সাৰাংশ: জীৱন প্ৰক্ৰিয়া অধ্যায়টোত জীৱৰ জীৱন বৰ্তি থাকিবলৈ প্ৰয়োজনীয় মূল প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই প্ৰক্ৰিয়াসমূহ হ’ল — পৰিপুষ্টি (Nutrition), শ্বসন (Respiration), পৰিবহণ (Transportation) আৰু ৰেচন (Excretion)। পৰিপুষ্টি প্ৰক্ৰিয়াত স্বপোষী আৰু পৰপোষী পুষ্টিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। উদ্ভিদে সালোক সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে আৰু প্ৰাণীয়ে বিভিন্ন ধৰণৰ পৰপোষী পুষ্টিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
শ্বসন প্ৰক্ৰিয়াত সবাত আৰু অবাত শ্বসনৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মানুহৰ শ্বসনতন্ত্ৰৰ গঠন, হাওঁফাওঁৰ এলভিঅ’লাইৰ কাৰ্য আৰু গেছ বিনিময়ৰ প্ৰক্ৰিয়া আলোচিত হৈছে। পৰিবহণ তন্ত্ৰত মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰ, তেজ, ৰক্তবাহী নলী আৰু উদ্ভিদৰ জাইলেম-ফ্ল’ৱেমৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰেচন প্ৰক্ৰিয়াত মানুহৰ বৃক্কৰ গঠন, নেফ্ৰনৰ কাৰ্য, মূত্ৰ উৎপাদন আৰু উদ্ভিদৰ ৰেচন পদ্ধতিৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
Summary: The chapter “Life Processes” discusses the essential processes that maintain life in living organisms — Nutrition, Respiration, Transportation, and Excretion. It covers autotrophic nutrition (photosynthesis in plants) and heterotrophic nutrition in animals. Respiration includes aerobic and anaerobic processes, human respiratory system structure with alveoli for gas exchange. The transportation system covers the human heart, blood, blood vessels, and xylem-phloem in plants. Excretion explains the structure of kidneys, nephrons, urine formation, and how plants excrete waste products.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-text Questions)
পৃষ্ঠা ৯৫ (Page 95)
১। মানুহকে ধৰি অন্যান্য বহুকোষীয় জীৱৰ বাবে লাগতিয়াল অক্সিজেন কেৱল ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে আহৰণ কৰি লোৱাটো কিয় পৰ্যাপ্ত নহয়?
উত্তৰঃ বহুকোষীয় জীৱৰ দেহ জটিল আৰু প্ৰতিটো কোষ পৰিৱেশৰ লগত পোনপটীয়াকৈ সংযুক্ত নহয়। ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াটো অতি লেহেমিয়া হোৱা বাবে দেহৰ অন্তৰ্ভাগৰ কলাৰ কোষসমূহে সময়মতে অক্সিজেন পোৱাটো সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে শৰীৰৰ সকলো অংশলৈ খৰকৈ অক্সিজেন যোগান ধৰিবলৈ শ্বাসৰঞ্জক (হিম’গ্ল’বিন) আৰু পৰিবহণ তন্ত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়।
২। আমি কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কোনো এটা জীৱ জীৱিত নে মৃত তাক ঠাৱৰ কৰিম?
উত্তৰঃ তলত দিয়া লক্ষণসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কোনো এটা জীৱ জীৱিত নে মৃত ঠাৱৰ কৰিব পাৰি — (ক) শ্বাস-প্ৰশ্বাস ক্ৰিয়া চলি আছে নে নাই, (খ) বৃদ্ধি আৰু বিকাশ হৈ আছে নে নাই, (গ) আণৱিক চলাচল (অণুসমূহৰ চলন) হৈ আছে নে নাই, (ঘ) ৰেচন ক্ৰিয়া সংঘটিত হৈ আছে নে নাই।
৩। জীৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কোনবিলাক কেঁচা সামগ্ৰী সিহঁতে বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা আহৰণ কৰি লয়?
উত্তৰঃ জীৱই বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা আহৰণ কৰা কেঁচা সামগ্ৰীসমূহ হ’ল — খাদ্য (আহাৰ), অক্সিজেন, পানী আৰু খনিজ লৱণ। উদ্ভিদে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, সূৰ্যৰ পৰা পোহৰ আৰু মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ আহৰণ কৰে।
৪। জীৱৰ জীৱন বৰ্তি থাকিবলৈ তুমি কোনবিলাক প্ৰক্ৰিয়াক অতি প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰিবা?
উত্তৰঃ জীৱৰ জীৱন বৰ্তি থাকিবলৈ অতি প্ৰয়োজনীয় প্ৰক্ৰিয়াসমূহ হ’ল — (ক) পৰিপুষ্টি (Nutrition), (খ) শ্বসন (Respiration), (গ) পৰিবহণ (Transportation) আৰু (ঘ) ৰেচন (Excretion)।
পৃষ্ঠা ১০১ (Page 101)
১। স্বপোষিত পুষ্টি আৰু পৰপোষিত পুষ্টিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি কি?
