকীকৰণ, আৰু (ঙ) পৰিৱৰ্তন (Mutation)। এই কাৰকসমূহে একেলগে বা পৃথকে কাম কৰি নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি কৰে।
৭। স্ব-পৰাগযোগী উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত ভৌগোলিক পৃথকীকৰণে প্ৰজাতিকৰণত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন নকৰে?
উত্তৰঃ স্ব-পৰাগযোগী উদ্ভিদে নিজেই নিজৰ পৰাগযোগ সম্পন্ন কৰে বাবে আন উদ্ভিদৰ সৈতে জিনৰ আদান-প্ৰদানৰ প্ৰয়োজন নহয়। সেয়ে ভৌগোলিক পৃথকীকৰণে জিন প্ৰবাহত বাধা দিব নোৱাৰে আৰু প্ৰজাতিকৰণত বিশেষ প্ৰভাৱ নেপেলায়।
৮। অযৌন প্ৰজনন কৰা জীৱৰ ক্ষেত্ৰত ভৌগোলিক পৃথকীকৰণে প্ৰজাতিকৰণত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন নকৰে?
উত্তৰঃ অযৌন প্ৰজনন কৰা জীৱৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰজননৰ বাবে আন জীৱৰ সৈতে মিলনৰ প্ৰয়োজন নহয়। সেয়ে ভৌগোলিক পৃথকীকৰণে জিন প্ৰবাহত কোনো বাধা নিদিয়ে। এনে জীৱত ডি.এন.এ.ৰ পৰিৱৰ্তন (mutation) হে প্ৰজাতিকৰণৰ মূল কাৰণ।
৯। ‘A’ ৰক্তগোট থকা পুৰুষ আৰু ‘O’ ৰক্তগোট থকা মহিলাৰ কন্যা সন্তান ‘O’ ৰক্তগোটৰ হ’ল। এই তথ্যৰ পৰা কোনটো প্ৰভাৱী বুলি ক’ব পাৰিনে?
উত্তৰঃ এই তথ্যৰ পৰা কোনটো ৰক্তগোট প্ৰভাৱী সেয়া নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি। কাৰণ ‘A’ ৰক্তগোট থকা পুৰুষজনৰ জিনীয় গঠন IAIA নে IAIO সেয়া জনা নাযায়। অধিক তথ্যৰ প্ৰয়োজন।
১০। দুটা ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজৰ বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ সমসংস্থ অংগসমূহ বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক স্থাপনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— মানুহৰ হাত, কুকুৰৰ আগঠেং, চৰাইৰ ডেউকা আৰু ভেকুলীৰ আগঠেং — এই সকলোবোৰৰ মৌলিক গঠন একে যদিও কাৰ্য ভিন্ন। ইয়ে এক সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা বিৱৰ্তনৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
১১। পখিলাৰ ডেউকা আৰু বাদুলিৰ ডেউকা সমসংস্থ অংগ হয়নে? কিয়?
উত্তৰঃ নহয়, পখিলাৰ ডেউকা আৰু বাদুলিৰ ডেউকা সমসংস্থ অংগ নহয়। ইহঁত সমবৃত্তিক অংগ। কাৰণ ইহঁতৰ কাৰ্য একে (উৰা) যদিও ইহঁতৰ উৎপত্তি আৰু গঠন সম্পূৰ্ণ বেলেগ। পখিলাৰ ডেউকা এখন পাতল আৱৰণ আৰু বাদুলিৰ ডেউকা হাড়েৰে গঠিত।
১২। বিভিন্ন চেহেৰাৰ মানুহক কিয় একেটা প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ বিভিন্ন চেহেৰাৰ মানুহক একেটা প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হয় কাৰণ সকলো মানুহৰ মাজত প্ৰজনন সম্ভৱ আৰু সন্তান উৎপাদন কৰিব পাৰে। প্ৰজাতিৰ সংজ্ঞা অনুসৰি — যিবোৰ জীৱই পৰস্পৰে প্ৰজনন কৰি সক্ষম সন্তান জন্ম দিব পাৰে, সেইবোৰ একেটা প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত।
১৩। সন্তানৰ প্ৰত্যেকটো চৰিত্ৰৰ বাবে দুটাকৈ সংস্কৰণ (version) থাকে — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সন্তানে পিতৃৰ পৰা এটা আৰু মাতৃৰ পৰা এটা — এইদৰে প্ৰতিটো চৰিত্ৰৰ বাবে দুটাকৈ সংস্কৰণ (এলিল) লাভ কৰে। পিতৃ সংস্কৰণ আৰু মাতৃ সংস্কৰণ — এই দুটা এলিলৰ মিলনে সন্তানৰ চৰিত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। যদি দুয়োটা একে হয় তেন্তে সমযুক্ত (homozygous) আৰু বেলেগ হ’লে বিষমযুক্ত (heterozygous) হয়।
১৪। ডাৰউইন কি সূত্ৰৰ লগত জড়িত?
উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰউইন ক্ৰমবিকাশ (বিৱৰ্তন) সূত্ৰ আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰৰ লগত জড়িত। তেওঁৰ মতে যোগ্যতমৰ জীৱনত (Survival of the fittest) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ যোগেদি জীৱৰ ক্ৰমবিকাশ হয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। মেণ্ডেলে তেওঁৰ পৰীক্ষাৰ যোগেদি বংশানুক্ৰমিকভাৱে প্ৰবাহিত চৰিত্ৰবিলাকৰ কোনটো প্ৰভাৱী (Dominant) আৰু কোনটো অপ্ৰভাৱী (Recessive) তাক কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে বিশুদ্ধ ওখ (TT) মটৰমাহ গছৰ সৈতে বিশুদ্ধ চাপৰ (tt) মটৰমাহ গছৰ সংকৰণ ঘটাইছিল। প্ৰথম অপত্য জনু অৰ্থাৎ F₁ জনুত সকলো গছ ওখ (Tt) হোৱা দেখা গৈছিল। ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণ হ’ল যে ওখ লক্ষণ (T) প্ৰভাৱী আৰু চাপৰ লক্ষণ (t) অপ্ৰভাৱী।
F₁ জনুৰ গছবোৰৰ স্ব-পৰাগযোগ ঘটোৱাত F₂ জনুত ওখ আৰু চাপৰ গছৰ অনুপাত ৩:১ পোৱা গৈছিল। অৰ্থাৎ F₂ জনুত তিনিভাগ ওখ আৰু এভাগ চাপৰ গছ পোৱা গৈছিল। চাপৰ লক্ষণটো F₁ জনুত অদৃশ্য হৈ থাকি F₂ জনুত পুনৰ প্ৰকাশ পাইছিল। ইয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে চৰিত্ৰবোৰ নোহোৱা হৈ নাযায়, কেৱল প্ৰভাৱী লক্ষণে অপ্ৰভাৱী লক্ষণক ঢাকি ৰাখে।
২। মেণ্ডেলে তেওঁৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ যোগেদি বংশানুক্ৰমিকভাৱে প্ৰবাহিত চৰিত্ৰবিলাক স্বতন্ত্ৰভাৱে প্ৰবাহিত হয় বুলি কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাত দুযোৰ বিপৰীতধৰ্মী চৰিত্ৰ একেলগে বিবেচনা কৰিছিল — যেনে গোলাকাৰ-হালধীয়া (RRYY) বীজৰ সৈতে সোতোৰা-সেউজীয়া (rryy) বীজৰ সংকৰণ ঘটোৱা হৈছিল।
F₁ জনুত সকলো গছতে গোলাকাৰ-হালধীয়া বীজ পোৱা গৈছিল (RrYy)। F₁ জনুৰ গছবোৰৰ স্ব-পৰাগযোগ ঘটোৱাত F₂ জনুত চাৰি ধৰণৰ ব্যক্তৰূপ পোৱা গৈছিল — গোলাকাৰ-হালধীয়া, গোলাকাৰ-সেউজীয়া, সোতোৰা-হালধীয়া আৰু সোতোৰা-সেউজীয়া। এইবোৰৰ অনুপাত আছিল ৯:৩:৩:১।
F₂ জনুত গোলাকাৰ-সেউজীয়া আৰু সোতোৰা-হালধীয়া — এই দুটা নতুন সংমিশ্ৰণ পোৱা গৈছিল, যিবোৰ পৈতৃক গছত নাছিল। ইয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে বীজৰ আকৃতি আৰু বৰণৰ চৰিত্ৰ দুটা স্বতন্ত্ৰভাৱে বংশানুক্ৰমিকভাৱে প্ৰবাহিত হয়। এয়াই মেণ্ডেলৰ স্বতন্ত্ৰ সমাহৰণৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment)।
৩। মানুহৰ সন্তানৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ কিদৰে কৰা হয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ ২৩ যোৰ (৪৬ ডাল) ক্ৰম’জ’ম থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত ২২ যোৰ দেহ গঠনকাৰী ক্ৰম’জ’ম (Autosomes) আৰু ১ যোৰ লিংগ নিৰ্ণায়ক ক্ৰম’জ’ম (Sex chromosomes)।
মহিলাৰ লিংগ ক্ৰম’জ’ম XX আৰু পুৰুষৰ লিংগ ক্ৰম’জ’ম XY। মহিলাই কেৱল X ক্ৰম’জ’ম থকা ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে। কিন্তু পুৰুষে দুই ধৰণৰ শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে — এবিধত X ক্ৰম’জ’ম আৰু আনবিধত Y ক্ৰম’জ’ম থাকে।
যদি X ক্ৰম’জ’ম থকা শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক নিষেচিত কৰে, তেন্তে সন্তানৰ ক্ৰম’জ’ম XX হ’ব আৰু ছোৱালী সন্তান জন্ম হ’ব। যদি Y ক্ৰম’জ’ম থকা শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক নিষেচিত কৰে, তেন্তে সন্তানৰ ক্ৰম’জ’ম XY হ’ব আৰু ল’ৰা সন্তান জন্ম হ’ব। গতিকে সন্তানৰ লিংগ পিতৃৰ ক্ৰম’জ’মে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
