সাৰাংশ: “নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়” অধ্যায়টোত জীৱদেহত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় কেনেদৰে সংঘটিত হয় সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰাণীদেহত স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰই নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ কাম কৰে। স্নায়ুতন্ত্ৰই বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ জৰিয়তে দ্ৰুতভাৱে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে আৰু হৰম’নে তেজৰ জৰিয়তে ৰাসায়নিক বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া, মস্তিষ্কৰ গঠন আৰু কাৰ্য, অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি আৰু হৰম’নৰ ভূমিকা, উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ (অক্সিন, জিব্বাৰেলিন, চাইট’কাইনিন, এবচাইচিক এচিড) আৰু উদ্ভিদৰ বিভিন্ন ধৰণৰ অনুবৰ্তন চলন (পোহৰানুবৰ্তন, মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন, ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন, জলানুবৰ্তন) আদি বিষয়সমূহ এই অধ্যায়ত সামৰি লোৱা হৈছে।
Summary: The chapter “Control and Coordination” discusses how living organisms maintain control and coordination. In animals, the nervous system and hormonal system work together for this purpose. The nervous system transmits messages rapidly through electrical impulses, while hormones send chemical messages through blood. The chapter covers reflex actions, brain structure and functions, endocrine glands and hormones, plant hormones (auxin, gibberellin, cytokinin, abscisic acid), and various tropic movements in plants (phototropism, geotropism, chemotropism, hydrotropism).
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
পৃষ্ঠা নং 119
১। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া আৰু খোজ কঢ়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ প্ৰতীপ ক্ৰিয়া আৰু খোজ কঢ়াৰ মাজত পাৰ্থক্য হ’ল—
| প্ৰতীপ ক্ৰিয়া | খোজ কঢ়া |
|---|---|
| প্ৰতীপ ক্ৰিয়া অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ৰিয়া। | খোজ কঢ়া এটা ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া। |
| ই স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। | ই মস্তিষ্কৰ চেৰিবেলামৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। |
| ই অতি দ্ৰুতভাৱে সংঘটিত হয়। | ই তুলনামূলকভাৱে মন্থৰ প্ৰক্ৰিয়া। |
| ইয়াত চিন্তাৰ প্ৰয়োজন নহয়। | ইয়াত চিন্তাৰ প্ৰয়োজন হয়। |
২। দুটা নিউৰণৰ মাজৰ সংযোগী পথ বা চাইনেপ্ছত কি ঘটে?
উত্তৰঃ দুটা আনুক্ৰমিক নিউৰণৰ মাজত এটা সূক্ষ্ম ফাঁক থাকে, যাক চাইনেপ্ছ বোলে। যেতিয়া বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা এটা নিউৰণৰ এক্সনৰ শেষ প্ৰান্তত উপনীত হয়, তেতিয়া এক্সনৰ মূৰত কিছুমান ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ) নিঃসৰিত হয়। এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰে চাইনেপ্ছৰ ফাঁকটো অতিক্ৰম কৰি পৰৱৰ্তী নিউৰণৰ ডেনড্ৰাইটত একে ধৰণৰ বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি কৰে। এনেদৰে বাৰ্তা এটা নিউৰণৰ পৰা আন এটা নিউৰণলৈ সঞ্চালিত হয়।
৩। মগজুৰ কোন অংশই দেহ লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত অংশ লয়?
উত্তৰঃ পশ্চাৎ মস্তিষ্কত থকা চেৰিবেলামে দেহৰ ভংগীমা, লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰে। খোজ কঢ়া, চাইকেল চলোৱা আদি ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ নিৰ্ভুলতা চেৰিবেলামৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
৪। আমি ধূপকাঠিৰ গোন্ধ কেনেকৈ লওঁ?
উত্তৰঃ নাকৰ ভিতৰত ঘ্ৰাণ সংগ্ৰাহী কোষবোৰ থাকে। ধূপকাঠিৰ পৰা ওলোৱা ৰাসায়নিক কণিকাবোৰে নাকৰ ভিতৰৰ এই ঘ্ৰাণ সংগ্ৰাহী কোষবোৰক উদ্দীপিত কৰে। ইয়াৰ ফলত বৈদ্যুতিক সংকেত সৃষ্টি হয় আৰু ঘ্ৰাণ স্নায়ুৰ মাধ্যমেৰে এই সংকেত প্ৰমস্তিষ্কৰ (চেৰিব্ৰামৰ) নিৰ্দিষ্ট অংশলৈ যায়। মস্তিষ্কই এই সংকেত বিশ্লেষণ কৰে আৰু আমি গোন্ধ অনুভৱ কৰোঁ।
৫। প্ৰতীপ ক্ৰিয়াত মগজুৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ প্ৰতীপ ক্ৰিয়া মূলতঃ স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়, মস্তিষ্কৰ দ্বাৰা নহয়। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱাৰ পিছত তথ্য মস্তিষ্কলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। মস্তিষ্কই পৰিস্থিতিটো বিশ্লেষণ কৰে আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে তথ্য সংৰক্ষণ কৰে, কিন্তু তাৎক্ষণিক সাড়া প্ৰদানত মস্তিষ্কৰ প্ৰত্যক্ষ ভূমিকা নাথাকে।
পৃষ্ঠা নং 122
১। উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ (Plant Hormone) বিলাক কি কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ প্ৰধান সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ বা হৰম’নবিলাক হ’ল— অক্সিন, জিব্বাৰেলিন, চাইট’কাইনিন আৰু এবচাইচিক এচিড। অক্সিনে কোষৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে, জিব্বাৰেলিনে কাণ্ডৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে, চাইট’কাইনিনে কোষ বিভাজনত সহায় কৰে আৰু এবচাইচিক এচিডে বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হিচাপে কাম কৰে।
২। নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন পৰিঘটনাটো কাণ্ডৰ কুমলীয়া আগৰ পোহৰৰ দিশত গতি কৰা পৰিঘটনাটোৰ মাজত কি পাৰ্থক্য আছে?