উত্তৰঃ স্বপোষিত পুষ্টি আৰু পৰপোষিত পুষ্টিৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল —
| স্বপোষিত পুষ্টি | পৰপোষিত পুষ্টি |
|---|---|
| জীৱই সৰল অজৈৱিক পদাৰ্থ (CO₂ আৰু H₂O) ৰ পৰা নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে। | জীৱই আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি খাদ্য আহৰণ কৰে। |
| এই প্ৰক্ৰিয়াত সূৰ্যৰ পোহৰ শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। | সূৰ্যৰ পোহৰ শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়। |
| পত্ৰহৰিৎ (Chlorophyll) থাকে। | পত্ৰহৰিৎ নাথাকে। |
| উদাহৰণ: সকলো সেউজীয়া উদ্ভিদ। | উদাহৰণ: মানুহ, প্ৰাণী, কাঠফুলা। |
২। সালোক সংশ্লেষণত প্ৰয়োজনীয় প্ৰতিটো উপাদান উদ্ভিদে ক’ত ক’ত পায়?
উত্তৰঃ সালোক সংশ্লেষণত প্ৰয়োজনীয় উপাদানসমূহ আৰু ইয়াৰ উৎস — (ক) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) — বায়ুমণ্ডলৰ পৰা পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ মাজেৰে গ্ৰহণ কৰে। (খ) পানী (H₂O) — মাটিৰ পৰা শিপাৰ দ্বাৰা শোষণ কৰে। (গ) সূৰ্যৰ পোহৰ — সূৰ্যৰ পৰা পোহৰ শক্তি গ্ৰহণ কৰে। (ঘ) পত্ৰহৰিৎ (Chlorophyll) — পাতৰ হৰিৎকণাত (Chloroplast) থাকে।
৩। আমাৰ পাকস্থলীত এছিডৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ পাকস্থলীৰ গ্ৰন্থিয়ে হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl) নিঃসৰণ কৰে। ইয়াৰ ভূমিকাসমূহ হ’ল — (ক) খাদ্যৰ লগত প্ৰৱেশ কৰা বিজাণু (বেক্টেৰিয়া) ধ্বংস কৰে। (খ) পাকস্থলীৰ মাধ্যম আম্লিক কৰি তোলে যাতে পেপচিন উৎসেচকে সক্ৰিয় হৈ প্ৰ’টিনৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰিব পাৰে।
৪। পাচক উৎসেচকৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ পাচক উৎসেচকে (Digestive Enzymes) জটিল খাদ্য যৌগবোৰক সৰল, দ্ৰৱণীয় অণুলৈ ভাঙি দিয়ে যাতে শৰীৰে সেইবোৰ শোষণ কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে — লালটি এমাইলেজে শ্বেতসাৰ ভাঙে, পেপচিনে প্ৰ’টিন ভাঙে, লাইপেজে চৰ্বি ভাঙে।
৫। শোষণ হ’ব পৰাকৈ ক্ষুদ্ৰান্তত খাদ্য কেনেকৈ পাচন হয়?
উত্তৰঃ ক্ষুদ্ৰান্তত যকৃতৰ পৰা নিঃসৰিত পিত্তৰসে চৰ্বিৰ ইমালচিফিকেচন কৰে। অগ্ন্যাশয়ৰ পৰা নিঃসৰিত ট্ৰিপচিনে প্ৰ’টিন ভাঙে আৰু লাইপেজে চৰ্বি ভাঙে। আন্ত্ৰিক ৰসে সকলো খাদ্য সম্পূৰ্ণভাৱে পাচন কৰে। ক্ষুদ্ৰান্তৰ ভিতৰৰ বেৰত থকা আঙুলি সদৃশ প্ৰবৰ্ধ ভিলাই (Villi) ৰক্তনলীয়ে বেষ্টিত থাকে আৰু ই শোষণৰ পৃষ্ঠকালি বৃদ্ধি কৰি পাচিত খাদ্য শোষণত সহায় কৰে।
পৃষ্ঠা ১০৫ (Page 105)
১। শ্বাস-প্ৰশ্বাসত অক্সিজেন আহৰণ কৰিবৰ বাবে জলচৰ জীৱতকৈ স্থলচৰ জীৱসমূহৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ২১%, কিন্তু পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ যথেষ্ট কম। সেয়েহে স্থলচৰ জীৱই বায়ুৰ পৰা সহজে আৰু অধিক পৰিমাণৰ অক্সিজেন আহৰণ কৰিব পাৰে। জলচৰ জীৱই পানীৰ পৰা কম পৰিমাণৰ দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন শোষণ কৰিবলগীয়া হোৱাত সিহঁতৰ উশাহ-নিশাহৰ হাৰ অধিক দ্ৰুত হ’ব লাগে।
২। কি কি প্ৰথাৰে বিভিন্ন জীৱদেহত গ্লুক’জ জাৰিত হৈ শক্তি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ বিভিন্ন জীৱদেহত গ্লুক’জ তিনিটা প্ৰথাৰে জাৰিত হৈ শক্তি উৎপন্ন কৰে — (ক) সবাত শ্বসন (Aerobic Respiration): অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত গ্লুক’জ সম্পূৰ্ণ জাৰিত হৈ CO₂, পানী আৰু শক্তি (ATP) উৎপন্ন হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত সংঘটিত হয়। (খ) অবাত শ্বসন (Anaerobic Respiration): অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত পাইৰুভেট ইথাইল এলক’হল, CO₂ আৰু শক্তিলৈ বিশ্লিষ্ট হয়। ইষ্ট (Yeast) কোষত এনে ঘটে। এই প্ৰক্ৰিয়া চাইট’প্লাজমত সংঘটিত হয়। (গ) অক্সিজেনৰ অভাৱত পেশীকোষত পাইৰুভেট লেক্টিক এছিড আৰু শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
৩। মানুহৰ দেহত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড কেনেকৈ পৰিবহণ হয়?
