সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত জীৱই কেনেকৈ বংশবিস্তাৰ কৰে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰজনন হৈছে এক জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা জীৱই নিজৰ প্ৰজাতিৰ নতুন সদস্য সৃষ্টি কৰে। প্ৰজনন প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ — অযৌন প্ৰজনন আৰু যৌন প্ৰজনন। অযৌন প্ৰজননত এটা মাত্ৰ জনকৰ পৰা সন্তানৰ সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াত বিভাজন, মুকুলোদ্‌গম, ৰেণু গঠন, পুনৰুৎপত্তি, বিভংগন আৰু আংগিক বিস্তাৰণ আদি পদ্ধতি অন্তৰ্ভুক্ত। যৌন প্ৰজননত পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ মিলনৰ ফলত নতুন জীৱৰ সৃষ্টি হয়। সপুষ্পক উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত পৰাগযোগ আৰু নিষেচন প্ৰক্ৰিয়া ঘটে। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত পুৰুষ আৰু মহিলা প্ৰজনন তন্ত্ৰ, কৈশোৰকালীন পৰিৱৰ্তন, ঋতুস্ৰাৱ চক্ৰ, গৰ্ভধাৰণ আৰু গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ বিষয়েও এই অধ্যায়ত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

Summary: This chapter discusses how organisms reproduce. Reproduction is a biological process by which organisms create new members of their species. Reproduction is mainly of two types — asexual reproduction and sexual reproduction. In asexual reproduction, offspring are produced from a single parent through methods like fission, budding, spore formation, regeneration, fragmentation, and vegetative propagation. In sexual reproduction, new organisms are created through the fusion of male and female gametes. In flowering plants, pollination and fertilization processes occur. In humans, the chapter covers male and female reproductive systems, adolescent changes, menstrual cycle, pregnancy, and contraceptive methods. Reproductive health is also emphasized in this chapter.

---

পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-Text Questions)

পৃষ্ঠা নং ১২৮ (Page 128)

১। প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত DNA প্ৰতিলিপিৰ আৱশ্যকতা কি?

উত্তৰঃ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত DNA প্ৰতিলিপিৰ আৱশ্যকতা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
(ক) DNA-ত জীৱৰ দেহ গঠন আৰু দেহ পৰিচালনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো তথ্য সংৰক্ষিত থাকে।
(খ) DNA প্ৰতিলিপিকৰণৰ ফলত পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যসমূহ সন্তানলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
(গ) DNA প্ৰতিলিপিকৰণৰ সময়ত কিছু তাৰতম্য ঘটে যাৰ ফলত ভিন্নতাৰ সৃষ্টি হয়, যিটো প্ৰজাতিৰ বিৱৰ্তনৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(ঘ) DNA প্ৰতিলিপিয়ে প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখে।

২। প্ৰজাতিৰ কাৰণে ভিন্নতাৰ প্ৰয়োজন কিন্তু একক জীৱৰ কাৰণে ই গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় কিয়?

উত্তৰঃ প্ৰজাতিৰ কাৰণে ভিন্নতা প্ৰয়োজনীয় কাৰণ পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিলে কিছুমান ভিন্নতাই প্ৰজাতিটোক জীয়াই থকাত সহায় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি পানীৰ উষ্ণতা বাঢ়ি যায়, তেন্তে তাপ সহনশীল ভিন্নতা থকা জীৱবোৰহে জীয়াই থাকিব পাৰিব। কিন্তু একক জীৱৰ কাৰণে ভিন্নতা গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় কাৰণ এটা জীৱই ইতিমধ্যে পৰিৱেশৰ লগত খাপ খাই আছে আৰু ভিন্নতাই তাৰ ব্যক্তিগত জীৱনত কোনো সুবিধা নিদিয়ে।

---

পৃষ্ঠা নং ১৩৩ (Page 133)

১। দ্বি-খণ্ডন আৰু বহু বিভাজনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি কি?

উত্তৰঃ দ্বি-খণ্ডন আৰু বহু বিভাজনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল —

দ্বি-খণ্ডন:
(ক) এই প্ৰক্ৰিয়াত এটা জীৱকোষ বিভাজিত হৈ দুটা সন্তান কোষৰ সৃষ্টি কৰে।
(খ) অনুকূল পৰিস্থিতিত সংঘটিত হয়।
(গ) উদাহৰণ — এমিবা, লেইচমেনিয়া।

বহু বিভাজন:
(ক) এই প্ৰক্ৰিয়াত এটা জীৱকোষ বিভাজিত হৈ একেলগে বহুতো সন্তান কোষৰ সৃষ্টি কৰে।
(খ) প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত এটা কঠিন আৱৰণৰ ভিতৰত বহু বিভাজন সংঘটিত হয়।
(গ) উদাহৰণ — প্লাজম’ডিয়াম (মেলেৰিয়া পৰজীৱি)।

২। কোনো জীৱই ৰেণুৰ দ্বাৰা বংশ বিস্তাৰ কৰিলে কেনেকৈ লাভৱান হ’ব?

উত্তৰঃ ৰেণুৰ দ্বাৰা বংশ বিস্তাৰ কৰিলে জীৱটোৱে তলত দিয়া ধৰণে লাভৱান হয় —
(ক) ৰেণুবোৰৰ চাৰিওফালে এটা ডাঠ আৱৰণ থাকে, যিয়ে প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিতো ৰেণুবোৰক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
(খ) ৰেণুবোৰ বায়ু আৰু পানীৰ দ্বাৰা সহজে বিয়পি যায়, ফলত জীৱটোৱে বিভিন্ন ঠাইত বংশ বিস্তাৰ কৰিব পাৰে।
(গ) এটা জীৱই অসংখ্য ৰেণু উৎপন্ন কৰে, ফলত বংশ বিস্তাৰৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) অনুকূল পৰিৱেশ পালে ৰেণুবোৰ অংকুৰিত হৈ নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰে।

৩। উচ্চ শ্ৰেণীৰ জীৱই কিয় পুনৰুৎপত্তি পদ্ধতিৰে নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে?

উত্তৰঃ উচ্চ শ্ৰেণীৰ জীৱই পুনৰুৎপত্তি পদ্ধতিৰে নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে কাৰণ —
(ক) উচ্চ শ্ৰেণীৰ জীৱৰ দেহ অত্যন্ত জটিল আৰু বিশেষীকৃত কোষ, কলা আৰু অংগ-তন্ত্ৰৰে গঠিত।
(খ) এইবোৰ জীৱৰ দেহৰ কোনো এটা খণ্ডৰ পৰা সমগ্ৰ দেহটো পুনৰ গঠন কৰাটো সম্ভৱ নহয়।
(গ) পুনৰুৎপত্তি সাধাৰণ আৰু সৰল দেহৰ জীৱ যেনে হাইড্ৰা, প্লেনেৰিয়া আদিতহে সম্ভৱ, কাৰণ ইহঁতৰ দেহৰ সংগঠন অতি সৰল।

৪। বিশেষ কিছুমান উদ্ভিদৰ উৎপত্তিৰ বাবে কিয় আংগিক বিস্তাৰণ প্ৰয়োগ কৰা হয়?