উত্তৰঃ নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন আৰু কাণ্ডৰ কুমলীয়া আগৰ পোহৰৰ দিশত গতি কৰা পৰিঘটনাটোৰ মাজত পাৰ্থক্য হ’ল—
| নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন | কাণ্ডৰ পোহৰানুবৰ্তন চলন |
|---|---|
| ই বৃদ্ধি-নিৰপেক্ষ চলন। | ই বৃদ্ধি-নিৰ্ভৰশীল চলন। |
| স্পৰ্শৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়। | পোহৰৰ দিশৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়। |
| কোষৰ পানীৰ তাৰতম্যৰ কাৰণে ঘটে। | অক্সিনৰ অসমান বিতৰণৰ কাৰণে ঘটে। |
| ই দ্ৰুতভাৱে সংঘটিত হয়। | ই মন্থৰভাৱে সংঘটিত হয়। |
| ই অনুবৰ্তন চলন নহয়, ই অনুকুঞ্চন চলন। | ই অনুবৰ্তন চলন (পোহৰানুবৰ্তন)। |
৩। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগোৱা এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ অক্সিন হ’ল উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগোৱা এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ। অক্সিনে কোষৰ আকাৰ দীঘলোৱাত আৰু উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। ই কাণ্ড আৰু মূলৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
৪। কোনো এক আধাৰত চাৰিওফালে আকৰ্ষৰ বৃদ্ধিত অক্সিনে কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰঃ যেতিয়া আকৰ্ষই কোনো আধাৰ স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া স্পৰ্শ কৰা ফালৰ পৰা অক্সিন বিপৰীত ফাললৈ স্থানান্তৰিত হয়। স্পৰ্শ নকৰা দিকত অক্সিনৰ ঘনত্ব বেছি হোৱাৰ ফলত সেই দিকত কোষৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি ঘটে। ফলত আকৰ্ষ আধাৰটোৰ ফাললৈ মোঁহাৰ খায় আৰু চাৰিওফালে মেৰিয়াই যায়। এয়া স্পৰ্শানুবৰ্তন চলনৰ এটা উদাহৰণ।
৫। জলানুবৰ্তন (Hydrotropism) ৰ পৰীক্ষামূলক আৰ্হি এটা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ এটা ডাঙৰ পাত্ৰত মাটি ভৰোৱা হয়। পাত্ৰটোৰ মাজত পানী ভৰ্তি এটা সৰু পাত্ৰ স্থাপন কৰা হয়। পাত্ৰটোৰ কাষত এটা উদ্ভিদৰ পুলি ৰোপণ কৰা হয়। কেইদিনমানৰ পিছত পুলিটোৰ শিপা পানীৰ দিশত বৃদ্ধি পোৱা দেখা যায়। ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণিত হয় যে উদ্ভিদৰ শিপাই পানীৰ দিশত বৃদ্ধি পায়, ইয়াকে জলানুবৰ্তন বোলে।
পৃষ্ঠা নং 125
১। প্ৰাণীদেহৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেকৈ সংঘটিত হয়?
উত্তৰঃ প্ৰাণীদেহত ৰাসায়নিক সমন্বয় অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা হৰম’নৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়। অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিবোৰ নলীবিহীন গ্ৰন্থি, গতিকে হৰম’নবোৰ পোনপটীয়াকৈ তেজত মিহলি হয়। তেজৰ জৰিয়তে হৰম’নবোৰ লক্ষ্য অংগলৈ গৈ বিভিন্ন ক্ৰিয়া-কলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এনেদৰে বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু বিপাকীয় ক্ৰিয়াসমূহ সমন্বিত হয়।
২। আয়’ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো কিয় আৱশ্যক?
উত্তৰঃ থাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে থাইৰক্সিন হৰম’ন তৈয়াৰ কৰিবলৈ আয়’ডিনৰ প্ৰয়োজন হয়। থাইৰক্সিনে শৰ্কৰা, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিৰ বিপাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। আয়’ডিনৰ অভাৱত থাইৰয়েড গ্ৰন্থি ফুলি উঠে আৰু গলগণ্ড ৰোগ হয়। সেয়েহে আয়’ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো আৱশ্যক।
৩। আমাৰ দেহৰ তেজত এড্ৰিনেলিনৰ নিঃসৰণ ঘটিলে দেহত কেনে প্ৰতিক্ৰিয়া হয়?
উত্তৰঃ তেজত এড্ৰিনেলিনৰ নিঃসৰণ ঘটিলে দেহত তলত দিয়া প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহ হয়—
- হৃদযন্ত্ৰৰ স্পন্দন বৃদ্ধি পায়, ফলত পেশীলৈ অধিক অক্সিজেন যোগান ধৰা হয়।
- শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়।
- ৰক্তচাপ বৃদ্ধি পায়।
- পাচন তন্ত্ৰ আৰু ছালৰ ৰক্ত সংবহন হ্ৰাস পায়।
- কংকাল পেশীলৈ অধিক তেজ প্ৰবাহিত হয়।
- “যুঁজ বা পলায়ন” (fight or flight) প্ৰতিক্ৰিয়া সক্ৰিয় হয়।
৪। কিছুমান ডায়েবেটিছ ৰোগীক ইনছুলিনৰ বেজী দিয়া হয় কিয়?
উত্তৰঃ ডায়েবেটিছ ৰোগীৰ অগ্ন্যাশয়ে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ ইনছুলিন উৎপাদন কৰিব নোৱাৰে। ইনছুলিনে তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইনছুলিনৰ অভাৱত তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়, যিটো স্বাস্থ্যৰ পক্ষে ক্ষতিকাৰক। সেয়েহে কিছুমান ডায়েবেটিছ ৰোগীক ইনছুলিনৰ বেজী দিয়া হয় যাতে তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণত থাকে।
অনুশীলনী (Exercise Questions)
১। তলত উল্লেখ কৰাবোৰৰ কোনবিধ উদ্ভিদ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থই কোষ বিভাজনৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে?
(a) অক্সিন (b) জিব্বাৰেলিন (c) এবচাইচিক এচিড (d) চাইট’কাইনিন
উত্তৰঃ (d) চাইট’কাইনিন।
২। দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক কি বুলি কয়?
(a) ডেনড্ৰাইট (b) চাইনেপ্ছ (c) এক্সন (d) প্ৰেৰণা
উত্তৰঃ (b) চাইনেপ্ছ।
৩। মগজুৱে তলত দিয়া কোনটো কাম কৰে?