৪। উদাহৰণসহ সমসংস্থ আৰু সমবৃত্তিক অংগৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সমসংস্থ অংগ (Homologous Organs): যিবিলাক অংগৰ উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন প্ৰায় একে কিন্তু কাৰ্যৰ ফালৰ পৰা ভিন্ন, তেনেবোৰ অংগক সমসংস্থ অংগ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— মানুহৰ হাত, ভেকুলীৰ আগঠেং, চৰাইৰ ডেউকা, বাদুলিৰ ডেউকা আৰু বান্দৰৰ আগঠেং — এই সকলোবোৰৰ মৌলিক হাড়ৰ গঠন একে (হিউমেৰাছ, ৰেডিয়াছ, আলনা আদি) কিন্তু কাৰ্য ভিন্ন (ধৰা, জঁপিওৱা, উৰা আদি)। সমসংস্থ অংগই সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা বিৱৰ্তনৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
সমবৃত্তিক অংগ (Analogous Organs): যিবিলাক অংগৰ উৎপত্তি আৰু গঠন বেলেগ কিন্তু কাৰ্য একে, তেনেবোৰ অংগক সমবৃত্তিক অংগ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— পখিলাৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা দুয়োটাই উৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয় কিন্তু ইহঁতৰ গঠন সম্পূৰ্ণ বেলেগ। পখিলাৰ ডেউকা পাতল আৱৰণেৰে গঠিত আৰু চৰাইৰ ডেউকা হাড় আৰু পাখিৰে গঠিত। সমবৃত্তিক অংগই সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰমাণ নিদিয়ে।
৫। বিৱৰ্তন আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিৱৰ্তন আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। শ্ৰেণীবিভাজন জীৱৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। যিবোৰ জীৱৰ চৰিত্ৰৰ মাজত বেছি মিল আছে সেইবোৰক একে গোটত ৰখা হয় আৰু ইয়ে বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্ক প্ৰতিফলিত কৰে।
আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতিক ফাইল’জেনেটিক শ্ৰেণীবিভাজন বোলা হয়, যিটো বিৱৰ্তনীয় সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। দুটা প্ৰজাতিৰ মাজত যিমান বেছি সাদৃশ্য থাকে, সিমান বেছি নিকটৱৰ্তী সম্পৰ্ক থাকে। শ্ৰেণীবিভাজনে জীৱবোৰৰ বিৱৰ্তনৰ ইতিহাস বুজিবলৈ সহায় কৰে।
৬। জীৱাশ্ম কি? বিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াত জীৱাশ্মৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে বিস্তৃতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভূপৃষ্ঠৰ গভীৰ শিলাস্তৰত সোমাই থকা জীৱদেহৰ অৱশিষ্ট বা জীৱবোৰে এৰি থৈ যোৱা সাঁচক জীৱাশ্ম বোলে।
বিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াত জীৱাশ্মৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম— (ক) জীৱাশ্মই অতীতত জীয়াই থকা জীৱৰ প্ৰমাণ দিয়ে আৰু বিলুপ্ত প্ৰজাতিৰ বিষয়ে জানিবলৈ সহায় কৰে। (খ) বিভিন্ন শিলাস্তৰত পোৱা জীৱাশ্মৰ তুলনা কৰি ক্ৰমবিকাশৰ কালানুক্ৰম নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। (গ) জীৱাশ্মই সৰল জীৱৰ পৰা জটিল জীৱলৈ ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণ দিয়ে। (ঘ) সংযোগকাৰী জীৱাশ্মই (Connecting link) দুটা ভিন্ন গোটৰ মাজৰ সম্পৰ্ক দেখুৱায়। যেনে— আৰ্কিঅ’পটেৰিক্স (Archaeopteryx) ডাইন’ছৰ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগকাৰী জীৱাশ্ম। ইয়াত সৰীসৃপ আৰু চৰাই দুয়োটাৰে বৈশিষ্ট্য আছিল। (ঙ) জীৱাশ্মৰ বয়স কাৰ্বন ডেটিং (Carbon dating) পদ্ধতিৰে নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
৭। অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জীৱৰ উৎপত্তি হৈছিল — এই কথাৰ সমৰ্থনত কি প্ৰমাণ আছে?