উত্তৰঃ বিশেষ কিছুমান উদ্ভিদৰ উৎপত্তিৰ বাবে আংগিক বিস্তাৰণ প্ৰয়োগ কৰাৰ কাৰণসমূহ হ’ল —
(ক) বীজ উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰা উদ্ভিদৰ বাবে আংগিক বিস্তাৰণেই একমাত্ৰ উপায়। যেনে — কল, কমলা, গোলাপ আদি।
(খ) আংগিক বিস্তাৰণৰ ফলত উদ্ভিদবোৰৰ জিনীয় গুণাগুণ অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
(গ) এই পদ্ধতিত উদ্ভিদে কম সময়ত ফুল আৰু ফল ধৰে।
(ঘ) আংগিক বিস্তাৰণৰ ফলত উদ্ভিদবোৰ শক্তিশালী আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধী হয়।

৫। DNA প্ৰতিলিপিকৰণ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা অংশ হিচাপে কিয় প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰঃ DNA প্ৰতিলিপিকৰণ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা অংশ হিচাপে প্ৰয়োজনীয় কাৰণ —
(ক) DNA-ত জীৱৰ সকলো জিনীয় তথ্য সংৰক্ষিত থাকে। প্ৰতিলিপিকৰণৰ জৰিয়তে এই তথ্য পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
(খ) DNA প্ৰতিলিপিয়ে নতুন কোষত প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় তথ্য প্ৰদান কৰে।
(গ) প্ৰতিলিপিকৰণৰ সময়ত সৃষ্টি হোৱা সামান্য ভিন্নতাই প্ৰজাতিৰ বিৱৰ্তনত সহায় কৰে।
(ঘ) DNA প্ৰতিলিপিকৰণে প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা নিশ্চিত কৰে।

---

পৃষ্ঠা নং ১৪০ (Page 140)

১। পৰাগযোগ আৰু নিষেচনৰ মাজত পাৰ্থক্য কি কি?

উত্তৰঃ পৰাগযোগ আৰু নিষেচনৰ মাজত পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল —

পৰাগযোগ:
(ক) পৰাগধানীৰ পৰা পৰাগৰেণু ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পৰাগযোগ বোলে।
(খ) ই নিষেচনৰ পূৰ্বে সংঘটিত হয়।
(গ) পৰাগযোগ বায়ু, পানী, কীট-পতংগ আদিৰ দ্বাৰা হয়।

নিষেচন:
(ক) পুং জননকোষ (শুক্ৰাণু) আৰু স্ত্ৰী জননকোষ (ডিম্বাণু)ৰ মিলনকে নিষেচন বোলে।
(খ) ই পৰাগযোগৰ পিছত সংঘটিত হয়।
(গ) নিষেচন গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত সংঘটিত হয়।

২। শুক্ৰাশয় আৰু প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থিৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ শুক্ৰাশয়ৰ ভূমিকা:
(ক) শুক্ৰাশয়ে পুৰুষ জননকোষ অৰ্থাৎ শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে।
(খ) শুক্ৰাশয়ে পুৰুষ যৌন হৰম’ন টেষ্ট’ষ্টেৰণ ক্ষৰণ কৰে, যিয়ে পুৰুষৰ যৌন বৈশিষ্ট্যসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থিৰ ভূমিকা:
(ক) প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থিয়ে এক প্ৰকাৰৰ তৰল পদাৰ্থ ক্ষৰণ কৰে যিয়ে শুক্ৰাণুক পৰিবহনত সহায় কৰে।
(খ) এই তৰল পদাৰ্থই শুক্ৰাণুক পুষ্টি প্ৰদান কৰে আৰু শুক্ৰাণুৰ সক্ৰিয়তা বজাই ৰাখে।

৩। কৈশোৰ কালত ছোৱালীৰ দেহত কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তন দেখা যায়?

উত্তৰঃ কৈশোৰ কালত ছোৱালীৰ দেহত তলত দিয়া পৰিৱৰ্তনসমূহ দেখা যায় —
(ক) স্তনৰ আকৃতি বৃদ্ধি হয়।
(খ) কাষলতি আৰু যৌনাংগৰ কাষত চুলি গজে।
(গ) ঋতুস্ৰাৱ আৰম্ভ হয়।
(ঘ) শৰীৰৰ নিৰ্দিষ্ট অংশত চৰ্বি জমা হৈ দেহৰ আকৃতি সলনি হয়।
(ঙ) ছালত শালমইনা ওলাব পাৰে।

৪। মাতৃদেহত ভ্ৰূণকোষে কেনেকৈ পুষ্টি লাভ কৰে?

উত্তৰঃ মাতৃদেহত ভ্ৰূণকোষে অমৰা বা প্লেচেণ্টাৰ জৰিয়তে পুষ্টি লাভ কৰে। অমৰা হৈছে জৰায়ুৰ বেৰত অৱস্থিত এক বিশেষ কলা যিয়ে ভ্ৰূণৰ তেজ আৰু মাতৃৰ তেজৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে। অমৰাৰ জৰিয়তে মাতৃৰ তেজৰ পৰা গ্লুক’জ, অক্সিজেন আৰু অন্যান্য পোষক দ্ৰব্য ভ্ৰূণলৈ যায়। একেদৰে ভ্ৰূণৰ দেহত উৎপন্ন হোৱা বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ অমৰাৰ জৰিয়তে মাতৃৰ তেজলৈ স্থানান্তৰিত হয়।

৫। যদি কোনো মহিলাই কপাৰ-টি (Copper-T) ব্যৱহাৰ কৰে, তেন্তে তেওঁ যৌন ৰোগৰ সংক্ৰমণৰ পৰা সুৰক্ষিত হ’ব নে?

উত্তৰঃ নহয়, কপাৰ-টি ব্যৱহাৰ কৰিলে যৌন ৰোগৰ সংক্ৰমণৰ পৰা সুৰক্ষিত নহ’ব। কপাৰ-টি কেৱল গৰ্ভনিৰোধক হিচাপেহে কাম কৰে। ই জৰায়ুত নিষিক্ত কণীটোৰ সংস্থাপন ৰোধ কৰে কিন্তু যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (STD) যেনে HIV/AIDS, গন’ৰিয়া, চিফিলিছ আদিৰ পৰা সুৰক্ষা নিদিয়ে। যৌন ৰোগৰ সংক্ৰমণ ৰোধ কৰিবলৈ কণ্ড’ম জাতীয় প্ৰতিবন্ধক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। অযৌন প্ৰজননত মুকুলোদ্‌গম হোৱা দেখা যায় —
(ক) এমিবা
(খ) ঈষ্ট
(গ) প্লাজম’ডিয়াম
(ঘ) লেইচমেনিয়া

উত্তৰঃ (খ) ঈষ্ট।

২। তলৰ কোনটো মানুহৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ অংশ নহয়?
(ক) ডিম্বাশয়
(খ) জৰায়ু
(গ) শুক্ৰবাহী নলী
(ঘ) ডিম্ববাহী নলী

উত্তৰঃ (গ) শুক্ৰবাহী নলী।

৩। ফুলত পৰাগৰেণু কʼত পোৱা যায়?
(ক) গৰ্ভমুণ্ডত
(খ) ডিম্বকত
(গ) বৃন্তত
(ঘ) পৰাগধানীত

উত্তৰঃ (ঘ) পৰাগধানীত।

৪। অযৌন প্ৰজননৰ তুলনাত যৌন প্ৰজননৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ অযৌন প্ৰজননৰ তুলনাত যৌন প্ৰজননৰ সুবিধাসমূহ হ’ল —
(ক) যৌন প্ৰজননত দুটা ভিন্ন জীৱৰ DNA-ৰ সংযোগ ঘটে বাবে সন্তানত জিনীয় ভিন্নতাৰ সৃষ্টি হয়।
(খ) জিনীয় ভিন্নতাৰ ফলত প্ৰজাতিটোৱে পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই জীয়াই থাকিব পাৰে।
(গ) যৌন প্ৰজননৰ ফলত সন্তানবোৰ পিতৃ-মাতৃৰ তুলনাত অধিক শক্তিশালী হ’ব পাৰে।
(ঘ) যৌন প্ৰজননে বিৱৰ্তনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(ঙ) যৌন প্ৰজননে প্ৰজাতিৰ প্ৰকাৰণ (speciation) প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে।

৫। মানুহৰ শুক্ৰাশয়ৰ কাৰ্যসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ মানুহৰ শুক্ৰাশয়ৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল —
(ক) শুক্ৰাশয়ে পুৰুষ জননকোষ অৰ্থাৎ শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে।
(খ) শুক্ৰাশয়ে পুৰুষ যৌন হৰম’ন টেষ্ট’ষ্টেৰণ ক্ষৰণ কৰে।
(গ) টেষ্ট’ষ্টেৰণ হৰম’নে কৈশোৰকালত ল’ৰাৰ দেহত যৌন বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বিকাশ ঘটায়, যেনে — মাত ভগা, দাড়ি-গোঁফ গজা, শৰীৰত নোমৰ বৃদ্ধি আদি।

৬। ঋতুস্ৰাৱ কিয় হয়?