(a) চিন্তা কৰিব পৰা (b) হৃদ স্পন্দন (c) দেহৰ সমতা ৰক্ষা (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ।
৪। গ্ৰাহক অংগৰ কাম কি? কোনো গ্ৰাহক অংগই কাম নকৰা পৰিস্থিতি এটাৰ বিষয়ে চিন্তা কৰা। কেনে ধৰণৰ বিপদ হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ গ্ৰাহক অংগৰ কাম হ’ল পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰি মস্তিষ্কলৈ প্ৰেৰণ কৰা। গ্ৰাহক অংগসমূহ হ’ল— চকু (দৃষ্টি), কাণ (শ্ৰৱণ), নাক (ঘ্ৰাণ), জিভা (সোৱাদ) আৰু ছাল (স্পৰ্শ)। যদি কোনো গ্ৰাহক অংগই কাম নকৰে, তেন্তে আমি পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন অনুভৱ কৰিব নোৱাৰিম। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি তাপ সংবেদনশীল গ্ৰাহকে কাম নকৰে, তেন্তে আমি গৰম বস্তু চুই জুইত পুৰিব পাৰোঁ বা তাপদাহত আক্ৰান্ত হ’ব পাৰোঁ।
৫। এটা নিউৰণৰ গঠন অংকন কৰা আৰু ইয়াৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিউৰণ বা স্নায়ুকোষ হ’ল স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক। নিউৰণৰ গঠনত তিনিটা প্ৰধান অংশ আছে—
- ডেনড্ৰাইট: কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা চুটি আৰু শাখা-প্ৰশাখাযুক্ত প্ৰৱৰ্ধন। ইয়াৰ কাম হ’ল পৰিৱেশৰ পৰা তথ্য আহৰণ কৰা আৰু বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণালৈ পৰিৱৰ্তন কৰা।
- কোষদেহ (চাইটন): কোষকেন্দ্ৰ আৰু চাইট’প্লাজম থকা নিউৰণৰ মূল অংশ। ই তথ্য সংসাধন কৰে।
- এক্সন: কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা দীঘল আঁহ। ই বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা পৰৱৰ্তী নিউৰণ, পেশী বা গ্ৰন্থিলৈ সঞ্চালিত কৰে। এক্সনৰ মূৰত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ নিঃসৰিত হয় যি চাইনেপ্ছৰ মাজেৰে বাৰ্তা পৰৱৰ্তী নিউৰণলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
৬। উদ্ভিদৰ পোহৰানুবৰ্তন প্ৰতিক্ৰিয়া কেনেদৰে সংঘটিত হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ শীৰ্ষত অক্সিন সংশ্লেষিত হয়। যেতিয়া পোহৰ এটা দিশৰ পৰা পৰে, তেতিয়া অক্সিন পোহৰৰ বিপৰীত ফাললৈ (অৰ্থাৎ ছাঁ পৰা দিশলৈ) স্থানান্তৰিত হয়। ছাঁ পৰা দিকত অক্সিনৰ ঘনত্ব বেছি হোৱাৰ ফলত সেই দিকৰ কোষবোৰৰ বৃদ্ধি দ্ৰুত হয়। পোহৰ পৰা দিকত অক্সিনৰ ঘনত্ব কম হোৱাৰ বাবে সেই দিকৰ কোষবোৰৰ বৃদ্ধি কম হয়। ফলত কাণ্ড পোহৰৰ দিশত ভাঁজ হৈ বৃদ্ধি পায়। এয়াই পোহৰানুবৰ্তন।
৭। স্নায়ুৰজ্জুত আঘাত পালে কি কি অসুবিধা হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ স্নায়ুৰজ্জুত আঘাত পালে তলত দিয়া অসুবিধাসমূহ হ’ব পাৰে—
- প্ৰতীপ ক্ৰিয়া সংঘটিত নহ’ব, কাৰণ প্ৰতীপ ধনু স্নায়ুৰজ্জুত গঠন হয়।
- সংবেদী আৰু নিৰ্দেশবাহী বাৰ্তাৰ আদান-প্ৰদান ব্যাহত হ’ব।
- মস্তিষ্ক আৰু শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ মাজত যোগাযোগ বিচ্ছিন্ন হ’ব।
- আঘাতপ্ৰাপ্ত অংশৰ তলৰ শৰীৰৰ অংগসমূহত পক্ষাঘাত হ’ব পাৰে।
- অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়াসমূহ (যেনে— হৃদ স্পন্দন, শ্বাস-প্ৰশ্বাস আদি) নিয়ন্ত্ৰণত ব্যাঘাত জন্মিব পাৰে।
৮। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেদৰে সংঘটিত হয় লিখা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ নাথাকে। উদ্ভিদত ৰাসায়নিক সমন্বয় সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ বা হৰম’নৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়। বিভিন্ন উদ্ভিদ হৰম’ন (যেনে— অক্সিন, জিব্বাৰেলিন, চাইট’কাইনিন, এবচাইচিক এচিড) উদ্ভিদৰ কোনো এটা স্থানত সংশ্লেষিত হৈ ব্যাপনৰ দ্বাৰা অন্যত্ৰ গৈ বিভিন্ন ক্ৰিয়া-কলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই হৰম’নবোৰে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, ফুল ফুলা, ফল ধৰা, বীজৰ অংকুৰণ, অনুবৰ্তন চলন আদি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, অক্সিনে কোষৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে, জিব্বাৰেলিনে কাণ্ডৰ বৃদ্ধি ঘটায় আৰু এবচাইচিক এচিডে বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হিচাপে কাম কৰে।
৯। জীৱদেহত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰঃ জীৱদেহত বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যংগই একেলগে সমন্বিতভাৱে কাম কৰিব লাগে। পৰিৱেশৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাবলৈ আৰু জীৱন ধাৰণৰ বাবে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজন। প্ৰাণীদেহত স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰই এই কাম কৰে। স্নায়ুতন্ত্ৰই বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ জৰিয়তে দ্ৰুতভাৱে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে আৰু হৰম’নে তেজৰ জৰিয়তে মন্থৰভাৱে কিন্তু দীৰ্ঘস্থায়ীভাৱে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। উদ্ভিদত হৰম’নে এই ভূমিকা পালন কৰে। নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় অবিহনে জীৱদেহৰ কোনো ক্ৰিয়া সুচাৰুৰূপে সম্পন্ন নহ’ব।
১০। ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া | প্ৰতীপ ক্ৰিয়া |
|---|---|
| ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া ইচ্ছাধীন, অৰ্থাৎ ব্যক্তিৰ ইচ্ছামতে কৰিব পৰা যায়। | প্ৰতীপ ক্ৰিয়া অনৈচ্ছিক, স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে সংঘটিত হয়। |
| মস্তিষ্কৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। | স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। |
| তুলনামূলকভাৱে লেহেমীয়া প্ৰক্ৰিয়া। | অতি দ্ৰুত প্ৰক্ৰিয়া। |
| চিন্তাৰ প্ৰয়োজন হয়। | চিন্তাৰ প্ৰয়োজন নহয়। |
| উদাহৰণ: লিখা, কথা কোৱা, খোজ কঢ়া। | উদাহৰণ: গৰম বস্তু চুলে হাত আঁতৰাই অনা, হাঁচি মৰা। |
১১। প্ৰাণীদেহত স্নায়ু সংবহন আৰু ৰাসায়নিক সমন্বয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| দিশ | স্নায়ু সংবহন | ৰাসায়নিক সমন্বয় (হৰম’ন) |
|---|---|---|
| বাৰ্তাৰ ধৰণ | বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা | ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (হৰম’ন) |
| সঞ্চালনৰ গতি | অতি দ্ৰুত | তুলনামূলকভাৱে মন্থৰ |
| প্ৰভাৱৰ স্থায়িত্ব | ক্ষণস্থায়ী | দীৰ্ঘস্থায়ী |
| সঞ্চালনৰ পথ | স্নায়ুতন্তুৰ মাজেৰে নিৰ্দিষ্ট পথেৰে | তেজৰ জৰিয়তে সৰ্বব্যাপী |
| লক্ষ্য অংগ | নিৰ্দিষ্ট পেশী বা গ্ৰন্থি | নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য অংগ |
১২। নিলাজী বনৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে জোপোহাবোৰ কিয় জাপ খায় তাৰ কাৰণ দিয়া। জোপোহাত পাতবোৰত চলনে পায়ৰ চলনৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ নিলাজী বনৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে পাতবোৰ জাপ খায় কাৰণ স্পৰ্শৰ ফলত পাতৰ গুৰিত থকা কোষবোৰৰ পৰা পানী ওলাই যায়। পানী হেৰুওৱাৰ ফলত কোষবোৰ সংকুচিত হয় আৰু পাতবোৰ জাপ খাই যায়। এয়া এক বৃদ্ধি-নিৰপেক্ষ চলন।
নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন আৰু পায়ৰ চলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য—
| নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন | পায়ৰ চলন |
|---|---|
| ই অনৈচ্ছিক চলন। | ই ঐচ্ছিক চলন। |
| স্পৰ্শৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়। | মস্তিষ্কৰ নিৰ্দেশত চলন হয়। |
| কোষৰ পানীৰ তাৰতম্যৰ ফলত ঘটে। | স্নায়ু-পেশীৰ সংযোজনৰ ফলত ঘটে। |
| বৃদ্ধিৰ লগত সম্পৰ্ক নাই। | মস্তিষ্কৰ চেৰিবেলামে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। |
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। জীৱদেহত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ আৱশ্যকতা কি?