উত্তৰঃ তেজৰ লোহিত ৰক্তকণিকাত হিম’গ্ল’বিন নামৰ এক ৰঞ্জক পদাৰ্থ থাকে। হাওঁফাওঁৰ এলভিঅ’লাইত অক্সিজেনে হিম’গ্ল’বিনৰ লগ লাগি অক্সি-হিম’গ্ল’বিন যৌগ গঠন কৰে আৰু তেজৰ জৰিয়তে দেহৰ প্ৰতিটো কোষলৈ পৰিবাহিত হয়। কোষত অক্সি-হিম’গ্ল’বিন ভাঙি অক্সিজেন মুক্ত হয়। আনহাতে, কোষীয় শ্বসনত উৎপন্ন হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড প্লাজমাত দ্ৰৱীভূত হৈ বা বাইকাৰ্বনেট হিচাপে তেজৰ জৰিয়তে হাওঁফাওঁলৈ পৰিবাহিত হয় আৰু নিশাহৰ লগত বাহিৰলৈ ওলাই যায়।
৪। প্ৰচুৰ গেছ বিনিময়ৰ কাৰণে মানুহৰ হাওঁফাওঁ কিদৰে গঠিত হৈছে?
উত্তৰঃ মানুহৰ হাওঁফাওঁত শ্বাসনলীৰ শাখা-প্ৰশাখা বহুতো সৰু সৰু নলীত বিভক্ত হৈ শেষত বেলুনৰ দৰে গঠন সৃষ্টি কৰে, যাক এলভিঅ’লাই (Alveoli) বা বায়ুকোষ বোলে। এলভিঅ’লাইৰ বেৰ অতি পাতল আৰু কেশিকা ৰক্তনলীৰে আবৃত থাকে। অসংখ্য এলভিঅ’লাইৰ বাবে গেছ বিনিময়ৰ পৃষ্ঠকালি বহু বেছি হয়, যাৰ ফলত দক্ষতাৰে অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ বিনিময় সংঘটিত হয়।
পৃষ্ঠা ১১০ (Page 110)
১। মানুহৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰৰ মুখ্য ভাগ কেইটা কি কি? ইয়াৰ কাৰ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰৰ মুখ্য ভাগ তিনিটা — (ক) হৃদযন্ত্ৰ (Heart): চাৰিটা কোঠালিৰে গঠিত পাম্পৰ দৰে কাম কৰি তেজক দেহৰ সকলো অংশলৈ পাম্প কৰে। (খ) তেজ (Blood): অক্সিজেন, খাদ্য, হৰমন আৰু বৰ্জনীয় পদাৰ্থ পৰিবহণ কৰে। (গ) ৰক্তবাহী নলী (Blood Vessels): ধমনী, সিৰা আৰু কেশিকাৰে তেজ দেহত চলাচল কৰে।
২। পক্ষী আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ বিশুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ তেজ কিয় পৃথক কৰি ৰখাৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ পক্ষী আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণী উষ্ণৰক্তী (Warm-blooded) প্ৰাণী। সিহঁতৰ দেহৰ উষ্ণতা বাহ্যিক পৰিৱেশতকৈ স্বতন্ত্ৰ হৈ থাকে। দেহৰ উষ্ণতা বজাই ৰাখিবলৈ আৰু কোষসমূহলৈ অধিক অক্সিজেন যোগান ধৰিবলৈ বিশুদ্ধ (অক্সিজেনযুক্ত) আৰু অশুদ্ধ (কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডযুক্ত) তেজ পৃথক কৰি ৰখাৰ প্ৰয়োজন হয়, যাতে উচ্চ শক্তি উৎপাদন সম্ভৱ হয়।
৩। উচ্চখাপৰ উদ্ভিদৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰত থকা অংশসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উচ্চখাপৰ উদ্ভিদৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰত দুটা প্ৰধান কলা থাকে — (ক) জাইলেম (Xylem): শিপাই মাটিৰ পৰা শোষণ কৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ উদ্ভিদৰ দেহৰ বিভিন্ন অংশলৈ ঊৰ্ধ্বমুখীভাৱে পৰিবহণ কৰে। (খ) ফ্ল’ৱেম (Phloem): পাতত সালোক সংশ্লেষণৰ ফলত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য (শৰ্কৰা) উদ্ভিদৰ দেহৰ অন্য অংশলৈ পৰিবহণ কৰে।
৪। উদ্ভিদৰ দেহত পানী আৰু খনিজ লৱণ কেনেদৰে পৰিবহণ হয়?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ শিপাই অভিস্ৰৱণ প্ৰক্ৰিয়াৰে মাটিৰ পৰা পানী শোষণ কৰে। শিপাৰ কোষত সৃষ্টি হোৱা মূল চাপ (Root Pressure) পানীক ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে। ইয়াৰ উপৰি পাতৰ পৰা বাষ্পমোচন (Transpiration) প্ৰক্ৰিয়াত পানীৰ অণু বাহিৰলৈ ওলাই গ’লে এটা শোষণ বল সৃষ্টি হয়, যিয়ে জাইলেম কলাৰ মাজেদি পানী আৰু খনিজ লৱণক শিপাৰ পৰা পাতলৈকে ঊৰ্ধ্বমুখীভাৱে টানি নিয়ে।
৫। উদ্ভিদৰ দেহত খাদ্যৰ কেনেদৰে সংবহন ঘটে?