উত্তৰঃ প্ৰতিমাহে মহিলাৰ ডিম্বাশয়ৰ পৰা এটা পৈণত ডিম্বাণু মুক্ত হয়। এই সময়ত জৰায়ুৰ বেৰ ডাঠ আৰু স্পঞ্জীয় হৈ পৰে যাতে নিষিক্ত ডিম্বাণু ইয়াত সংস্থাপিত হ’ব পাৰে। যদি ডিম্বাণুটো শুক্ৰাণুৰ দ্বাৰা নিষিক্ত নহয়, তেন্তে জৰায়ুৰ ডাঠ তৰপটো বিচ্ছিন্ন হৈ তেজ আৰু শ্লেষ্মাৰ সৈতে যোনিৰ মাজেৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে ঋতুস্ৰাৱ বোলে। ই সাধাৰণতে ২৮ দিনৰ অন্তৰে অন্তৰে হয় আৰু প্ৰায় ৩-৫ দিন ধৰি চলে।

৭। ফুল এটাৰ অনুদৈৰ্ঘ্য ছেদৰ চিত্ৰ আঁকা আৰু তাত অংশসমূহ চিহ্নিত কৰা।

উত্তৰঃ ফুল এটাৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল —
(ক) বৃতি (Sepal) — ফুলৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ সেউজীয়া অংশ। ই কলিৰ অৱস্থাত ফুলটোক সুৰক্ষা দিয়ে।
(খ) দলমণ্ডল (Petal) — বৃতিৰ ভিতৰত থকা ৰঙীন অংশ। ই কীট-পতংগক আকৰ্ষণ কৰে।
(গ) পুংকেশৰ (Stamen) — পুৰুষ জনন অংগ। ইয়াত পৰাগধানী আৰু পুংদণ্ড থাকে।
(ঘ) স্ত্ৰীকেশৰ (Pistil/Carpel) — স্ত্ৰী জনন অংগ। ইয়াত গৰ্ভমুণ্ড, গৰ্ভদণ্ড আৰু গৰ্ভাশয় থাকে।
[দ্ৰষ্টব্য — ছবি পাঠ্যপুথিৰ পৰা অনুশীলন কৰিব।]

৮। গৰ্ভনিৰোধৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ গৰ্ভনিৰোধৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ হ’ল —

(ক) প্ৰতিবন্ধক পদ্ধতি (Barrier Method): কণ্ড’ম ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলন ৰোধ কৰে আৰু যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰাও সুৰক্ষা দিয়ে।

(খ) ৰাসায়নিক পদ্ধতি (Chemical Method): মহিলাই মুখেৰে খোৱা বড়ি ব্যৱহাৰ কৰে যিয়ে ডিম্বাণু মুক্তকৰণ ৰোধ কৰে।

(গ) অন্তঃজৰায়ু সঁজুলি (Intrauterine Device – IUD): কপাৰ-টি (Copper-T) জৰায়ুত স্থাপন কৰি গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰা হয়।

(ঘ) শল্য চিকিৎসা পদ্ধতি (Surgical Method): পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত শুক্ৰবাহী নলী কাটি বন্ধ কৰা হয় (ভেচেক্টমি) আৰু মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত ডিম্ববাহী নলী কাটি বন্ধ কৰা হয় (টিউবেক্টমি)।

৯। একলিংগী আৰু উভলিংগী ফুলৰ মাজত পাৰ্থক্য কি কি? উদাহৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ একলিংগী ফুল:
(ক) যি ফুলত পুংকেশৰ অথবা স্ত্ৰীকেশৰ এটাহে থাকে তাক একলিংগী ফুল বোলে।
(খ) উদাহৰণ — ৰঙালাও, তৰমুজ, শসা আদিৰ ফুল।

উভলিংগী ফুল:
(ক) যি ফুলত পুংকেশৰ আৰু স্ত্ৰীকেশৰ দুয়োটা থাকে তাক উভলিংগী ফুল বোলে।
(খ) উদাহৰণ — সৰিয়হ, গোলাপ, ধতুৰা, বিশকটালি আদিৰ ফুল।

১০। যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত কোনটো ঘটনাৰ ফলত সন্তানত নতুনত্ব দেখা যায় বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত DNA প্ৰতিলিপিকৰণৰ ফলত সন্তানত নতুনত্ব দেখা যায়। যৌন প্ৰজননত দুটা ভিন্ন জীৱৰ (পিতৃ আৰু মাতৃ) জননকোষৰ মিলন ঘটে। পিতৃৰ পৰা শুক্ৰাণু আৰু মাতৃৰ পৰা ডিম্বাণুৰ মিলনৰ ফলত যোজন কোষ (Zygote) সৃষ্টি হয়। এই যোজন কোষত পিতৃ আৰু মাতৃ দুয়োৰে DNA-ৰ মিশ্ৰণ ঘটে। DNA প্ৰতিলিপিকৰণৰ সময়ত কিছু তাৰতম্য সৃষ্টি হয়। দুটা ভিন্ন জীৱৰ DNA-ৰ সংমিশ্ৰণ আৰু প্ৰতিলিপিকৰণত হোৱা তাৰতম্যৰ বাবেই সন্তানত নতুনত্ব দেখা যায়, যাক আমি ভিন্নতা বুলি কওঁ।

১১। গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি ব্যৱহাৰৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি ব্যৱহাৰৰ সুবিধাসমূহ হ’ল —
(ক) অবাঞ্ছিত গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰে, ফলত মহিলাৰ স্বাস্থ্য ভালে থাকে।
(খ) জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
(গ) কণ্ড’ম জাতীয় প্ৰতিবন্ধক পদ্ধতিয়ে যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (STD) যেনে HIV/AIDS, গন’ৰিয়া, চিফিলিছ আদিৰ সংক্ৰমণ ৰোধ কৰে।
(ঘ) পৰিকল্পিত পৰিয়ালৰ সৃষ্টিত সহায় কৰে।
(ঙ) মাতৃ আৰু শিশু স্বাস্থ্যৰ উন্নতি ঘটায়।

---

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)

১। প্ৰজনন কি?

উত্তৰঃ যি জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা জীৱই নিজৰ প্ৰজাতিৰ নতুন সদস্য সৃষ্টি কৰে তাকে প্ৰজনন বোলে।

২। প্ৰজনন কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?