উত্তৰঃ জীৱদেহত বিভিন্ন ধৰণৰ চলাচল সংঘটিত হ’বৰ বাবে আৰু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাবৰ বাবে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ আৱশ্যক হয়।
২। প্ৰাণীৰ শৰীৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় সাধন কৰা দুবিধ তন্ত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰ (অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰ)।
৩। গ্ৰাহক কি?
উত্তৰঃ গ্ৰাহক হ’ল আমাৰ স্নায়ুকোষ বা নিউৰণৰ ডেনড্ৰাইটৰ কিছুমান বিশেষত্বপূৰ্ণ অগ্ৰাংশ যি জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ত থাকে আৰু পৰিৱেশৰ পৰা বিভিন্ন তথ্য আহৰণ কৰে।
৪। সোৱাদ চিনাক্ত কৰা গ্ৰাহকবিধৰ নাম কি?
উত্তৰঃ গাষ্টেট’ৰী গ্ৰাহক (Gustatory Receptor)।
৫। গোন্ধ চিনাক্ত কৰা গ্ৰাহকবিধৰ নাম কি?
উত্তৰঃ অ’লফেক্ট’ৰী গ্ৰাহক (Olfactory Receptor)।
৬। স্নায়ুকোষৰ মাজেৰে বাৰ্তা কি উপায়ে সঞ্চালিত হয়?
উত্তৰঃ স্নায়ুকোষৰ মাজেৰে বিভিন্ন বাৰ্তা বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা (Electrical Impulse) হিচাপে সঞ্চালিত হয়।
৭। ছাইনেপ্ছ কি?
উত্তৰঃ দুটা আনুক্ৰমিক স্নায়ুকোষৰ মাজৰ ফাঁকটোক ছাইনেপ্ছ বোলে।
৮। স্নায়ুকোষ এটাত কি উপায়ে বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ ডেনড্ৰাইটৰ অগ্ৰাংশত আহৰণ কৰা পৰিৱেশৰ কোনো তথ্যই এক ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া সংঘটিত কৰায়, যাৰ ফলত বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি হয়।
৯। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ কোনো পৰিৱৰ্তনৰ বিপৰীতে আমাৰ শৰীৰত হোৱা তাৎক্ষণিক, অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ৰিয়াকে প্ৰতীপ ক্ৰিয়া বোলে। উদাহৰণ— গৰম বস্তু চুলে হাত আঁতৰাই অনা।
১০। প্ৰতীপ ধনু কি?
উত্তৰঃ প্ৰতীপ ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰাত সহায় কৰা স্নায়ুৰজ্জুত গঠন হোৱা অন্তৰ্বাহী আৰু বহিৰ্বাহী স্নায়ুৰ মাজৰ সংযোগকে প্ৰতীপ ধনু বোলে।
১১। কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ কিহেৰে গঠিত?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ মস্তিষ্ক আৰু স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা গঠিত।
১২। আমাৰ শৰীৰৰ মুখ্য সমন্বয় সাধনকাৰী কেন্দ্ৰ কোনটো?
উত্তৰঃ মস্তিষ্ক হ’ল আমাৰ শৰীৰৰ মুখ্য সমন্বয় সাধনকাৰী কেন্দ্ৰ।
১৩। মস্তিষ্কৰ মুখ্য চিন্তা কৰা অংশটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ প্ৰমস্তিষ্ক বা চেৰিব্ৰাম (Cerebrum)।
১৪। প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ কাম কি?
উত্তৰঃ প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰই কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু শৰীৰৰ আন আন অংশৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে।
১৫। নিউৰণ কি?
উত্তৰঃ নিউৰণ বা স্নায়ুকোষ হ’ল স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক।
১৬। নিউৰণৰ কোনটো অংশই পৰিৱেশৰ পৰা তথ্য আহৰণ কৰে?
উত্তৰঃ ডেনড্ৰাইটে পৰিৱেশৰ পৰা বিভিন্ন তথ্য আহৰণ কৰে।
১৭। অক্সিন কি?
উত্তৰঃ অক্সিন হ’ল এবিধ উদ্ভিদ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ (হৰম’ন) যিয়ে কোষৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে আৰু উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
১৮। এবচাইচিক এচিডৰ কাম কি?
উত্তৰঃ এবচাইচিক এচিডে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হিচাপে কাম কৰে। ই পাতৰ সৰি পৰা (মোচন) প্ৰক্ৰিয়াতো সহায় কৰে।
১৯। থাইৰক্সিন হৰম’নে কি কাম কৰে?
উত্তৰঃ থাইৰক্সিন হৰম’নে শৰ্কৰা, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিৰ বিপাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২০। ইনছুলিনৰ কাম কি?
উত্তৰঃ ইনছুলিনে তেজত শৰ্কৰাৰ (গ্লুক’জৰ) মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২১। পোহৰানুবৰ্তন কি?
উত্তৰঃ পোহৰৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই উদ্ভিদৰ অংগই পোহৰৰ দিশত বা বিপৰীত দিশত কৰা চলনকে পোহৰানুবৰ্তন বোলে।
২২। মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন কি?
উত্তৰঃ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই উদ্ভিদৰ অংগই কৰা চলনকে মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন বোলে। শিপা মাটিৰ দিশত বৃদ্ধি পায় (ধনাত্মক মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন) আৰু কাণ্ড মাটিৰ বিপৰীত দিশত বৃদ্ধি পায় (ঋণাত্মক মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন)।
২৩। ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন কি?
উত্তৰঃ কোনো ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই উদ্ভিদৰ অংগই কৰা চলনকে ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন বোলে। উদাহৰণ— পৰাগনলী ডিম্বকৰ দিশত বৃদ্ধি পোৱা।
২৪। এড্ৰিনেলিন হৰম’ন কোন গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰে?
উত্তৰঃ এড্ৰিনেলিন হৰম’ন এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিয়ে (অধিবৃক্ক গ্ৰন্থিয়ে) নিঃসৰণ কৰে।
২৫। গলগণ্ড ৰোগ কিয় হয়?