উত্তৰঃ ১৯৫৩ চনত ষ্টেনলি মিলাৰ আৰু হেৰল্ড ইউৰেই এটা পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা এই কথা প্ৰমাণ কৰিছিল। তেওঁলোকে পৰীক্ষাগাৰত পৃথিৱীৰ আদিম পৰিবেশৰ অনুকৰণ কৰিছিল।
তেওঁলোকে পানী (H₂O), মিথেন (CH₄), এমোনিয়া (NH₃) আৰু হাইড্ৰ’জেন (H₂) গেছৰ মিশ্ৰণত বৈদ্যুতিক স্ফুলিংগ পাৰ কৰিছিল (বজ্ৰপাতৰ অনুকৰণ)। এই পৰীক্ষাত কিছুমান সৰল জৈৱ যৌগ, যেনে এমিন’ এছিড সংশ্লেষিত হৈছিল। এমিন’ এছিড হৈছে প্ৰ’টিনৰ গঠনৰ একক আৰু প্ৰ’টিন হৈছে জীৱদেহৰ ভিত্তি। এই পৰীক্ষাই প্ৰমাণ কৰিলে যে অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জৈৱ পদাৰ্থ সৃষ্টি হ’ব পাৰে, যিটো জীৱৰ উৎপত্তিৰ প্ৰথম পদক্ষেপ।
৮। যৌন প্ৰজননত কিয় অযৌন প্ৰজননতকৈ অধিক ভিন্নতা (প্ৰকাৰণ) সৃষ্টি হয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যৌন প্ৰজননত দুটা পৃথক জীৱৰ ডি.এন.এ. একত্ৰিত হয়। পিতৃ আৰু মাতৃ উভয়ৰ পৰা জননকোষ (গেমেট) উৎপন্ন হয়, য’ত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা আধা হয় (মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ ফলত)। নিষেচনৰ সময়ত এই দুটা গেমেটৰ মিলন ঘটে আৰু সন্তানে পিতৃ আৰু মাতৃ দুয়োৰে বৈশিষ্ট্য লাভ কৰে।
আনহাতে, অযৌন প্ৰজননত কেৱল এটা জীৱৰ ডি.এন.এ.ৰ প্ৰতিলিপি তৈয়াৰ হয়। সন্তান পিতৃৰ প্ৰায় সম্পূৰ্ণ প্ৰতিলিপি হয়, সেয়ে ভিন্নতা অতি কম। যৌন প্ৰজননত দুটা ভিন্ন জিনীয় গঠনৰ মিলনে নতুন সংমিশ্ৰণ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত অধিক ভিন্নতা আহে আৰু ক্ৰমবিকাশৰ গতি দ্ৰুত হয়।
৯। পিতৃ-মাতৃয়ে সন্তানক সমান পৰিমাণে জিনীয় সমল কেনেকৈ প্ৰদান কৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পিতৃ-মাতৃ উভয়ে সন্তানক সমান পৰিমাণে জিনীয় সমল প্ৰদান কৰে। মানুহৰ দেহকোষত ৪৬ ডাল (২৩ যোৰ) ক্ৰম’জ’ম থাকে। জননকোষ (গেমেট) গঠনৰ সময়ত মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ ফলত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা আধা (২৩ ডাল) হৈ যায়।
মাতৃৰ ডিম্বাণুত ২৩ ডাল ক্ৰম’জ’ম আৰু পিতৃৰ শুক্ৰাণুতো ২৩ ডাল ক্ৰম’জ’ম থাকে। নিষেচনৰ সময়ত ডিম্বাণু আৰু শুক্ৰাণু মিলিত হৈ যোজন কোষ (Zygote) গঠন কৰে, য’ত পুনৰ ২৩ + ২৩ = ৪৬ ডাল ক্ৰম’জ’ম হয়। এইদৰে সন্তানে পিতৃৰ পৰা আধা আৰু মাতৃৰ পৰা আধা জিনীয় সমল লাভ কৰে।
১০। “উপযোগী সুবিধাজনক ভিন্নতাবোৰহে বৰ্তি থাকে” — তুমি এই কথাৰ সৈতে একমত নে? কিয়?