উত্তৰঃ প্ৰজনন দুই প্ৰকাৰৰ — (ক) অযৌন প্ৰজনন আৰু (খ) যৌন প্ৰজনন।

৩। অযৌন প্ৰজনন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত এটা মাত্ৰ জনকৰ পৰাই সন্তানৰ সৃষ্টি হয় আৰু জননকোষৰ মিলন নঘটে, তাকে অযৌন প্ৰজনন বোলে।

৪। যৌন প্ৰজনন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত পুং জননকোষ (শুক্ৰাণু) আৰু স্ত্ৰী জননকোষ (ডিম্বাণু)ৰ মিলনৰ ফলত নতুন সন্তানৰ সৃষ্টি হয়, তাকে যৌন প্ৰজনন বোলে।

৫। মুকুলোদ্‌গম কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি অযৌন প্ৰজনন পদ্ধতিত জনক জীৱৰ দেহত মুকুল বা কলি সৃষ্টি হৈ ক্ৰমে বৃদ্ধি পায় আৰু পিছত জনক জীৱৰ পৰা পৃথক হৈ নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰে, তাকে মুকুলোদ্‌গম বোলে। উদাহৰণ — ঈষ্ট, হাইড্ৰা।

৬। বিভংগন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াত বহুকোষী জীৱৰ দেহটো সৰু সৰু খণ্ডত বিভক্ত হয় আৰু প্ৰতিটো খণ্ডৰ পৰা নতুন জীৱৰ সৃষ্টি হয়, তাকে বিভংগন বোলে। উদাহৰণ — স্পাইৰ’গাইৰা।

৭। পুনৰুৎপত্তি কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াত সৰল দেহৰ জীৱই নিজ দেহৰ কটা অংশৰ পৰা সম্পূৰ্ণ নতুন জীৱ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, তাকে পুনৰুৎপত্তি বোলে। উদাহৰণ — হাইড্ৰা, প্লেনেৰিয়া।

৮। আংগিক বিস্তাৰণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াত উদ্ভিদৰ আংগিক অংশ যেনে — মূল, কাণ্ড, পাত আদিৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হয়, তাকে আংগিক বিস্তাৰণ বোলে। উদাহৰণ — আলু, আদা, দুপৰটেঙা।

৯। পৰাগযোগ কাক বোলে?

উত্তৰঃ পৰাগধানীৰ পৰা পৰাগৰেণু ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পৰাগযোগ বোলে।

১০। নিষেচন কাক বোলে?

উত্তৰঃ পুং জননকোষ (শুক্ৰাণু) আৰু স্ত্ৰী জননকোষ (ডিম্বাণু)ৰ মিলনকে নিষেচন বোলে।

১১। যোজন কোষ কি?

উত্তৰঃ পুং জননকোষ (শুক্ৰাণু) আৰু স্ত্ৰী জননকোষ (ডিম্বাণু)ৰ মিলনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কোষটোক যোজন কোষ (Zygote) বোলে।

১২। ঋতুস্ৰাৱ কি?

উত্তৰঃ ডিম্বাণু নিষিক্ত নহ’লে জৰায়ুৰ ডাঠ তৰপটো তেজ আৰু শ্লেষ্মাৰ সৈতে যোনিৰ মাজেৰে বাহিৰলৈ ওলাই যোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে ঋতুস্ৰাৱ বোলে।

১৩। অমৰা বা প্লেচেণ্টা কি?

উত্তৰঃ অমৰা বা প্লেচেণ্টা হৈছে জৰায়ুৰ বেৰত গঠিত এক বিশেষ কলা যিয়ে ভ্ৰূণ আৰু মাতৃৰ তেজৰ মাজত পোষক দ্ৰব্য আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থৰ আদান-প্ৰদান কৰে।

১৪। এমিবাই কি পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে?

উত্তৰঃ এমিবাই দ্বি-খণ্ডন (Binary Fission) পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

১৫। প্লাজম’ডিয়ামে কি পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে?

উত্তৰঃ প্লাজম’ডিয়ামে বহু বিভাজন (Multiple Fission) পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

১৬। ডিম্বক নিষেচনৰ পিছত কিহলৈ পৰিণত হয়?

উত্তৰঃ ডিম্বক নিষেচনৰ পিছত বীজলৈ পৰিণত হয়।

১৭। গৰ্ভাশয় নিষেচনৰ পিছত কিহলৈ পৰিণত হয়?

উত্তৰঃ গৰ্ভাশয় নিষেচনৰ পিছত ফললৈ পৰিণত হয়।

১৮। স্ব-পৰাগযোগ কাক বোলে?

উত্তৰঃ একেটা ফুল বা একেজোপা উদ্ভিদৰ পৰাগধানীৰ পৰাগৰেণু সেই ফুল বা উদ্ভিদৰে গৰ্ভমুণ্ডত পৰিলে তাক স্ব-পৰাগযোগ বোলে।

১৯। ইতৰ-পৰাগযোগ কাক বোলে?

উত্তৰঃ এজোপা উদ্ভিদৰ ফুলৰ পৰাগৰেণু আন এজোপা একে প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদৰ ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰিলে তাক ইতৰ-পৰাগযোগ বোলে।

২০। মানুহৰ শুক্ৰাণু ক’ত উৎপন্ন হয়?

উত্তৰঃ মানুহৰ শুক্ৰাণু শুক্ৰাশয়ত (Testes) উৎপন্ন হয়।

২১। মানুহৰ ডিম্বাণু ক’ত উৎপন্ন হয়?

উত্তৰঃ মানুহৰ ডিম্বাণু ডিম্বাশয়ত (Ovary) উৎপন্ন হয়।

২২। কৈশোৰকালত ল’ৰাৰ দেহত কি হৰম’ন ক্ষৰণ হয়?

উত্তৰঃ কৈশোৰকালত ল’ৰাৰ দেহত টেষ্ট’ষ্টেৰণ (Testosterone) হৰম’ন ক্ষৰণ হয়।

২৩। কৈশোৰকালত ছোৱালীৰ দেহত কি হৰম’ন ক্ষৰণ হয়?

উত্তৰঃ কৈশোৰকালত ছোৱালীৰ দেহত এষ্ট্ৰ’জেন (Estrogen) হৰম’ন ক্ষৰণ হয়।

২৪। ৰাইজ’পাছে কি পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে?

উত্তৰঃ ৰাইজ’পাছে ৰেণু গঠন (Spore Formation) পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

২৫। ব্ৰায়’ফাইলাম বা দুপৰটেঙাই কি পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে?

উত্তৰঃ ব্ৰায়’ফাইলাম বা দুপৰটেঙাই আংগিক বিস্তাৰণ (Vegetative Propagation) পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে। ইয়াৰ পাতৰ কাষত মুকুল সৃষ্টি হৈ নতুন উদ্ভিদৰ জন্ম হয়।

---

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)

১। অযৌন প্ৰজননৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ উদাহৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ অযৌন প্ৰজননৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ হ’ল —
(ক) বিভাজন (Fission): এটা কোষ বিভাজিত হৈ দুটা বা বহুতো কোষৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ — এমিবা (দ্বি-খণ্ডন), প্লাজম’ডিয়াম (বহু বিভাজন)।
(খ) মুকুলোদ্‌গম (Budding): দেহত মুকুল সৃষ্টি হৈ নতুন জীৱ গঠন হয়। উদাহৰণ — ঈষ্ট, হাইড্ৰা।
(গ) ৰেণু গঠন (Spore Formation): ৰেণু গঠন হৈ নতুন জীৱ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ — ৰাইজ’পাছ।
(ঘ) বিভংগন (Fragmentation): দেহটো খণ্ড খণ্ড হৈ প্ৰতিটো খণ্ডৰ পৰা নতুন জীৱ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ — স্পাইৰ’গাইৰা।
(ঙ) পুনৰুৎপত্তি (Regeneration): কটা অংশৰ পৰা সম্পূৰ্ণ জীৱ গঠন হয়। উদাহৰণ — হাইড্ৰা, প্লেনেৰিয়া।
(চ) আংগিক বিস্তাৰণ (Vegetative Propagation): উদ্ভিদৰ আংগিক অংশৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ — আলু, আদা, দুপৰটেঙা।