উত্তৰঃ খাদ্যত আয়’ডিনৰ অভাৱ হ’লে থাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে যথেষ্ট পৰিমাণৰ থাইৰক্সিন হৰম’ন উৎপাদন কৰিব নোৱাৰে। ফলত থাইৰয়েড গ্ৰন্থি ফুলি উঠে আৰু গলগণ্ড ৰোগ হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| উদ্ভিদৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় | প্ৰাণীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় |
|---|---|
| কেৱল হৰম’নৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়। | স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন দুয়োটাৰে দ্বাৰা সম্পন্ন হয়। |
| স্নায়ুতন্ত্ৰ নাথাকে। | জটিল স্নায়ুতন্ত্ৰ থাকে। |
| সঁহাৰি মন্থৰ। | সঁহাৰি দ্ৰুত। |
| ৰাসায়নিক সমন্বয়হে ঘটে। | বৈদ্যুতিক আৰু ৰাসায়নিক দুয়োবিধ সমন্বয় ঘটে। |
২। মস্তিষ্কৰ বিভিন্ন অংশ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মস্তিষ্কৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল—
- প্ৰমস্তিষ্ক (Cerebrum): চিন্তা কৰা, স্মৃতি সংৰক্ষণ, ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ, স্পৰ্শ, গোন্ধ, সোৱাদ, দৃষ্টি আৰু শ্ৰৱণৰ সংবেদন গ্ৰহণ কৰা।
- চেৰিবেলাম (Cerebellum): দেহৰ ভংগীমা, লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰা। খোজ কঢ়া, চাইকেল চলোৱা আদি ক্ৰিয়াত সঠিকতা প্ৰদান কৰা।
- মেদুলা (Medulla Oblongata): ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ, লালটি ক্ষৰণ, বমি কৰা আদি অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। শ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু হৃদ স্পন্দন নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
৩। অনুবৰ্তন চলন কি? উদ্ভিদত কি কি ধৰণৰ অনুবৰ্তন চলন দেখা যায়?
উত্তৰঃ কোনো বাহ্যিক উদ্দীপকৰ দিশৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই উদ্ভিদৰ অংগই বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে কৰা চলনকে অনুবৰ্তন চলন বোলে। উদ্ভিদত তলত দিয়া ধৰণৰ অনুবৰ্তন চলন দেখা যায়—
- পোহৰানুবৰ্তন (Phototropism): পোহৰৰ দিশত কাণ্ডৰ বৃদ্ধি (ধনাত্মক) আৰু পোহৰৰ বিপৰীত দিশত শিপাৰ বৃদ্ধি (ঋণাত্মক)।
- মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন (Geotropism): মাধ্যাকৰ্ষণৰ দিশত শিপাৰ বৃদ্ধি (ধনাত্মক) আৰু বিপৰীত দিশত কাণ্ডৰ বৃদ্ধি (ঋণাত্মক)।
- ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন (Chemotropism): ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ দিশত বৃদ্ধি। উদাহৰণ— পৰাগনলীৰ ডিম্বকৰ দিশত বৃদ্ধি।
- জলানুবৰ্তন (Hydrotropism): পানীৰ দিশত শিপাৰ বৃদ্ধি।
- স্পৰ্শানুবৰ্তন (Thigmotropism): স্পৰ্শৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই বৃদ্ধি। উদাহৰণ— আকৰ্ষই আধাৰ মেৰিয়াই ধৰা।
৪। অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি কাক বোলে? মানৱ দেহৰ প্ৰধান অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি আৰু সিহঁতে নিঃসৰণ কৰা হৰম’নসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যি গ্ৰন্থিসমূহে নলীবিহীনভাৱে হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে আৰু হৰম’নবোৰ পোনপটীয়াকৈ তেজত মিহলি হয়, সেইবোৰক অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি বোলে। মানৱ দেহৰ প্ৰধান অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি আৰু হৰম’নসমূহ হ’ল—
| অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি | হৰম’ন | কাৰ্য |
|---|---|---|
| পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি | বৃদ্ধি হৰম’ন (GH) | দেহৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ |
| থাইৰয়েড গ্ৰন্থি | থাইৰক্সিন | বিপাক নিয়ন্ত্ৰণ |
| অগ্ন্যাশয় | ইনছুলিন | তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ |
| এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি | এড্ৰিনেলিন | জৰুৰীকালীন প্ৰতিক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ |
| শুক্ৰাশয় (পুৰুষ) | টেষ্ট’ষ্টেৰণ | পুৰুষ যৌন বৈশিষ্ট্যৰ বিকাশ |
| ডিম্বাশয় (মহিলা) | ইষ্ট্ৰ’জেন | মহিলা যৌন বৈশিষ্ট্যৰ বিকাশ |
৫। পেশীকোষ এটাৰ আকৃতি কেনেকৈ সলনি হয়?
উত্তৰঃ পেশীকোষত বিশেষ প্ৰ’টিন থাকে যি সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ কৰিব পাৰে। যেতিয়া স্নায়ু প্ৰেৰণা পেশীকোষত উপনীত হয়, তেতিয়া পেশীকোষটো সংকুচিত হয় অৰ্থাৎ চুটি হয়। স্নায়ু প্ৰেৰণা বন্ধ হ’লে পেশীকোষটো পুনৰ প্ৰসাৰিত হয় অৰ্থাৎ দীঘল হয়। এনেদৰে পেশীকোষৰ আকৃতি সলনি হয়।
৬। প্ৰতীপ ধনুৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰতীপ ধনুৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ হ’ল—
- গ্ৰাহক (Receptor): উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰে।
- সংবেদী স্নায়ু (Sensory/Afferent nerve): গ্ৰাহকৰ পৰা স্নায়ুৰজ্জুলৈ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে।
- স্নায়ুৰজ্জু (Spinal cord): তথ্য সংসাধন কৰে।
- চালক স্নায়ু (Motor/Efferent nerve): স্নায়ুৰজ্জুৰ পৰা কাৰ্যকাৰক অংগলৈ নিৰ্দেশ প্ৰেৰণ কৰে।
- কাৰ্যকাৰক অংগ (Effector): সঁহাৰি প্ৰদান কৰে (যেনে পেশী বা গ্ৰন্থি)।
৭। মস্তিষ্ক কেনেকৈ সুৰক্ষিত হৈ থাকে?
উত্তৰঃ মস্তিষ্ক তলত দিয়া উপায়ে সুৰক্ষিত হৈ থাকে—
- মস্তিষ্ক কৰোটিকাৰ (খুলি) হাড়ৰ দ্বাৰা আগুৰি থাকে।
- মস্তিষ্কৰ চাৰিওফালে তিনিতৰপীয়া আৱৰণী (মেনিনজেছ) থাকে।
- মস্তিষ্ক আৰু আৱৰণীৰ মাজত চেৰিব্ৰ’স্পাইনেল তৰল পদাৰ্থ থাকে যি আঘাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
৮। উদ্ভিদত পানীৰ তাৰতম্যৰ ফলত হোৱা চলন আৰু বৃদ্ধিজনিত চলনৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| পানীৰ তাৰতম্যৰ ফলত হোৱা চলন | বৃদ্ধিজনিত চলন |
|---|---|
| কোষত পানীৰ পৰিমাণৰ তাৰতম্যৰ ফলত ঘটে। | কোষ বিভাজন আৰু বৃদ্ধিৰ ফলত ঘটে। |
| দ্ৰুতভাৱে সংঘটিত হয়। | মন্থৰভাৱে সংঘটিত হয়। |
| উভতযোগ্য চলন। | সাধাৰণতে অনুভতযোগ্য নহয়। |
| হৰম’নৰ প্ৰভাৱ নাই। | হৰম’নৰ (অক্সিন) প্ৰভাৱত ঘটে। |
| উদাহৰণ: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন। | উদাহৰণ: পোহৰানুবৰ্তন চলন। |
৯। হৰম’ন কি? হৰম’নৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যিয়ে তেজৰ জৰিয়তে লক্ষ্য অংগলৈ গৈ দেহৰ বিভিন্ন ক্ৰিয়া-কলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাকে হৰম’ন বোলে। হৰম’নৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
- হৰম’ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থ।
- অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিয়ে ইয়াক নিঃসৰণ কৰে।
- তেজৰ জৰিয়তে সঞ্চালিত হয়।
- অতি কম পৰিমাণত কাৰ্যকৰী হয়।
- নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য অংগত কাৰ্য কৰে।
- ইয়াৰ প্ৰভাৱ দীৰ্ঘস্থায়ী।
১০। এড্ৰিনেলিন হৰম’নক কিয় জৰুৰীকালীন হৰম’ন বোলা হয়?