উত্তৰঃ পাতত সালোক সংশ্লেষণৰ ফলত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য (শৰ্কৰা, চুক্ৰ’জ) ফ্ল’ৱেম কলাৰ চালনি নলীকাৰ (Sieve Tubes) মাজেদি উদ্ভিদৰ দেহৰ অন্য অংশলৈ সংবহন হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত ATP শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। চুক্ৰ’জ ফ্ল’ৱেম কলাত প্ৰৱেশ কৰিলে ৰসস্ৰাৱী চাপ (Osmotic Pressure) বৃদ্ধি পায় আৰু পানী ফ্ল’ৱেমত প্ৰৱেশ কৰি খাদ্যক নিম্নচাপৰ অঞ্চললৈ পৰিবাহিত কৰে।
পৃষ্ঠা ১১২ (Page 112)
১। নেফ্ৰনৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নেফ্ৰন হ’ল বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যকৰী একক। গঠন: নেফ্ৰনৰ ওপৰ অংশত কাপৰ দৰে ব’মেনছ কেপচুল (Bowman’s Capsule) থাকে, যাৰ ভিতৰত কেশিকা ৰক্তনলীৰ থোপা গ্ল’মেৰুলাছ (Glomerulus) থাকে। ব’মেনছ কেপচুলৰ পৰা এটা দীঘলীয়া আঁকোৰা-পকোৰা নলীকা ওলাই আহে, যাক বৃক্কীয় নলীকা (Renal Tubule) বোলে। কাৰ্য: (ক) গ্ল’মেৰুলাছত তেজৰ পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) ঘটে — পানী, ইউৰিয়া, লৱণ, গ্লুক’জ আদি ছেকি যায়। (খ) বৃক্কীয় নলীকাত প্ৰয়োজনীয় পদাৰ্থ (গ্লুক’জ, এমিন’ এছিড, পানীৰ কিছু অংশ) পুনঃশোষণ (Reabsorption) হয়। (গ) অলাগতিয়াল পদাৰ্থসমূহ মূত্ৰ হিচাপে সংগ্ৰাহক নলীত গৈ জমা হয়।
২। উদ্ভিদে কি কি উপায়ে বৰ্জিত পদাৰ্থ ত্যাগ কৰে?
উত্তৰঃ উদ্ভিদে বিভিন্ন উপায়ে বৰ্জিত পদাৰ্থ ত্যাগ কৰে — (ক) গেছীয় বৰ্জিত পদাৰ্থ (CO₂, O₂) পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ (Stomata) মাজেদি বায়ুমণ্ডললৈ ওলাই যায়। (খ) অতিৰিক্ত পানী বাষ্পমোচন (Transpiration) প্ৰক্ৰিয়াৰে ত্যাগ কৰে। (গ) কিছুমান বৰ্জিত পদাৰ্থ পুৰণি পাতত জমা হৈ পাত সৰি যোৱাৰ লগে লগে আঁতৰ হয়। (ঘ) কিছুমান বৰ্জিত পদাৰ্থ ৰেজিন আৰু গঁদ হিচাপে পুৰণি জাইলেমত জমা হয়। (ঙ) কিছুমান শিপাই বৰ্জিত পদাৰ্থ মাটিত ত্যাগ কৰে।
৩। কেনেকৈ মূত্ৰ উৎপন্ন পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ শৰীৰত পানী আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মূত্ৰ উৎপাদনৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰিত হয়। এণ্টি-ডাইইউৰেটিক হৰমন (ADH) বৃক্কীয় নলীকাত পানীৰ পুনঃশোষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। শৰীৰত পানীৰ পৰিমাণ কম হ’লে ADH ৰ নিঃসৰণ বাঢ়ে আৰু অধিক পানী পুনঃশোষিত হয়, ফলত কম পৰিমাণৰ গাঢ় মূত্ৰ উৎপন্ন হয়। পানীৰ পৰিমাণ বেছি হ’লে ADH কম নিঃসৰিত হয় আৰু বেছি পৰিমাণৰ পাতল মূত্ৰ উৎপন্ন হয়।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions – Page 113)
১। মানুহৰ বৃক্ক দুটা কোনটো তন্ত্ৰৰ অংশ?
(a) পৰিপুষ্টি তন্ত্ৰ (b) শ্বসন তন্ত্ৰ (c) ৰেচন তন্ত্ৰ (d) পৰিবহণ তন্ত্ৰ
উত্তৰঃ (c) ৰেচন তন্ত্ৰ।
২। উদ্ভিদৰ দেহত জাইলেমৰ কাম হ’ল —
(a) পানীৰ পৰিবহণ (b) খাদ্যৰ পৰিবহণ (c) এমিন’ এছিডৰ পৰিবহণ (d) অক্সিজেনৰ পৰিবহণ
উত্তৰঃ (a) পানীৰ পৰিবহণ।
৩। স্বপোষীয় পৰিপুষ্টিত প্ৰয়োজন হয় —
(a) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানী (b) পত্ৰহৰিৎ (c) সূৰ্যৰ পোহৰ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।
৪। পাইৰুভেট অণু ভাঙি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, পানী আৰু শক্তি উৎপন্ন কৰে আৰু এই বিক্ৰিয়া সংঘটিত হয় —
(a) চাইট’প্লাজমত (b) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত (c) ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত (d) কোষকেন্দ্ৰত
উত্তৰঃ (b) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত।
৫। আমাৰ শৰীৰত চৰ্বিজাতীয় খাদ্যৰ পাচন কেনেকৈ হয়? এই প্ৰক্ৰিয়া ক’ত সংঘটিত হয়?