২। স্ব-পৰাগযোগ আৰু ইতৰ-পৰাগযোগৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ স্ব-পৰাগযোগ:
(ক) একেটা ফুল বা একে উদ্ভিদৰ ফুলৰ মাজত পৰাগযোগ ঘটে।
(খ) জিনীয় ভিন্নতা নহয়।
(গ) বাহক (কীট-পতংগ, বায়ু)ৰ প্ৰয়োজন নহয়।
(ঘ) উদাহৰণ — ধান, ঘেঁহু।

ইতৰ-পৰাগযোগ:
(ক) ভিন্ন উদ্ভিদৰ ফুলৰ মাজত পৰাগযোগ ঘটে।
(খ) জিনীয় ভিন্নতা সৃষ্টি হয়।
(গ) বায়ু, পানী বা কীট-পতংগৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ হয়।
(ঘ) উদাহৰণ — সৰিয়হ, আম।

৩। মানুহৰ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন অংশসমূহ আৰু কাৰ্য লিখা।

উত্তৰঃ মানুহৰ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন অংশসমূহ আৰু কাৰ্য হ’ল —
(ক) শুক্ৰাশয় (Testes): শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে আৰু টেষ্ট’ষ্টেৰণ হৰম’ন ক্ষৰণ কৰে।
(খ) শুক্ৰবাহী নলী (Vas Deferens): শুক্ৰাণু পৰিবহন কৰে।
(গ) প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি আৰু শুক্ৰাশয় থলী (Seminal Vesicle): শুক্ৰাণুক পুষ্টি প্ৰদানকাৰী তৰল পদাৰ্থ ক্ষৰণ কৰে।
(ঘ) মূত্ৰমাৰ্গ (Urethra): শুক্ৰাণু আৰু মূত্ৰ নিৰ্গমনৰ পথ।
(ঙ) শিশ্ন (Penis): শুক্ৰাণু স্ত্ৰী দেহলৈ স্থানান্তৰ কৰে।

৪। মানুহৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন অংশসমূহ আৰু কাৰ্য লিখা।

উত্তৰঃ মানুহৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন অংশসমূহ আৰু কাৰ্য হ’ল —
(ক) ডিম্বাশয় (Ovary): ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে আৰু এষ্ট্ৰ’জেন হৰম’ন ক্ষৰণ কৰে।
(খ) ডিম্ববাহী নলী বা ফেল’পিয়ান নলী (Fallopian Tube): ডিম্বাণু পৰিবহন কৰে। ইয়াতেই নিষেচন ঘটে।
(গ) জৰায়ু (Uterus): নিষিক্ত ডিম্বাণু সংস্থাপিত হৈ ভ্ৰূণৰ বিকাশ ঘটে।
(ঘ) যোনি (Vagina): প্ৰসৱ নলী হিচাপে কাম কৰে। ই শুক্ৰাণু গ্ৰহণ কৰে।

৫। ফুলৰ বিভিন্ন অংশসমূহৰ নাম আৰু কাৰ্য লিখা।

উত্তৰঃ ফুলৰ বিভিন্ন অংশসমূহ হ’ল —
(ক) বৃতি বা বেটুপাত (Sepal): ফুলৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ অংশ। কলি অৱস্থাত ফুলটোক ৰক্ষা কৰে।
(খ) দলমণ্ডল বা পাহি (Petal): ৰঙীন অংশ যিয়ে কীট-পতংগক আকৰ্ষণ কৰি পৰাগযোগত সহায় কৰে।
(গ) পুংকেশৰ (Stamen): পুৰুষ জনন অংগ। ইয়াত পৰাগধানী (Anther) আৰু পুংদণ্ড (Filament) থাকে। পৰাগধানীত পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়।
(ঘ) স্ত্ৰীকেশৰ (Pistil/Carpel): স্ত্ৰী জনন অংগ। ইয়াত গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), গৰ্ভদণ্ড (Style) আৰু গৰ্ভাশয় (Ovary) থাকে। গৰ্ভাশয়ত ডিম্বক থাকে।

৬। ভ্ৰূণ কেনেকৈ গঠন হয়?

উত্তৰঃ যৌন প্ৰজননত শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলনৰ ফলত যোজন কোষ (Zygote) সৃষ্টি হয়। এই যোজন কোষটো বাৰে বাৰে বিভাজিত হৈ কোষৰ গোট সৃষ্টি কৰে। এই কোষৰ গোটবোৰ বিভিন্ন কলা আৰু অংগলৈ পৰিণত হয় আৰু ক্ৰমে ভ্ৰূণৰ আকৃতি লয়। মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত ভ্ৰূণটো জৰায়ুৰ বেৰত সংস্থাপিত হয় আৰু অমৰা (Placenta)ৰ জৰিয়তে মাতৃৰ পৰা পুষ্টি লাভ কৰি বিকশিত হয়।

৭। কৈশোৰ কালত ল’ৰাৰ দেহত কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তন দেখা যায়?

উত্তৰঃ কৈশোৰ কালত ল’ৰাৰ দেহত তলত দিয়া পৰিৱৰ্তনসমূহ দেখা যায় —
(ক) মাত ভাগে (মাত গভীৰ হয়)।
(খ) মুখত দাড়ি-গোঁফ গজে।
(গ) কাষলতি আৰু যৌনাংগৰ কাষত চুলি গজে।
(ঘ) শৰীৰৰ পেশী শক্তিশালী হয়।
(ঙ) শিশ্নৰ আকৃতি বৃদ্ধি হয়।
(চ) ছালত শালমইনা ওলাব পাৰে।

৮। কলমকৰণ (Grafting) কাক বোলে?

উত্তৰঃ কলমকৰণ হৈছে আংগিক বিস্তাৰণৰ এক কৃত্ৰিম পদ্ধতি। এই পদ্ধতিত দুজোপা ভিন্ন উদ্ভিদৰ কটা অংশ এনেকৈ সংযোগ কৰা হয় যাতে দুয়োটা অংশৰ কলাসমূহ একেলগে বৃদ্ধি হৈ এজোপা নতুন উদ্ভিদ গঠন কৰে। তলৰ উদ্ভিদটোক পাদমূল (Stock) আৰু ওপৰৰ অংশটোক গ্ৰাফ্ট বা সায়ন (Scion) বোলে।

৯। যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ যৌন সম্পৰ্কৰ জৰিয়তে এজন ব্যক্তিৰ পৰা আন এজন ব্যক্তিলৈ সংক্ৰমিত হোৱা ৰোগসমূহক যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (STD — Sexually Transmitted Disease) বোলে। উদাহৰণ —
(ক) বেক্টেৰিয়াজনিত — গন’ৰিয়া, চিফিলিছ।
(খ) ভাইৰাছজনিত — HIV/AIDS, জেনিটেল ৱাৰ্টছ।

১০। কোষ বিভাজনৰ সময়ত DNA প্ৰতিলিপিকৰণত যদি ভুল হয় তেন্তে কি হ’ব পাৰে?