উত্তৰঃ এড্ৰিনেলিন হৰম’নক জৰুৰীকালীন হৰম’ন বোলা হয় কাৰণ ই জৰুৰী বা ভয়ংকৰ পৰিস্থিতিত নিঃসৰিত হয় আৰু শৰীৰক তাৎক্ষণিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে সাজু কৰে। ই হৃদ স্পন্দন বৃদ্ধি কৰে, ৰক্তচাপ বঢ়ায়, শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে আৰু পেশীলৈ অধিক তেজ প্ৰবাহিত কৰে। ইয়াকে “যুঁজ বা পলায়ন” (fight or flight) প্ৰতিক্ৰিয়া বোলে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। মানৱ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ বিষয়ে বিতংকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱ স্নায়ুতন্ত্ৰ হ’ল দেহৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰধান তন্ত্ৰ। স্নায়ুতন্ত্ৰক তিনিভাগত ভাগ কৰা হয়—
(ক) কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ: মস্তিষ্ক আৰু স্নায়ুৰজ্জুৰে গঠিত। মস্তিষ্কৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ— প্ৰমস্তিষ্ক, চেৰিবেলাম আৰু মেদুলা। প্ৰমস্তিষ্কই চিন্তা, স্মৃতি আৰু ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। চেৰিবেলামে দেহৰ সমতা আৰু ভংগীমা ৰক্ষা কৰে। মেদুলাই শ্বাস-প্ৰশ্বাস, হৃদ স্পন্দন আদি অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। স্নায়ুৰজ্জুৱে প্ৰতীপ ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু মস্তিষ্ক আৰু শৰীৰৰ মাজত বাৰ্তা সঞ্চালন কৰে।
(খ) প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ: কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু শৰীৰৰ আন আন অংশৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে। ইয়াত কৰোটিকা স্নায়ু আৰু মেৰুদণ্ডীয় স্নায়ু থাকে।
(গ) স্বয়ংক্ৰিয় স্নায়ুতন্ত্ৰ: অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়াসমূহ (হৃদ স্পন্দন, পাচন, শ্বাস-প্ৰশ্বাস আদি) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক একক হ’ল নিউৰণ। নিউৰণৰ ডেনড্ৰাইটে তথ্য গ্ৰহণ কৰে, কোষদেহে সংসাধন কৰে আৰু এক্সনে বাৰ্তা সঞ্চালিত কৰে। দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক চাইনেপ্ছ বোলে য’ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ জৰিয়তে বাৰ্তা পৰৱৰ্তী নিউৰণলৈ প্ৰেৰিত হয়।
২। প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়া বিতংকৈ বৰ্ণনা কৰা। উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰতীপ ক্ৰিয়া হ’ল পৰিৱেশৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি শৰীৰত হোৱা তাৎক্ষণিক, অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত সঁহাৰি। এই ক্ৰিয়া স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়া তলত দিয়া ধৰণে সংঘটিত হয়—
- গ্ৰাহক অংগই (যেনে— ছালৰ তাপ সংগ্ৰাহক) উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰে।
- সংবেদী স্নায়ুৱে এই তথ্য স্নায়ুৰজ্জুলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
- স্নায়ুৰজ্জুত তথ্য সংসাধিত হয় আৰু নিৰ্দেশ প্ৰস্তুত হয়।
- চালক স্নায়ুৱে নিৰ্দেশ কাৰ্যকাৰক অংগলৈ (পেশী) প্ৰেৰণ কৰে।
- কাৰ্যকাৰক অংগই সঁহাৰি প্ৰদান কৰে (যেনে— হাত আঁতৰাই অনা)।
উদাহৰণ— যদি আমি গৰম বস্তু চোৱে, তেন্তে তাৎক্ষণিকভাৱে হাত আঁতৰাই আনো। এই ক্ৰিয়াত ছালৰ তাপ সংগ্ৰাহকে গৰমৰ অনুভূতি গ্ৰহণ কৰে, সংবেদী স্নায়ুৱে স্নায়ুৰজ্জুলৈ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে, স্নায়ুৰজ্জুৱে চালক স্নায়ুৰ জৰিয়তে হাতৰ পেশীলৈ হাত আঁতৰাই অনাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক প্ৰতীপ ধনু বোলে। তথ্য পিছত মস্তিষ্কলৈও যায় কিন্তু তাৎক্ষণিক সঁহাৰি স্নায়ুৰজ্জুৱেহে দিয়ে।
৩। মানৱ দেহৰ অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য বিতংকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱ দেহৰ প্ৰধান অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য তলত দিয়া হ’ল—
(ক) পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি: ইয়াক “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” বোলা হয় কাৰণ ই আন সকলো অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ ক্ষৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই বৃদ্ধি হৰম’ন (Growth Hormone) নিঃসৰণ কৰে যি দেহৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(খ) থাইৰয়েড গ্ৰন্থি: ডিঙিত অৱস্থিত পখিলা আকৃতিৰ গ্ৰন্থি। ই থাইৰক্সিন হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে যি শৰ্কৰা, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিৰ বিপাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। থাইৰক্সিন তৈয়াৰ কৰিবলৈ আয়’ডিনৰ প্ৰয়োজন।
(গ) অগ্ন্যাশয়: ই ইনছুলিন আৰু গ্লুকাগন হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। ইনছুলিনে তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে আৰু গ্লুকাগনে বৃদ্ধি কৰে। দুয়োটা হৰম’নে একেলগে তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ঘ) এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি (অধিবৃক্ক গ্ৰন্থি): বৃক্কৰ ওপৰত অৱস্থিত। ই এড্ৰিনেলিন হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে যি জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত শৰীৰক সাজু কৰে।
(ঙ) শুক্ৰাশয় (পুৰুষ): টেষ্ট’ষ্টেৰণ হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে যি পুৰুষৰ যৌন বৈশিষ্ট্যৰ বিকাশ ঘটায়। যেনে— দাড়ি-গোঁফ গজা, মাতৰ পৰিৱৰ্তন আদি।
(চ) ডিম্বাশয় (মহিলা): ইষ্ট্ৰ’জেন হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে যি মহিলাৰ যৌন বৈশিষ্ট্যৰ বিকাশ ঘটায়। যেনে— স্তনৰ বিকাশ, ঋতুচক্ৰ আদি।
৪। উদ্ভিদৰ বিভিন্ন ধৰণৰ চলন বিতংকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ চলনক মূলতঃ দুই ভাগত ভাগ কৰা হয়—
(ক) বৃদ্ধি-নিৰ্ভৰশীল চলন (অনুবৰ্তন চলন): উদ্দীপকৰ দিশৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই উদ্ভিদৰ অংগই বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে কৰা চলন। ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ হ’ল—
- পোহৰানুবৰ্তন: পোহৰৰ দিশত কাণ্ডৰ বৃদ্ধি (ধনাত্মক) আৰু শিপাৰ পোহৰৰ বিপৰীত দিশত বৃদ্ধি (ঋণাত্মক)। অক্সিনৰ অসমান বিতৰণে ইয়াৰ কাৰণ।
- মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন: শিপা মাধ্যাকৰ্ষণৰ দিশত (তললৈ) বৃদ্ধি পায় (ধনাত্মক) আৰু কাণ্ড বিপৰীত দিশত (ওপৰলৈ) বৃদ্ধি পায় (ঋণাত্মক)।
- জলানুবৰ্তন: শিপা পানীৰ দিশত বৃদ্ধি পায়।
- ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন: পৰাগনলীয়ে ডিম্বকৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ দিশত বৃদ্ধি পায়।
- স্পৰ্শানুবৰ্তন: আকৰ্ষই আধাৰৰ চাৰিওফালে মেৰিয়াই যোৱা।
(খ) বৃদ্ধি-নিৰপেক্ষ চলন (অনুকুঞ্চন চলন): বৃদ্ধিৰ সম্পৰ্ক নোহোৱাকৈ কোষত পানীৰ তাৰতম্যৰ ফলত হোৱা চলন। উদাহৰণ— নিলাজী বনৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে জাপ খোৱা। এই চলন দ্ৰুত আৰু উভতযোগ্য।
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। তলত উল্লেখ কৰা নিউৰণৰ কোনটো অংশই পৰিৱেশৰ পৰা বিভিন্ন তথ্য আহৰণ কৰে?