উত্তৰঃ চৰ্বিজাতীয় খাদ্যৰ পাচন ক্ষুদ্ৰান্তত সংঘটিত হয়। যকৃতৰ পৰা নিঃসৰিত পিত্তৰসে (Bile Juice) চৰ্বিৰ ডাঙৰ ডাঙৰ পিণ্ডবোৰক সৰু সৰু গোলকলৈ (Emulsification) ভাঙি দিয়ে। তাৰ পিছত অগ্ন্যাশয়ৰ পৰা নিঃসৰিত লাইপেজ উৎসেচকে চৰ্বিক ফেটী এছিড আৰু গ্লিচাৰললৈ ভাঙি দিয়ে।
৬। পাচনত লালটিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ লালটি গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত লালটিত (Saliva) লালটি এমাইলেজ (Salivary Amylase) নামৰ এবিধ উৎসেচক থাকে। এই উৎসেচকে খাদ্যত থকা শ্বেতসাৰক (Starch) সৰল চেনি মাল্ট’জলৈ (Maltose) ৰূপান্তৰ কৰে। ইয়াৰ উপৰি লালটিয়ে খাদ্য তিয়াই কোমল কৰে আৰু পাচন নলীত খাদ্য সহজে সঞ্চালন হোৱাত সহায় কৰে।
৭। স্বপোষিত পুষ্টিৰ কাৰণে প্ৰয়োজনীয় কাৰকসমূহ কি কি আৰু ইয়াৰ উপজাত পদাৰ্থসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ স্বপোষিত পুষ্টি (সালোক সংশ্লেষণ) ৰ কাৰণে প্ৰয়োজনীয় কাৰকসমূহ হ’ল — (ক) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) (খ) পানী (H₂O) (গ) সূৰ্যৰ পোহৰ (ঘ) পত্ৰহৰিৎ (Chlorophyll) উপজাত পদাৰ্থসমূহ হ’ল — (ক) গ্লুক’জ (C₆H₁₂O₆) — মূল উৎপাদিত খাদ্য (খ) অক্সিজেন (O₂) — উপজাত হিচাপে মুক্ত হয় (গ) পানী (H₂O) সালোক সংশ্লেষণৰ সমীকৰণ: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
৮। সবাত আৰু অবাত শ্বসনৰ মাজত পাৰ্থক্য কি কি? কিছুমান জীৱৰ নাম লিখা যিয়ে অবাত শ্বসন সম্পন্ন কৰে।
উত্তৰঃ
| সবাত শ্বসন | অবাত শ্বসন |
|---|---|
| অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত সংঘটিত হয়। | অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত সংঘটিত হয়। |
| গ্লুক’জৰ সম্পূৰ্ণ জাৰণ ঘটে। | গ্লুক’জৰ অসম্পূৰ্ণ জাৰণ ঘটে। |
| CO₂ আৰু H₂O উৎপন্ন হয়। | ইথাইল এলক’হল বা লেক্টিক এছিড উৎপন্ন হয়। |
| অধিক শক্তি (38 ATP) উৎপন্ন হয়। | কম শক্তি (2 ATP) উৎপন্ন হয়। |
| মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত সংঘটিত হয়। | চাইট’প্লাজমত সংঘটিত হয়। |
অবাত শ্বসন সম্পন্ন কৰা জীৱ — ইষ্ট (Yeast), কিছুমান বেক্টেৰিয়া, কিছুমান পৰজীৱী (যেনে — ফিটাকৃমি)।
৯। গেছ বিনিময়ৰ বাবে বায়ুকোষ (Alveoli) কেনেকৈ গঠিত হৈছে?
উত্তৰঃ হাওঁফাওঁৰ ভিতৰত শ্বাসনলী বহুতো শাখা-প্ৰশাখাত বিভক্ত হৈ অতি সৰু সৰু নলীত (ব্ৰংকিঅ’ল) পৰিণত হয় আৰু এইবোৰৰ শেষত বেলুনৰ দৰে গঠন থাকে, যাক বায়ুকোষ বা এলভিঅ’লাই বোলে। এলভিঅ’লাইৰ বিশেষ গঠন — (ক) অতি পাতল বেৰ — যাৰ মাজেদি গেছ সহজে ব্যাপিত হ’ব পাৰে। (খ) কেশিকা ৰক্তনলীৰে আবৃত — তেজ আৰু বায়ুৰ মাজত গেছ বিনিময় ঘটে। (গ) অসংখ্য সংখ্যক — পৃষ্ঠকালি বৃদ্ধি কৰি দক্ষ গেছ বিনিময় সম্ভৱ কৰে।
১০। আমাৰ তেজত হিম’গ্ল’বিনৰ অভাৱ হ’লে কি কি প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰঃ তেজত হিম’গ্ল’বিনৰ অভাৱ হ’লে — (ক) তেজৰ অক্সিজেন পৰিবহণ ক্ষমতা হ্ৰাস পায়। (খ) কোষসমূহলৈ অক্সিজেনৰ যোগান কম হয়। (গ) শক্তি উৎপাদন কমি যায় আৰু ব্যক্তিজন দুৰ্বল আৰু ক্লান্ত অনুভৱ কৰে। (ঘ) ৰক্তহীনতা বা এনিমিয়া (Anaemia) ৰোগ হয়। (ঙ) উশাহ চুটি হয় আৰু শৰীৰ শেঁতা পৰে।