উত্তৰঃ হয়, মই এই কথাৰ সৈতে একমত। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ মতে, যিবোৰ ভিন্নতাই জীৱক পৰিবেশত জীয়াই থকাত সুবিধা দিয়ে, সেইবোৰ ভিন্নতা বৰ্তি থাকে আৰু পৰৱৰ্তী জনুলৈ সঞ্চাৰিত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— যদি কোনো ঠাইৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়, তেন্তে তাপ সহ্য কৰিব পৰা বেক্টেৰিয়াবোৰ জীয়াই থাকিব আৰু তাপ সহ্য কৰিব নোৱাৰা বেক্টেৰিয়াবোৰ মৰি যাব। এইদৰে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি সুবিধাজনক ভিন্নতাৰ সংখ্যা বাঢ়ি গৈ থাকে।
১১। কুকুৰৰ নোমৰ ৰং নিৰ্ধাৰণত প্ৰভাৱী চৰিত্ৰটো জানিবলৈ কেনে ধৰণৰ পৰীক্ষা কৰিবা?
উত্তৰঃ এই পৰীক্ষাৰ বাবে বিশুদ্ধ ক’লা নোমৰ কুকুৰ এটাৰ (BB) সৈতে বিশুদ্ধ খয়েৰী নোমৰ কুকুৰ এটাৰ (bb) সংকৰণ ঘটাব লাগিব।
F₁ জনুত পোৱা সকলো কুকুৰৰ নোমৰ ৰং লক্ষ্য কৰিব লাগিব। যদি সকলো কুকুৰৰ নোম ক’লা হয়, তেন্তে ক’লা ৰং প্ৰভাৱী আৰু খয়েৰী ৰং অপ্ৰভাৱী। নিশ্চিত কৰিবলৈ F₁ জনুৰ কুকুৰবোৰক পৰস্পৰে সংকৰণ কৰাব লাগিব। যদি F₂ জনুত ক’লা আৰু খয়েৰী কুকুৰৰ অনুপাত ৩:১ হয়, তেন্তে ক’লা ৰং প্ৰভাৱী বুলি প্ৰমাণিত হ’ব।
১২। পৃথিৱীৰ জীৱৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে ডাৰউইন আৰু মেণ্ডেলৰ সূত্ৰই কি কয়?
উত্তৰঃ ডাৰউইনৰ সূত্ৰ অনুসৰি জীৱবিলাক ক্ৰমবিকাশৰ যোগেদি সিহঁতৰ দেহৰ সৰল গঠন পৰ্যায়ৰ পৰা জটিল গঠন পৰ্যায়লৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰা পৰিবেশৰ লগত খাপ খোৱা জীৱবোৰ জীয়াই থাকে আৰু বাকীবোৰ নাশ হয় — এয়াই “যোগ্যতমৰ জীৱন”।
আনহাতে মেণ্ডেলৰ সূত্ৰই বংশগত চৰিত্ৰৰ প্ৰবাহ পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰে। জিনৰ মাধ্যমে পিতৃ-মাতৃৰ চৰিত্ৰ সন্তানলৈ সঞ্চাৰিত হয়। প্ৰভাৱী আৰু অপ্ৰভাৱী চৰিত্ৰ নিৰ্দিষ্ট নিয়মত বংশানুক্ৰমে প্ৰবাহিত হয়। ডাৰউইনৰ বিৱৰ্তন সূত্ৰ আৰু মেণ্ডেলৰ বংশগতি সূত্ৰ একত্ৰিত হৈ আধুনিক বিৱৰ্তন তত্ত্বৰ ভেটি গঢ়িছে।
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। তলৰ কোনযোৰ কাৰকৰ বাবে আমি এজোপা চুটি (চাপৰ) উদ্ভিদ পাম?