(a) এক্সন (b) ডেনড্ৰাইট (c) মায়েলিন আৱৰণী (d) কোষদেহ
উত্তৰঃ (b) ডেনড্ৰাইট।
২। এটা নিউৰণৰ পৰা তাৰ পৰৱৰ্তী নিউৰণলৈ কোনো বাৰ্তা তলৰ কোনটো উপায়ে সঞ্চালিত হয়?
(a) বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা (b) চুম্বকীয় প্ৰেৰণা (c) তাপ (d) ৰাসায়নিক পদাৰ্থ
উত্তৰঃ (d) ৰাসায়নিক পদাৰ্থ।
৩। বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাই তলত উল্লেখ কৰা নিউৰণৰ কোনটো অংশত ৰাসায়নিক সংকেতলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়?
(a) এক্সন (b) কোষদেহ (c) ডেনড্ৰাইট (d) মায়েলিন আৱৰণী
উত্তৰঃ (a) এক্সন।
৪। পৰিৱেশৰ কোনো পৰিৱৰ্তনৰ বিপৰীতে আমাৰ শৰীৰত হোৱা তাৎক্ষণিক ক্ৰিয়া হ’ল—
(a) ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া (b) অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া (c) প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (d) স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ৰিয়া
উত্তৰঃ (c) প্ৰতীপ ক্ৰিয়া।
৫। আমাৰ ভোক লাগিলে লালটি ক্ষৰণ হোৱা ক্ৰিয়া তলৰ কোনবিধ ক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ?
(a) ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া (b) প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (c) অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া (d) হৃদ ক্ৰিয়া
উত্তৰঃ (b) প্ৰতীপ ক্ৰিয়া।
৬। তলৰ কোনটো অংশত প্ৰতীপ ধনু গঠন হয়?
(a) মস্তিষ্ক (b) স্নায়ু (c) স্নায়ুৰজ্জু (d) মেৰুদণ্ড
উত্তৰঃ (c) স্নায়ুৰজ্জু।
৭। আমাৰ হঠাতে হোৱা ক্ৰিয়াসমূহ সম্পাদন কৰাত সহায় কৰা স্নায়ুৰজ্জুত গঠন হোৱা অন্তৰ্বাহী আৰু বহিৰ্বাহী স্নায়ুৰ মাজৰ সংযোগক কোনটো নামেৰে জনা যায়?
(a) স্নায়ুতন্ত্ৰ (b) প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (c) প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (d) প্ৰতীপ ধনু
উত্তৰঃ (d) প্ৰতীপ ধনু।
৮। তলৰ কোনটো আমাৰ শৰীৰৰ মুখ্য সমন্বয় সাধনকাৰী কেন্দ্ৰ?
(a) স্নায়ুৰজ্জু (b) মস্তিষ্ক (c) স্নায়ু (d) নিউৰণ
উত্তৰঃ (b) মস্তিষ্ক।
৯। মস্তিষ্ক আৰু স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা তলৰ কোনটো তন্ত্ৰ গঠিত হয়?
(a) প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (b) স্বয়ংক্ৰিয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (c) কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (d) অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰ
উত্তৰঃ (c) কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ।
১০। কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু শৰীৰৰ আন আন অংশৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰা তন্ত্ৰবিধ হ’ল—
(a) প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (b) অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰ (c) স্বয়ংক্ৰিয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (d) ৰেচন তন্ত্ৰ
উত্তৰঃ (a) প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ।
১১। মানুহৰ মস্তিষ্কৰ মুখ্য চিন্তা কৰা অংশ কোনটো?
(a) মধ্যমস্তিষ্ক (b) চেৰিবেলাম (c) প্ৰমস্তিষ্ক (d) মেদুলা
উত্তৰঃ (c) প্ৰমস্তিষ্ক।
১২। আমাৰ মস্তিষ্কৰ স্পৰ্শ, গোন্ধ, সোৱাদ আৰু দৃষ্টিৰ সংবেদন গ্ৰহণ কৰা অংশটি হ’ল—
(a) মেদুলা (b) চেৰিবেলাম (c) মধ্যমস্তিষ্ক (d) প্ৰমস্তিষ্ক
উত্তৰঃ (d) প্ৰমস্তিষ্ক।
১৩। ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মস্তিষ্কৰ অংশটি—
(a) প্ৰমস্তিষ্ক (b) মধ্যমস্তিষ্ক (c) পশ্চাৎ মস্তিষ্ক (d) স্নায়ুৰজ্জু
উত্তৰঃ (a) প্ৰমস্তিষ্ক।
১৪। ৰক্তচাপ আৰু বমি কৰাৰ দৰে অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মস্তিষ্কৰ অংশটি—
(a) প্ৰমস্তিষ্ক (b) মধ্যমস্তিষ্ক (c) মেদুলা (d) চেৰিবেলাম
উত্তৰঃ (c) মেদুলা।
১৫। ৰচী এডালেৰে খোজ কঢ়া বা চাইকেল চলোৱাৰ দৰে ক্ৰিয়া-কলাপত সঠিকতা প্ৰদান কৰা মস্তিষ্কৰ অংশটি—
(a) মেদুলা (b) চেৰিবেলাম (c) চেৰিব্ৰাম (d) মধ্যমস্তিষ্ক
উত্তৰঃ (b) চেৰিবেলাম।
১৬। তলত উল্লেখ কৰাবোৰৰ কোনবিধ উদ্ভিদ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থই কোষ বিভাজনৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে?