১১। মানুহৰ দ্বৈত ৰক্ত সঞ্চালন তন্ত্ৰ বৰ্ণনা কৰা আৰু ইয়াৰ আৱশ্যকতা কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ দেহত তেজে প্ৰতিটো চক্ৰত হৃদযন্ত্ৰৰ মাজেদি দুবাৰ পাৰ হৈ যায়, সেয়ে ইয়াক দ্বৈত ৰক্ত সঞ্চালন বোলে। (ক) হাওঁফাওঁ সঞ্চালন (Pulmonary Circulation): হৃদযন্ত্ৰৰ সোঁফালৰ নিলয়ৰ পৰা অশুদ্ধ তেজ হাওঁফাওঁলৈ যায়, তাত গেছ বিনিময় হৈ বিশুদ্ধ তেজ বাওঁফালৰ অলিন্দলৈ উভতি আহে। (খ) দৈহিক সঞ্চালন (Systemic Circulation): বাওঁফালৰ নিলয়ৰ পৰা বিশুদ্ধ তেজ সমগ্ৰ দেহলৈ যায়, কোষসমূহক অক্সিজেন যোগান ধৰি অশুদ্ধ তেজ সোঁফালৰ অলিন্দলৈ উভতি আহে। আৱশ্যকতা: দ্বৈত সঞ্চালনে অক্সিজেনযুক্ত আৰু অক্সিজেনহীন তেজ পৃথক কৰি ৰাখে, যাৰ ফলত কোষসমূহলৈ বেছি অক্সিজেন যোগান হয় আৰু দেহৰ উষ্ণতা বজাই ৰখাত সহায় হয়।
১২। জাইলেম আৰু ফ্ল’ৱেমত পদাৰ্থৰ পৰিবহণৰ পাৰ্থক্যবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ
| জাইলেম | ফ্ল’ৱেম |
|---|---|
| পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহণ কৰে। | খাদ্য (শৰ্কৰা) পৰিবহণ কৰে। |
| পৰিবহণ কেৱল ঊৰ্ধ্বমুখী (শিপাৰ পৰা পাতলৈ)। | পৰিবহণ ঊৰ্ধ্বমুখী আৰু নিম্নমুখী দুয়োফালে। |
| ভৌতিক বল (মূল চাপ, বাষ্পমোচন) ব্যৱহাৰ কৰে। | ATP শক্তি ব্যৱহাৰ কৰে। |
| মৃত কোষেৰে গঠিত (ট্ৰেকিড, ভেচেল)। | জীৱিত কোষেৰে গঠিত (চালনি নলীকা, সংগীকোষ)। |
| কোনো শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়। | শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয় (সক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া)। |
১৩। হাওঁফাওঁৰ এলভিঅ’লাই আৰু বৃক্কৰ নেফ্ৰনৰ গঠনৰ মাজত থকা সাদৃশ্য কি কি?
উত্তৰঃ হাওঁফাওঁৰ এলভিঅ’লাই আৰু বৃক্কৰ নেফ্ৰনৰ গঠনৰ মাজত থকা সাদৃশ্যসমূহ হ’ল — (ক) দুয়োটাই নিজ নিজ অংগৰ কাৰ্যকৰী একক। (খ) দুয়োটাই অতি পাতল বেৰেৰে গঠিত যিয়ে পদাৰ্থৰ বিনিময় সহজ কৰে। (গ) দুয়োটাই কেশিকা ৰক্তনলীৰে আবৃত থাকে। (ঘ) দুয়োটাই বিশাল পৃষ্ঠকালি প্ৰদান কৰে — এলভিঅ’লাই গেছ বিনিময়ৰ বাবে আৰু নেফ্ৰন পৰিস্ৰাৱণৰ বাবে। (ঙ) দুয়োটাতে তেজৰ পৰা নিৰ্দিষ্ট পদাৰ্থ পৃথকীকৰণ হয়।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। জীৱন প্ৰক্ৰিয়া কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ প্ৰক্ৰিয়াই একেলগে সংঘটিত হৈ জীৱ এটাৰ জীৱনটোক চলাই নিয়ে, সেইবোৰক জীৱন প্ৰক্ৰিয়া বোলে। যেনে — পৰিপুষ্টি, শ্বসন, পৰিবহণ, ৰেচন আদি।
২। পৰিপুষ্টি কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায়ত জীৱ এটাৰ শৰীৰৰ বাহিৰৰ পৰা শক্তিৰ উৎস শৰীৰৰ ভিতৰলৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয়, তাকে পৰিপুষ্টি বোলে।
৩। শ্বসন কি?
উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা শৰীৰৰ বাহিৰৰ পৰা অক্সিজেন আহৰণ কৰি খাদ্যৰ উৎসৰ বিশ্লেষণত ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু শক্তি উৎপন্ন হয়, তাকে শ্বসন বোলে।
৪। ৰেচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা শৰীৰত উৎপন্ন হোৱা অলাগতিয়াল বৰ্জনীয় পদাৰ্থসমূহ শৰীৰৰ পৰা আঁতৰ কৰা হয়, তাকে ৰেচন বোলে।
৫। পৰিবহণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ জীৱৰ শৰীৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন দ্ৰব্য এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পৰিবহণ বোলে।
৬। খাদ্য কি?