(a) TT
(b) Tt
(c) tt
(d) tT
উত্তৰঃ (c) tt
২। তলৰ কোনটো যৌন ক্ৰম’জ’মে এটি ছোৱালী শিশু সূচায়?
(a) XY
(b) XX
(c) YY
(d) এটাও শুদ্ধ নহয়
উত্তৰঃ (b) XX
৩। সমবৃত্তিক অংগৰ উদাহৰণ কোনটো?
(a) ভেকুলীৰ আগঠেং আৰু চৰাইৰ আগঠেং
(b) বান্দৰৰ আগঠেং আৰু চৰাইৰ আগঠেং
(c) বাদুলীৰ হাত আৰু চৰাইৰ হাত
(d) বাদুলীৰ ডেউকা আৰু পখিলাৰ ডেউকা
উত্তৰঃ (d) বাদুলীৰ ডেউকা আৰু পখিলাৰ ডেউকা
৪। সংকৰণ পৰীক্ষাত সৰ্বপ্ৰথম অপ্ৰভাৱী লক্ষণ কোন জনুত প্ৰকাশ পায়?
(a) F₂ জনুত
(b) F₃ জনুত
(c) F₁ জনুত
(d) এটাও শুদ্ধ নহয়
উত্তৰঃ (a) F₂ জনুত
৫। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ অনুপাত কোনটো?
(a) 1:9
(b) 9:3:3:1
(c) 3:1
(d) 9:1:3:3
উত্তৰঃ (c) 3:1
৬। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ অনুপাত কোনটো?
(a) 9:1:1:3
(b) 9:3:3:1
(c) 1:3:9:3
(d) 9:3:1:3
উত্তৰঃ (b) 9:3:3:1
৭। বংশগতিবিদ্যাৰ জনক কোন?
(a) ডাৰউইন
(b) জোহানসেন
(c) বেটিছন
(d) মেণ্ডেল
উত্তৰঃ (d) মেণ্ডেল
৮। বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ কি?
(a) কোষকেন্দ্ৰ
(b) কোষপ্ৰৰস
(c) ক্ৰম’জ’ম
(d) এটাও শুদ্ধ নহয়
উত্তৰঃ (c) ক্ৰম’জ’ম
৯। ‘জেনেটিক্স’ শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
(a) ডাৰউইন
(b) মেণ্ডেল
(c) বেটিছন
(d) লেমাৰ্ক
উত্তৰঃ (c) বেটিছন
১০। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰ কোনে আগবঢ়াইছিল?
(a) ডাৰউইন
(b) মেণ্ডেল
(c) লেমাৰ্ক
(d) বেটিছন
উত্তৰঃ (a) ডাৰউইন
১১। সমসংস্থ অংগৰ উদাহৰণ কোনটো?
(a) আমাৰ হাত আৰু কুকুৰৰ আগঠেং
(b) আমাৰ দাঁত আৰু হাতীৰ দাঁত
(c) আলু আৰু ঘাঁহৰ আধাৰ কাণ্ড
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
১২। বিৱৰ্তনৰ ফালৰ পৰা তলৰ কোনবিধৰ লগত আমাৰ বেছি মিল আছে?
(a) এজন চীনা স্কুলীয়া ল’ৰা
(b) এটা চিম্পাঞ্জী
(c) এটা মকৰা
(d) এটা বেক্টেৰিয়া
উত্তৰঃ (a) এজন চীনা স্কুলীয়া ল’ৰা
১৩। বেলেগ উৎপত্তি কিন্তু দেখাত একে ধৰণৰ অংগক কি বোলে?
(a) সমসংস্থ অংগ
(b) সমবৃত্তিক অংগ
(c) নিকটৱৰ্তী অংগ
(d) অৱশেষাংগ
উত্তৰঃ (b) সমবৃত্তিক অংগ
১৪। মানুহৰ বিকাশ হৈছিল—
(a) এছিয়াত
(b) আফ্ৰিকাত
(c) অষ্ট্ৰেলিয়াত
(d) ইউৰোপত
উত্তৰঃ (b) আফ্ৰিকাত
১৫। উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠনৰ ফালৰ পৰা একে কিন্তু কাৰ্য ভিন্ন অংগক কি বোলে?