(a) অক্সিন (b) জিব্বাৰেলিন (c) এবচাইচিক এচিড (d) চাইট’কাইনিন
উত্তৰঃ (d) চাইট’কাইনিন।
১৭। দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক কি বুলি কয়?
(a) ডেনড্ৰাইট (b) চাইনেপ্ছ (c) এক্সন (d) প্ৰেৰণা
উত্তৰঃ (b) চাইনেপ্ছ।
১৮। পৰাগনলীৰ ডিম্বকৰ দিশত বৃদ্ধি হোৱাটো কোন ধৰণৰ অনুবৰ্তন চলন?
(a) পোহৰানুবৰ্তন (b) মাধ্যাকৰ্ষণানুবৰ্তন (c) ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন (d) জলানুবৰ্তন
উত্তৰঃ (c) ৰাসায়নিক অনুবৰ্তন।
১৯। তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হৰম’নবিধ হ’ল—
(a) থাইৰক্সিন (b) এড্ৰিনেলিন (c) ইনছুলিন (d) টেষ্ট’ষ্টেৰণ
উত্তৰঃ (c) ইনছুলিন।
২০। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হৰম’নবিধ হ’ল—
(a) অক্সিন (b) জিব্বাৰেলিন (c) চাইট’কাইনিন (d) এবচাইচিক এচিড
উত্তৰঃ (d) এবচাইচিক এচিড।
২১। পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক কি বুলি কোৱা হয়?
(a) জৰুৰীকালীন গ্ৰন্থি (b) মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি (c) মিশ্ৰ গ্ৰন্থি (d) এইবোৰৰ কোনোটোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (b) মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি।
২২। গলগণ্ড ৰোগ কোন হৰম’নৰ অভাৱত হয়?
(a) ইনছুলিন (b) এড্ৰিনেলিন (c) থাইৰক্সিন (d) বৃদ্ধি হৰম’ন
উত্তৰঃ (c) থাইৰক্সিন।
২৩। থাইৰক্সিন হৰম’ন তৈয়াৰ কৰিবলৈ কোনটো মৌলৰ প্ৰয়োজন?
(a) লো (b) আয়’ডিন (c) কেলচিয়াম (d) ফছফৰাছ
উত্তৰঃ (b) আয়’ডিন।
২৪। মগজুৱে তলত দিয়া কোনটো কাম কৰে?
(a) চিন্তা কৰিব পৰা (b) হৃদ স্পন্দন (c) দেহৰ সমতা ৰক্ষা (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ।
২৫। ডায়েবেটিছ ৰোগ কোন হৰম’নৰ অভাৱত হয়?
(a) থাইৰক্সিন (b) এড্ৰিনেলিন (c) ইনছুলিন (d) ইষ্ট্ৰ’জেন
উত্তৰঃ (c) ইনছুলিন।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক হ’ল ___।
উত্তৰঃ নিউৰণ (স্নায়ুকোষ)।
২। দুটা আনুক্ৰমিক নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক ___ বোলে।
উত্তৰঃ চাইনেপ্ছ।
৩। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া ___ ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
উত্তৰঃ স্নায়ুৰজ্জু।
৪। কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ ___ আৰু ___ ৰ দ্বাৰা গঠিত।
উত্তৰঃ মস্তিষ্ক আৰু স্নায়ুৰজ্জু।
৫। চিন্তা কৰিব পৰা কাৰ্যটো এটা ___ প্ৰক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ জটিল।
৬। দেহৰ ভংগীমা আৰু সমতা ৰক্ষা কৰা মস্তিষ্কৰ অংশটো হ’ল ___।
উত্তৰঃ চেৰিবেলাম।
৭। থাইৰক্সিন হৰম’ন ___ গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰে।
উত্তৰঃ থাইৰয়েড।
৮। ইনছুলিন হৰম’ন ___ য়ে নিঃসৰণ কৰে।
উত্তৰঃ অগ্ন্যাশয়।
৯। পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক ___ গ্ৰন্থি বোলা হয়।
উত্তৰঃ মাষ্টাৰ।
১০। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হৰম’নবিধ হ’ল ___।
উত্তৰঃ এবচাইচিক এচিড।
১১। ___ হৰম’নে কোষৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে।
উত্তৰঃ অক্সিন।
১২। পোহৰৰ দিশত কাণ্ডৰ বৃদ্ধিক ___ বোলে।
উত্তৰঃ ধনাত্মক পোহৰানুবৰ্তন।
১৩। এড্ৰিনেলিন হৰম’ন ___ গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰে।
উত্তৰঃ এড্ৰিনেল (অধিবৃক্ক)।
১৪। শিপা পানীৰ দিশত বৃদ্ধি পোৱাক ___ বোলে।
উত্তৰঃ জলানুবৰ্তন।
১৫। নিউৰণৰ ___ অংশই পৰিৱেশৰ পৰা তথ্য আহৰণ কৰে।
উত্তৰঃ ডেনড্ৰাইট।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া মস্তিষ্কৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্ৰতীপ ক্ৰিয়া স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।)
২। নিউৰণ হ’ল স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। চেৰিবেলামে চিন্তা আৰু স্মৃতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (চেৰিবেলামে দেহৰ সমতা আৰু ভংগীমা ৰক্ষা কৰে। চিন্তা আৰু স্মৃতি প্ৰমস্তিষ্কই নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।)
৪। অক্সিনে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হিচাপে কাম কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (অক্সিনে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। বৃদ্ধি প্ৰতিবন্ধক হিচাপে কাম কৰে এবচাইচিক এচিডে।)
৫। ইনছুলিনে তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। থাইৰক্সিন হৰম’ন তৈয়াৰ কৰিবলৈ লোৰ প্ৰয়োজন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (থাইৰক্সিন হৰম’ন তৈয়াৰ কৰিবলৈ আয়’ডিনৰ প্ৰয়োজন।)
৭। পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি বোলা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। উদ্ভিদৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (উদ্ভিদৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ নাথাকে। উদ্ভিদৰ সমন্বয় হৰম’নৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়।)
৯। নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন বৃদ্ধি-নিৰ্ভৰশীল চলন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন বৃদ্ধি-নিৰপেক্ষ চলন। ই কোষত পানীৰ তাৰতম্যৰ ফলত ঘটে।)
১০। এড্ৰিনেলিনক জৰুৰীকালীন হৰম’ন বোলা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। শিপাই পোহৰৰ দিশত বৃদ্ধি পায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শিপাই পোহৰৰ বিপৰীত দিশত বৃদ্ধি পায়। ইয়াক ঋণাত্মক পোহৰানুবৰ্তন বোলে।)
১২। খোজ কঢ়া এটা প্ৰতীপ ক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (খোজ কঢ়া এটা ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া যি মস্তিষ্কৰ চেৰিবেলামৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।)
১৩। হৰম’নৰ প্ৰভাৱ ক্ষণস্থায়ী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (হৰম’নৰ প্ৰভাৱ দীৰ্ঘস্থায়ী।)
১৪। স্নায়ু সংবহনত বাৰ্তা বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা হিচাপে সঞ্চালিত হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৫। চাইট’কাইনিনে কোষ বিভাজনত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।