উত্তৰঃ DNA প্ৰতিলিপিকৰণত ভুল হ’লে (মিউটেচন) তলত দিয়া পৰিণাম হ’ব পাৰে —
(ক) সন্তানত জিনীয় ভিন্নতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(খ) কিছুমান ভিন্নতাই জীৱটোক পৰিৱেশৰ লগত ভালদৰে খাপ খোৱাত সহায় কৰিব পাৰে।
(গ) কিছুমান ভিন্নতাই জীৱটোৰ বাবে ক্ষতিকাৰক হ’ব পাৰে আৰু বিভিন্ন ৰোগৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(ঘ) বিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত এনে ভিন্নতাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

---

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)

১। উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ সপুষ্পক উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন ফুলৰ জৰিয়তে সম্পন্ন হয়। ফুল হৈছে উদ্ভিদৰ প্ৰজনন অংগ।

ফুলৰ প্ৰজনন অংশ:
(ক) পুংকেশৰ (Stamen): ই ফুলৰ পুৰুষ জনন অংগ। ইয়াত পৰাগধানী (Anther) থাকে য’ত পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়। পৰাগৰেণুত পুং জননকোষ থাকে।
(খ) স্ত্ৰীকেশৰ (Pistil/Carpel): ই ফুলৰ স্ত্ৰী জনন অংগ। ইয়াৰ তিনিটা অংশ — গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), গৰ্ভদণ্ড (Style) আৰু গৰ্ভাশয় (Ovary)। গৰ্ভাশয়ত ডিম্বক থাকে যাৰ ভিতৰত ডিম্বাণু থাকে।

পৰাগযোগ (Pollination):
পৰাগধানীৰ পৰা পৰাগৰেণু গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পৰাগযোগ বোলে। পৰাগযোগ বায়ু, পানী, কীট-পতংগ আদিৰ দ্বাৰা হয়। পৰাগযোগ দুই প্ৰকাৰৰ — স্ব-পৰাগযোগ আৰু ইতৰ-পৰাগযোগ।

নিষেচন (Fertilization):
পৰাগৰেণু গৰ্ভমুণ্ডত পৰাৰ পিছত পৰাগনলী (Pollen Tube) গঠন হয় যিটো গৰ্ভদণ্ডৰ মাজেৰে গৰ্ভাশয়লৈ যায়। পৰাগনলীৰ মাজেৰে পুং জননকোষ ডিম্বকৰ ভিতৰত থকা ডিম্বাণুৰ লগত মিলিত হয়। এই মিলনকে নিষেচন বোলে।

নিষেচনৰ পিছত:
(ক) ডিম্বক বীজলৈ পৰিণত হয়।
(খ) গৰ্ভাশয় ফললৈ পৰিণত হয়।
(গ) বীজৰ ভিতৰত ভ্ৰূণ থাকে যি অনুকূল পৰিস্থিতিত অংকুৰিত হৈ নতুন উদ্ভিদৰ সৃষ্টি কৰে।

২। মানুহৰ পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰ বিস্তৃতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰ:
মানুহৰ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল —
(ক) শুক্ৰাশয় (Testes): এযোৰ শুক্ৰাশয় উদৰৰ বাহিৰত শুক্ৰাশয় থলীত (Scrotum) থাকে। ই শুক্ৰাণু উৎপন্ন কৰে আৰু টেষ্ট’ষ্টেৰণ হৰম’ন ক্ষৰণ কৰে।
(খ) শুক্ৰবাহী নলী (Vas Deferens): শুক্ৰাশয়ৰ পৰা শুক্ৰাণু পৰিবহন কৰে।
(গ) শুক্ৰাশয় থলী (Seminal Vesicle) আৰু প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি: শুক্ৰাণুক পুষ্টি প্ৰদানকাৰী তৰল পদাৰ্থ ক্ষৰণ কৰে। এই তৰল পদাৰ্থ আৰু শুক্ৰাণুৰ মিশ্ৰণক বীৰ্য (Semen) বোলে।
(ঘ) মূত্ৰমাৰ্গ (Urethra): বীৰ্য আৰু মূত্ৰ নিৰ্গমনৰ উমৈহতীয়া পথ।
(ঙ) শিশ্ন (Penis): বীৰ্য স্ত্ৰী দেহলৈ স্থানান্তৰ কৰে।

স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰ:
মানুহৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল —
(ক) ডিম্বাশয় (Ovary): এযোৰ ডিম্বাশয় উদৰৰ ভিতৰত থাকে। ই ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে আৰু এষ্ট্ৰ’জেন হৰম’ন ক্ষৰণ কৰে।
(খ) ডিম্ববাহী নলী বা ফেল’পিয়ান নলী (Fallopian Tube): ডিম্বাশয়ৰ পৰা মুক্ত হোৱা ডিম্বাণু ইয়াৰ মাজেৰে জৰায়ুলৈ যায়। এই নলীতেই সাধাৰণতে নিষেচন ঘটে।
(গ) জৰায়ু (Uterus): নিষিক্ত ডিম্বাণু ইয়াৰ বেৰত সংস্থাপিত হয় আৰু ভ্ৰূণৰ বিকাশ ঘটে।
(ঘ) যোনি (Vagina): শিশু জন্মৰ সময়ত প্ৰসৱ নলী হিচাপে কাম কৰে।

৩। গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা। ইয়াৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহ তলত বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হ’ল —

(ক) প্ৰতিবন্ধক পদ্ধতি (Barrier Method):
কণ্ড’ম ব্যৱহাৰ কৰি শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলন ৰোধ কৰা হয়।
সুবিধা — যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰাও সুৰক্ষা দিয়ে। পাৰ্শ্বক্ৰিয়া নাই।
অসুবিধা — সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ নকৰিলে কাৰ্যকৰী নহয়।

(খ) ৰাসায়নিক পদ্ধতি (Chemical/Hormonal Method):
মুখেৰে খোৱা বড়ি (Oral Contraceptive Pills) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই হৰম’নৰ মাত্ৰা সলনি কৰি ডিম্বাণু মুক্তকৰণ ৰোধ কৰে।
সুবিধা — অত্যন্ত কাৰ্যকৰী।
অসুবিধা — পাৰ্শ্বক্ৰিয়া থাকিব পাৰে। যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা নিদিয়ে।

(গ) অন্তঃজৰায়ু সঁজুলি (IUD — Intrauterine Device):
কপাৰ-টি (Copper-T) জৰায়ুত স্থাপন কৰা হয়। ই নিষিক্ত ডিম্বাণুৰ সংস্থাপন ৰোধ কৰে।
সুবিধা — দীৰ্ঘম্যাদী সুৰক্ষা।
অসুবিধা — যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা নিদিয়ে।

(ঘ) শল্য চিকিৎসা পদ্ধতি (Surgical Method):
পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত ভেচেক্টমি (Vasectomy) — শুক্ৰবাহী নলী কাটি বন্ধ কৰা হয়।
মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত টিউবেক্টমি (Tubectomy) — ডিম্ববাহী নলী কাটি বন্ধ কৰা হয়।
সুবিধা — স্থায়ী সমাধান।
অসুবিধা — পুনৰায় প্ৰজননক্ষমতা ঘূৰাই পোৱা কঠিন। যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা নিদিয়ে।

৪। অযৌন আৰু যৌন প্ৰজননৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ অযৌন আৰু যৌন প্ৰজননৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল —

বিষয়	অযৌন প্ৰজনন	যৌন প্ৰজনন
জনকৰ সংখ্যা	এটা মাত্ৰ জনকৰ প্ৰয়োজন	দুটা জনকৰ (পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী) প্ৰয়োজন
জননকোষৰ মিলন	জননকোষৰ মিলন নঘটে	পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ মিলন ঘটে
ভিন্নতা	সন্তান জনকৰ হুবহু প্ৰতিলিপি হয়, ভিন্নতা নগণ্য	সন্তানত জিনীয় ভিন্নতাৰ সৃষ্টি হয়
বিৱৰ্তন	বিৱৰ্তনত সামান্য ভূমিকা	বিৱৰ্তনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা
গতি	দ্ৰুত প্ৰক্ৰিয়া	তুলনামূলকভাৱে লেহেম প্ৰক্ৰিয়া
উদাহৰণ	এমিবা, ঈষ্ট, হাইড্ৰা	মানুহ, কুকুৰ, সপুষ্পক উদ্ভিদ

৫। ঋতুস্ৰাৱ চক্ৰ (Menstrual Cycle) বিস্তৃতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মহিলাৰ প্ৰজনন তন্ত্ৰত প্ৰতি মাহে যি চক্ৰীয় পৰিৱৰ্তন ঘটে তাকে ঋতুস্ৰাৱ চক্ৰ বোলে। এই চক্ৰ সাধাৰণতে ২৮ দিনৰ।