উত্তৰঃ জীৱই শৰীৰৰ বাহিৰৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা শক্তিৰ উৎসকে খাদ্য বোলে।
৭। স্বপোষী জীৱ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱই সৰল অজৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে, সেইবোৰক স্বপোষী জীৱ বোলে। উদাহৰণ — সেউজীয়া উদ্ভিদ।
৮। পৰপোষী জীৱ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰে আৰু আন জীৱৰ ওপৰত খাদ্যৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰে, সেইবোৰক পৰপোষী জীৱ বোলে। উদাহৰণ — মানুহ, প্ৰাণী।
৯। সালোক সংশ্লেষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ উদ্ভিদে যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, মাটিৰ পৰা পানী আহৰণ কৰি সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু পত্ৰহৰিতৰ সহায়ত খাদ্য (গ্লুক’জ) তৈয়াৰ কৰে, তাকে সালোক সংশ্লেষণ বোলে।
১০। এককোষী জীৱৰ ক্ষেত্ৰত খাদ্যগ্ৰহণৰ বাবে কিয় বিশেষ অংগৰ প্ৰয়োজন নহয়?
উত্তৰঃ এককোষী জীৱৰ গোটেই পৃষ্ঠখন বাহ্যিক পৰিৱেশৰ লগত পোনপটীয়াকৈ সংস্পৰ্শত থাকে, সেয়েহে খাদ্যগ্ৰহণৰ বাবে বিশেষ অংগৰ প্ৰয়োজন নহয়।
১১। বহুকোষী জীৱৰ ক্ষেত্ৰত কিয় বিশেষ অংগৰ প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰঃ বহুকোষী জীৱৰ সকলো কোষ বাহ্যিক পৰিৱেশৰ লগত পোনপটীয়াকৈ সংস্পৰ্শত নাথাকে, সেয়েহে খাদ্য আহৰণ, পৰিবহণ, গেছ বিনিময় আদিৰ বাবে বিশেষ অংগৰ প্ৰয়োজন হয়।
১২। পত্ৰৰন্ধ্ৰ কি?
উত্তৰঃ পাতৰ তলফালে থকা ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ ৰন্ধ্ৰবোৰক পত্ৰৰন্ধ্ৰ (Stomata) বোলে। ইয়াৰ মাজেদি CO₂ প্ৰৱেশ কৰে আৰু O₂ ওলাই যায়। দুটা ৰক্ষীকোষে পত্ৰৰন্ধ্ৰ মেলা আৰু বন্ধ কৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
১৩। পাচন নলীত ভিলাই (Villi) ৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ ক্ষুদ্ৰান্তৰ ভিতৰৰ বেৰত থকা আঙুলি সদৃশ প্ৰবৰ্ধ ভিলাইয়ে পাচিত খাদ্যৰ শোষণৰ পৃষ্ঠকালি বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত খাদ্যৰ শোষণ দক্ষভাৱে সম্পন্ন হয়।
১৪। হৃদযন্ত্ৰৰ কোঠালি কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰত চাৰিটা কোঠালি থাকে — সোঁ অলিন্দ (Right Atrium), বাওঁ অলিন্দ (Left Atrium), সোঁ নিলয় (Right Ventricle) আৰু বাওঁ নিলয় (Left Ventricle)।
১৫। বাষ্পমোচন কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ পাতৰ পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ মাজেদি বাষ্পৰূপত পানী ওলাই যোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে বাষ্পমোচন (Transpiration) বোলে। ই উদ্ভিদত পানীৰ ঊৰ্ধ্বমুখী পৰিবহণত সহায় কৰে।
১৬। মানুহৰ ৰেচন তন্ত্ৰৰ অংশসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ ৰেচন তন্ত্ৰৰ অংশসমূহ হ’ল — এযোৰ বৃক্ক (Kidneys), এযোৰ মূত্ৰনলী (Ureters), এটা মূত্ৰথলী (Urinary Bladder) আৰু এটা মূত্ৰ নিষ্কাশন নলী (Urethra)।
১৭। নেফ্ৰন কি?
উত্তৰঃ নেফ্ৰন হ’ল বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যকৰী একক। প্ৰতিটো বৃক্কত প্ৰায় ১০ লাখ নেফ্ৰন থাকে। নেফ্ৰনত ব’মেনছ কেপচুল, গ্ল’মেৰুলাছ আৰু বৃক্কীয় নলীকা থাকে।
১৮। ধমনী আৰু সিৰাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ধমনী (Artery) হৃদযন্ত্ৰৰ পৰা দেহৰ বিভিন্ন অংশলৈ তেজ কঢ়িয়াই নিয়ে আৰু ইয়াৰ বেৰ ডাঠ আৰু স্থিতিস্থাপক। সিৰা (Vein) দেহৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা হৃদযন্ত্ৰলৈ তেজ ঘূৰাই আনে আৰু ইয়াৰ বেৰ পাতল। সিৰাত কপাট (Valve) থাকে কিন্তু ধমনীত নাথাকে।
১৯। অবাত শ্বসন ক’ত সম্পন্ন হয়?
উত্তৰঃ অবাত শ্বসন চাইট’প্লাজমত (Cytoplasm) সম্পন্ন হয়।
২০। সবাত শ্বসন ক’ত সম্পন্ন হয়?