(a) সমসংস্থ অংগ
(b) সমবৃত্তিক অংগ
(c) নিকটৱৰ্তী অংগ
(d) অৱশেষাংগ
উত্তৰঃ (a) সমসংস্থ অংগ
১৬। ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
(a) ডাৰউইন
(b) মেণ্ডেল
(c) লেমাৰ্ক
(d) বেটিছন
উত্তৰঃ (c) লেমাৰ্ক
১৭। ল’ৰা সন্তান জন্ম হোৱাটো কিহে নিৰ্ধাৰণ কৰে?
(a) যোজন কোষত X ক্ৰম’জ’ম থাকিলে
(b) যোজন কোষত Y ক্ৰম’জ’ম থাকিলে
(c) মাতৃৰ ক্ৰম’জ’মে
(d) এটাও শুদ্ধ নহয়
উত্তৰঃ (b) যোজন কোষত Y ক্ৰম’জ’ম থাকিলে
১৮। মেণ্ডেলে তেওঁৰ পৰীক্ষাত ওখ মটৰমাহ গছবোৰে সকলো বেঙুনীয়া ফুল দিয়ে, কিন্তু আধা গছ চাপৰ। পৈতৃক গছৰ জিনীয় সজ্জা কি হ’ব?
(a) TTWW
(b) TTww
(c) TtWW
(d) TtWw
উত্তৰঃ (c) TtWW
১৯। এজোপা মটৰমাহ গছত পাতল চকু থকা দুজন ব্যক্তিৰ পাতল চকু থকা সন্তান আছে। এই তথ্যৰ পৰা পাতল চকুৰ ৰং প্ৰভাৱী নে অপ্ৰভাৱী নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিনে?
(a) হয়, প্ৰভাৱী
(b) হয়, অপ্ৰভাৱী
(c) নিশ্চিতভাৱে ক’ব নোৱাৰি
(d) এটাও শুদ্ধ নহয়
উত্তৰঃ (c) নিশ্চিতভাৱে ক’ব নোৱাৰি — অধিক তথ্যৰ প্ৰয়োজন।
২০। জীৱৰ ক্ৰমবিকাশ প্ৰক্ৰিয়াত নতুন প্ৰজাতি সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
(a) প্ৰজাতিকৰণ
(b) ক্ৰমবিকাশ
(c) বংশানুক্ৰম
(d) বিভিন্নতা
উত্তৰঃ (a) প্ৰজাতিকৰণ
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য পৰৱৰ্তী জনুলৈ সঞ্চাৰিত হোৱাকে ________ বোলে।
উত্তৰঃ বংশগতি
২। বংশগতিবিদ্যাৰ জনক হ’ল ________।
উত্তৰঃ গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল
৩। বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ হ’ল ________।
উত্তৰঃ ক্ৰম’জ’ম
৪। মানুহৰ শৰীৰত ________ যোৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে।
উত্তৰঃ ২৩
৫। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ F₂ জনুৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত হ’ল ________।
উত্তৰঃ ৩:১
৬। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাৰ F₂ জনুৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত হ’ল ________।
উত্তৰঃ ৯:৩:৩:১
৭। F₁ জনুত প্ৰকাশ পোৱা লক্ষণটোকে ________ লক্ষণ বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰভাৱী
৮। F₁ জনুত প্ৰকাশ নোপোৱা লক্ষণটোকে ________ লক্ষণ বোলে।
উত্তৰঃ অপ্ৰভাৱী (পৰাহত)
৯। মহিলাৰ লিংগ ক্ৰম’জ’ম হ’ল ________ আৰু পুৰুষৰ লিংগ ক্ৰম’জ’ম হ’ল ________।
উত্তৰঃ XX, XY
১০। ‘জেনেটিক্স’ শব্দটো ________ এ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ বেটিছনে (Bateson)
১১। প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ সূত্ৰ ________ এ আগবঢ়াইছিল।
উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰউইনে
১২। ডাৰউইনে ________ নামৰ গ্ৰন্থত ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদ দাঙি ধৰিছিল।
উত্তৰঃ ‘অৰিজিন অৱ স্পেছিজ’ (Origin of Species)
১৩। লেমাৰ্কে ________ নামৰ গ্ৰন্থত ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদ দাঙি ধৰিছিল।
উত্তৰঃ ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ (Philosophie Zoologique)
১৪। সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগকাৰী জীৱাশ্মটোৰ নাম হ’ল ________।