ঋতুস্ৰাৱ চক্ৰৰ বিভিন্ন পৰ্যায়:

(ক) ঋতুস্ৰাৱ পৰ্যায় (১-৫ দিন): জৰায়ুৰ ভিতৰৰ আৱৰণ ভাঙি তেজ আৰু শ্লেষ্মাৰ সৈতে যোনিৰ মাজেৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।

(খ) ফলিকুলাৰ পৰ্যায় (৬-১৩ দিন): ডিম্বাশয়ত ডিম্বাণু পৈণত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। জৰায়ুৰ ভিতৰৰ আৱৰণ পুনৰ ডাঠ হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।

(গ) ডিম্বক্ষৰণ পৰ্যায় (১৪ দিন): পৈণত ডিম্বাণু ডিম্বাশয়ৰ পৰা মুক্ত হৈ ফেল’পিয়ান নলীলৈ আহে।

(ঘ) লিউটিয়েল পৰ্যায় (১৫-২৮ দিন): জৰায়ুৰ বেৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ডাঠ আৰু স্পঞ্জীয় হৈ পৰে। যদি নিষেচন হয় তেন্তে ভ্ৰূণ জৰায়ুত সংস্থাপিত হয় আৰু ঋতুস্ৰাৱ বন্ধ হয়। যদি নিষেচন নহয় তেন্তে পুনৰ ঋতুস্ৰাৱ আৰম্ভ হয়।

ঋতুস্ৰাৱ সাধাৰণতে ১০-১২ বছৰ বয়সত আৰম্ভ হয় আৰু ৪৫-৫০ বছৰ বয়সত বন্ধ হয় (মেন’পজ)।

৬। প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে এটা টোকা লিখা।

উত্তৰঃ প্ৰজনন স্বাস্থ্য বুলিলে প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ সুস্থতা আৰু ইয়াৰ সঠিক কাৰ্যকলাপক বুজায়। প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন দিশ তলত আলোচনা কৰা হ’ল —

(ক) যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (STD)ৰ পৰা সুৰক্ষা: কণ্ড’ম ব্যৱহাৰ কৰি HIV/AIDS, গন’ৰিয়া, চিফিলিছ আদি ৰোগৰ সংক্ৰমণ ৰোধ কৰিব পাৰি।

(খ) গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি: অবাঞ্ছিত গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰিবলৈ বিভিন্ন গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি যেনে কণ্ড’ম, খোৱা বড়ি, কপাৰ-টি আদি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

(গ) জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: পৰিকল্পিত পৰিয়ালৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।

(ঘ) বাল্যবিবাহ ৰোধ: ভাৰতীয় আইন অনুসৰি ছোৱালীৰ বিবাহৰ ন্যূনতম বয়স ১৮ বছৰ আৰু ল’ৰাৰ বাবে ২১ বছৰ। অকাল বিবাহ আৰু গৰ্ভধাৰণৰ ফলত মাতৃ আৰু শিশু দুয়োৰে স্বাস্থ্য ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে।

(ঙ) সচেতনতা: কৈশোৰকালত দেহত হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহৰ বিষয়ে সঠিক জ্ঞান থকা আৱশ্যক।

---

বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)

১। তলৰ কোনটো কোষৰ অংশত পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ উত্তৰাধিকাৰৰ তথ্য থাকে?
(ক) কোষ প্ৰৰস
(খ) ক্ৰম’জম’
(গ) কোষকেন্দ্ৰ প্ৰৰস
(ঘ) অতিকেন্দ্ৰ

উত্তৰঃ (খ) ক্ৰম’জম’।

২। তলৰ কোনটোক প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ বাবে তথ্যৰ উৎস বোলা হয়?
(ক) কোষকেন্দ্ৰ
(খ) DNA
(গ) অতিকেন্দ্ৰ
(ঘ) কোষকেন্দ্ৰ প্ৰৰস

উত্তৰঃ (খ) DNA।

৩। তলৰ কোনটো প্ৰক্ৰিয়াৰে এমিবাই প্ৰজনন কৰে?
(ক) পুনৰুৎপত্তি
(খ) বিভংগন
(গ) ৰেণু গঠন
(ঘ) বিভাজন

উত্তৰঃ (ঘ) বিভাজন।

৪। তলৰ কোনটো প্ৰক্ৰিয়াৰে প্লাজম’ডিয়ামে প্ৰজনন কৰে?
(ক) দ্বি-খণ্ডন
(খ) পুনৰুৎপত্তি
(গ) বহু বিভাজন
(ঘ) মুকুলোদ্‌গম

উত্তৰঃ (গ) বহু বিভাজন।

৫। তলৰ কোনটো প্ৰক্ৰিয়াৰে প্লেনেৰিয়াই প্ৰজনন কৰে?
(ক) পুনৰুৎপত্তি
(খ) মুকুলোদ্‌গম
(গ) বিভাজন
(ঘ) ৰেণু গঠন

উত্তৰঃ (ক) পুনৰুৎপত্তি।

৬। ব্ৰায়’ফাইলাম বা দুপৰটেঙাত হোৱা প্ৰজনন তলৰ কোনটোৰ উদাহৰণ?
(ক) মুকুলোদ্‌গম
(খ) আংগিক বিস্তাৰণ
(গ) বিভাজন
(ঘ) ৰেণু গঠন

উত্তৰঃ (খ) আংগিক বিস্তাৰণ।

৭। ৰাইজ’পাছে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰজনন পদ্ধতি কি?
(ক) আংগিক বিস্তাৰণ
(খ) মুকুলোদ্‌গম
(গ) বিভাজন
(ঘ) ৰেণু গঠন

উত্তৰঃ (ঘ) ৰেণু গঠন।

৮। পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ মিলনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কোষটোক কোৱা হয় —
(ক) ভ্ৰূণ
(খ) ডিম্বাণু
(গ) যোজন কোষ
(ঘ) শুক্ৰাণু

উত্তৰঃ (গ) যোজন কোষ।

৯। পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ মিলনক কোৱা হয় —
(ক) অংকুৰণ
(খ) নিষেচন
(গ) ইতৰ-পৰাগযোগ
(ঘ) স্ব-পৰাগযোগ

উত্তৰঃ (খ) নিষেচন।

১০। ফুলত থকা তলৰ কোনটো অংশ বীজলৈ ৰূপান্তৰিত হয়?
(ক) ডিম্বক
(খ) গৰ্ভাশয়
(গ) গৰ্ভমুণ্ড
(ঘ) স্ত্ৰীস্তৱক

উত্তৰঃ (ক) ডিম্বক।

১১। ফুলত পোৱা তলৰ কোনটো অংশ ফললৈ ৰূপান্তৰিত হয়?
(ক) ডিম্বক
(খ) গৰ্ভাশয়
(গ) পাহি
(ঘ) বেটুপাত

উত্তৰঃ (খ) গৰ্ভাশয়।

১২। পিউবাৰ্টিৰ সময়ত ল’ৰাৰ দৈহিক পৰিৱৰ্তনৰ লগত জড়িত হৰম’নবিধ হ’ল —
(ক) এষ্ট্ৰ’জেন
(খ) থাইৰ’ক্সিন
(গ) টেষ্ট’ষ্টেৰণ
(ঘ) ইনচুলিন

উত্তৰঃ (গ) টেষ্ট’ষ্টেৰণ।

১৩। পিউবাৰ্টিৰ সময়ত ছোৱালীৰ দৈহিক পৰিৱৰ্তনৰ লগত জড়িত হৰম’নবিধ হ’ল —
(ক) ইনচুলিন
(খ) বৃদ্ধি হৰম’ন
(গ) টেষ্ট’ষ্টেৰণ
(ঘ) এষ্ট্ৰ’জেন

উত্তৰঃ (ঘ) এষ্ট্ৰ’জেন।

১৪। মানুহৰ পুং জননতন্ত্ৰৰ কোনটো এটা অংশ নহয়?
(ক) মূত্ৰপথ
(খ) ফেল’পিয়ান নলী
(গ) শুক্ৰবাহী নলী
(ঘ) প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি

উত্তৰঃ (খ) ফেল’পিয়ান নলী।

১৫। তলৰ কোনটো অংশত মানুহৰ স্ত্ৰী জননকোষ গঠিত হয়?
(ক) ডিম্ববাহী নলী
(খ) জৰায়ু
(গ) ডিম্বাশয়
(ঘ) যোনি

উত্তৰঃ (গ) ডিম্বাশয়।

১৬। অযৌন প্ৰজননত মুকুলোদ্‌গম হোৱা দেখা যায় —
(ক) এমিবা
(খ) ঈষ্ট
(গ) প্লাজম’ডিয়াম
(ঘ) লেইচমেনিয়া

উত্তৰঃ (খ) ঈষ্ট।

১৭। তলৰ কোনটো মানুহৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ অংশ নহয়?
(ক) ডিম্বাশয়
(খ) জৰায়ু
(গ) শুক্ৰবাহী নলী
(ঘ) ডিম্ববাহী নলী

উত্তৰঃ (গ) শুক্ৰবাহী নলী।

১৮। ফুলত পৰাগৰেণু কʼত পোৱা যায়?
(ক) গৰ্ভমুণ্ডত
(খ) ডিম্বকত
(গ) বৃন্তত
(ঘ) পৰাগধানীত

উত্তৰঃ (ঘ) পৰাগধানীত।

১৯। লেইচমেনিয়াই কি পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে?
(ক) বহু বিভাজন
(খ) দ্বি-খণ্ডন
(গ) মুকুলোদ্‌গম
(ঘ) ৰেণু গঠন

উত্তৰঃ (খ) দ্বি-খণ্ডন।

২০। তলৰ কোনটো গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিয়ে যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে?
(ক) কপাৰ-টি
(খ) খোৱা বড়ি
(গ) কণ্ড’ম
(ঘ) টিউবেক্টমি

উত্তৰঃ (গ) কণ্ড’ম।

---

খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

১। এমিবাই ______ পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ দ্বি-খণ্ডন (Binary Fission)।

২। প্লাজম’ডিয়ামে ______ পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ বহু বিভাজন (Multiple Fission)।

৩। ঈষ্টে ______ পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ মুকুলোদ্‌গম (Budding)।

৪। পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ মিলনক ______ বোলে।

উত্তৰঃ নিষেচন (Fertilization)।

৫। নিষেচনৰ পিছত ডিম্বক ______ লৈ পৰিণত হয়।

উত্তৰঃ বীজ (Seed)।

৬। নিষেচনৰ পিছত গৰ্ভাশয় ______ লৈ পৰিণত হয়।

উত্তৰঃ ফল (Fruit)।

৭। শুক্ৰাণু ______ ত উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ শুক্ৰাশয় (Testes)।

৮। ডিম্বাণু ______ ত উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ ডিম্বাশয় (Ovary)।

৯। পুৰুষৰ প্ৰধান যৌন হৰম’নবিধ হ’ল ______।

উত্তৰঃ টেষ্ট’ষ্টেৰণ (Testosterone)।

১০। মহিলাৰ প্ৰধান যৌন হৰম’নবিধ হ’ল ______।

উত্তৰঃ এষ্ট্ৰ’জেন (Estrogen)।

১১। পৰাগৰেণু ফুলৰ ______ ত উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ পৰাগধানী (Anther)।

১২। ফুলৰ পুৰুষ জনন অংগটোক ______ বোলে।

উত্তৰঃ পুংকেশৰ (Stamen)।

১৩। ফুলৰ স্ত্ৰী জনন অংগটোক ______ বোলে।

উত্তৰঃ স্ত্ৰীকেশৰ বা গৰ্ভকেশৰ (Pistil/Carpel)।

১৪। ভ্ৰূণে মাতৃদেহৰ পৰা ______ ৰ জৰিয়তে পুষ্টি লাভ কৰে।

উত্তৰঃ অমৰা বা প্লেচেণ্টা (Placenta)।

১৫। ঋতুস্ৰাৱ চক্ৰ সাধাৰণতে ______ দিনৰ।

উত্তৰঃ ২৮ দিনৰ।

১৬। স্পাইৰ’গাইৰাই ______ পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ বিভংগন (Fragmentation)।

১৭। _______ হৈছে জৰায়ুত স্থাপন কৰা এবিধ গৰ্ভনিৰোধক সঁজুলি।

উত্তৰঃ কপাৰ-টি (Copper-T)।

১৮। শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কোষটোক ______ বোলে।

উত্তৰঃ যোজন কোষ (Zygote)।

১৯। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত নিষেচন ______ ত ঘটে।

উত্তৰঃ ফেল’পিয়ান নলী বা ডিম্ববাহী নলী (Fallopian Tube)।

২০। DNA ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল ______।

উত্তৰঃ ডিঅক্সিৰাইব’ নিউক্লিক এচিড (Deoxyribonucleic Acid)।

---

শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

১। প্ৰজনন জীৱৰ জীৱন ধাৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰজনন প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়, কিন্তু একক জীৱৰ জীৱন ধাৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য নহয়।)

২। এমিবাই মুকুলোদ্‌গম পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (এমিবাই দ্বি-খণ্ডন পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।)

৩। ঈষ্টে মুকুলোদ্‌গম পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৪। নিষেচনৰ পিছত ডিম্বক ফললৈ পৰিণত হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (নিষেচনৰ পিছত ডিম্বক বীজলৈ পৰিণত হয়, গৰ্ভাশয় ফললৈ পৰিণত হয়।)

৫। পৰাগৰেণু ফুলৰ পৰাগধানীত উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৬। কপাৰ-টি ব্যৱহাৰ কৰিলে যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা পোৱা যায়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (কপাৰ-টিয়ে কেৱল গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰে, যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা নিদিয়ে।)

৭। টেষ্ট’ষ্টেৰণ হৰম’ন ডিম্বাশয়ৰ পৰা ক্ষৰিত হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (টেষ্ট’ষ্টেৰণ শুক্ৰাশয়ৰ পৰা ক্ষৰিত হয়।)

৮। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত নিষেচন ফেল’পিয়ান নলীত ঘটে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৯। যৌন প্ৰজননত জিনীয় ভিন্নতা সৃষ্টি নহয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (যৌন প্ৰজননত দুটা ভিন্ন জীৱৰ DNA-ৰ সংমিশ্ৰণ ঘটে বাবে জিনীয় ভিন্নতা সৃষ্টি হয়।)

১০। অমৰা বা প্লেচেণ্টাই ভ্ৰূণক পুষ্টি প্ৰদান কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১১। স্পাইৰ’গাইৰাই মুকুলোদ্‌গম পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (স্পাইৰ’গাইৰাই বিভংগন পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।)

১২। ঋতুস্ৰাৱ চক্ৰ সাধাৰণতে ২৮ দিনৰ।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৩। পুংকেশৰ ফুলৰ স্ত্ৰী জনন অংগ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (পুংকেশৰ ফুলৰ পুৰুষ জনন অংগ।)

১৪। DNA প্ৰতিলিপিকৰণ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১৫। কণ্ড’মে গৰ্ভনিৰোধৰ লগতে যৌন সংক্ৰমিত ৰোগৰ পৰাও সুৰক্ষা দিয়ে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।