উত্তৰঃ আৰ্কিঅ’পটেৰিক্স (Archaeopteryx)
১৫। মানুহৰ বিকাশ ________ মহাদেশত হৈছিল।
উত্তৰঃ আফ্ৰিকা
১৬। জীৱনকালত অনুশীলনৰ মাধ্যমে অৰ্জিত গুণসমূহক ________ চৰিত্ৰ বোলে।
উত্তৰঃ আৰ্জিত
১৭। বংশগতি চৰিত্ৰৰ বাহক হ’ল ________।
উত্তৰঃ জিন
১৮। মিলাৰ-ইউৰেৰ পৰীক্ষাত ________ সংশ্লেষিত হৈছিল।
উত্তৰঃ এমিন’ এছিড
১৯। পূৰ্বতে থকা প্ৰজাতিৰ পৰা নতুন প্ৰজাতি সৃষ্টি হোৱাকে ________ বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰজাতিকৰণ
২০। একেটা জিনৰে দুটা ভিন্ন ৰূপক ________ বোলে।
উত্তৰঃ এলিল
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। বংশগতিবিদ্যাৰ জনক হ’ল চাৰ্লছ ডাৰউইন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বংশগতিবিদ্যাৰ জনক হ’ল গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল।
২। মেণ্ডেলৰ একসংকৰণ পৰীক্ষাৰ F₂ জনুৰ ব্যক্তৰূপ অনুপাত ৩:১।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। আৰ্জিত চৰিত্ৰ বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আৰ্জিত চৰিত্ৰ বংশানুক্ৰমে সঞ্চাৰিত নহয় কাৰণ ই জননকোষৰ ডি.এন.এ.ত প্ৰভাৱ নেপেলায়।
৪। মানুহৰ শৰীৰত ২৩ যোৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। সন্তানৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণত মাতৃৰ ক্ৰম’জ’মৰ ভূমিকা থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সন্তানৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পিতৃৰ ক্ৰম’জ’মে (X বা Y) কৰে।
৬। পখিলাৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা সমসংস্থ অংগ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পখিলাৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা সমবৃত্তিক অংগ, কাৰণ ইহঁতৰ কাৰ্য একে কিন্তু উৎপত্তি আৰু গঠন ভিন্ন।
৭। ক্ৰম’জ’ম হৈছে বংশগতিৰ ভৌতিক আধাৰ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাত F₂ জনুৰ অনুপাত ৩:১ পোৱা গৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মেণ্ডেলৰ দ্বিসংকৰণ পৰীক্ষাত F₂ জনুৰ অনুপাত ৯:৩:৩:১ পোৱা গৈছিল।
৯। মানুহৰ বিকাশ আফ্ৰিকাত হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। ডাৰউইনে ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘ফিল’ছফি জুল’জিক’ গ্ৰন্থখন লেমাৰ্কে ৰচনা কৰিছিল। ডাৰউইনে ‘অৰিজিন অৱ স্পেছিজ’ ৰচনা কৰিছিল।
১১। জীৱাশ্মই বিৱৰ্তনৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। অযৌন প্ৰজননত যৌন প্ৰজননতকৈ অধিক ভিন্নতা সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। যৌন প্ৰজননত অযৌন প্ৰজননতকৈ অধিক ভিন্নতা সৃষ্টি হয়, কাৰণ দুটা পৃথক জীৱৰ ডি.এন.এ.ৰ মিলন ঘটে।
১৩। আৰ্কিঅ’পটেৰিক্স সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগকাৰী জীৱাশ্ম।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। মানুহৰ হাত আৰু ভেকুলীৰ আগঠেং সমবৃত্তিক অংগ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মানুহৰ হাত আৰু ভেকুলীৰ আগঠেং সমসংস্থ অংগ, কাৰণ ইহঁতৰ উৎপত্তি আৰু মৌলিক গঠন একে কিন্তু কাৰ্য ভিন্ন।
১৫। মিলাৰ-ইউৰেৰ পৰীক্ষাত প্ৰ’টিন সংশ্লেষিত হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মিলাৰ-ইউৰেৰ পৰীক্ষাত এমিন’ এছিড সংশ্লেষিত হৈছিল, প্ৰ’টিন নহয়।