উত্তৰঃ সবাত শ্বসন মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত (Mitochondria) সম্পন্ন হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। মানুহৰ পাচন তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন অংশত নিঃসৰিত উৎসেচকসমূহ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) মুখগহ্বৰ — লালটি এমাইলেজ: শ্বেতসাৰক মাল্ট’জলৈ (সৰল চেনি) ভাঙে। (খ) পাকস্থলী — পেপচিন: প্ৰ’টিনক সৰল পেপ্টাইডলৈ ভাঙে। হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডে আম্লিক মাধ্যম সৃষ্টি কৰে। (গ) ক্ষুদ্ৰান্ত — ট্ৰিপচিন (অগ্ন্যাশয়ৰ পৰা): প্ৰ’টিন ভাঙে। লাইপেজ: চৰ্বি ভাঙে। পিত্তৰসে চৰ্বিৰ ইমালচিফিকেচন কৰে। আন্ত্ৰিক ৰসে সকলো খাদ্যৰ অন্তিম পাচন সম্পূৰ্ণ কৰে।
২। পাকস্থলীৰ শ্লেষ্মা (Mucus) ৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ পাকস্থলীৰ ভিতৰৰ বেৰে শ্লেষ্মা (Mucus) নিঃসৰণ কৰে। এই শ্লেষ্মাই পাকস্থলীৰ অন্তঃআৱৰণক হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ ক্ৰিয়াৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। শ্লেষ্মাৰ অভাৱ হ’লে পাকস্থলীত আলচাৰ (Ulcer) হ’ব পাৰে।
৩। মাছে কেনেকৈ শ্বসন কৰে?
উত্তৰঃ মাছে জলশ্বসন (Aquatic Respiration) কৰে। মাছৰ দুয়োফালে ফুল (Gills) থাকে। পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন মাছে মুখেৰে গ্ৰহণ কৰি ফুলৰ মাজেদি পাৰ হ’বলৈ দিয়ে। ফুলৰ পাতল বেৰেৰে তেজে পানীৰ পৰা অক্সিজেন শোষণ কৰে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড পানীলৈ ত্যাগ কৰে।
৪। অমীবাই (Amoeba) কেনেকৈ খাদ্যগ্ৰহণ কৰে?
উত্তৰঃ অমীবাই ক্ষণপদ (Pseudopodia) ৰ সহায়ত খাদ্যগ্ৰহণ কৰে। খাদ্যকণা পালে অমীবাৰ দেহৰ পৰা ক্ষণপদ ওলাই আহি খাদ্যকণাক আবৰি ধৰে আৰু খাদ্য গহ্বৰ (Food Vacuole) গঠন কৰে। খাদ্য গহ্বৰত পাচক উৎসেচকে খাদ্য পাচন কৰে আৰু পাচিত খাদ্য শোষিত হয়। অপাচ্য অংশ দেহৰ পৰা ত্যাগ কৰা হয়।
৫। সালোক সংশ্লেষণৰ সমীকৰণটো লিখা।
উত্তৰঃ 6CO₂ + 6H₂O → (সূৰ্যৰ পোহৰ + পত্ৰহৰিৎ) → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ অৰ্থাৎ, ছয় অণু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু ছয় অণু পানীয়ে সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু পত্ৰহৰিতৰ উপস্থিতিত এক অণু গ্লুক’জ আৰু ছয় অণু অক্সিজেন উৎপন্ন কৰে।
৬। পৰজীৱী পুষ্টি কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো জীৱই আন এটা জীৱিত জীৱৰ (পোষক) শৰীৰত বাস কৰি তাৰ পৰা পুষ্টি আহৰণ কৰে আৰু পোষকৰ ক্ষতি কৰে, তাকে পৰজীৱী পুষ্টি বোলে। উদাহৰণ — আকাশীলতা (Cuscuta), ফিটাকৃমি (Tapeworm), উকুন।
৭। মৃতজীৱী পুষ্টি কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো জীৱই মৃত আৰু পচা-গেলা জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা পুষ্টি আহৰণ কৰে, তাকে মৃতজীৱী পুষ্টি বোলে। এই জীৱবোৰে দেহৰ বাহিৰত পাচক উৎসেচক নিঃসৰণ কৰি খাদ্য বিশ্লেষণ কৰি তাৰ পিছত শোষণ কৰে। উদাহৰণ — কাঠফুলা (Mushroom), ব্ৰেড ম’ল্ড, ইষ্ট।
৮। তেজৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ কি কি আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ তেজৰ উপাদান আৰু কাৰ্য — (ক) প্লাজমা (Plasma): তেজৰ তৰল অংশ। পাচিত খাদ্য, হৰমন, CO₂ আদি পৰিবহণ কৰে। (খ) লোহিত ৰক্তকণিকা (RBC): হিম’গ্ল’বিন থাকে যিয়ে অক্সিজেন পৰিবহণ কৰে। (গ) শ্বেত ৰক্তকণিকা (WBC): বীজাণু ধ্বংস কৰি দেহক ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। (ঘ) অণুচক্ৰিকা (Platelets): তেজ গোট মৰাত (Blood Clotting) সহায় কৰে।
৯। লসিকা (Lymph) কি? ইয়াৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ কেশিকা ৰক্তনলীৰ বেৰৰ মাজেদি প্লাজমা, প্ৰ’টিন আৰু ৰক্তকণিকা ছেকি কলাৰ কোষৰ মাজত জমা হোৱা তৰল পদাৰ্থকে লসিকা বোলে। ই হালধীয়া বৰণৰ। ইয়াৰ কাৰ্য — (ক) কোষৰ মাজৰ পৰা বৰ্জনীয় পদাৰ্থ তেজলৈ কঢ়িয়াই আনে, (খ) ক্ষুদ্ৰান্তত পাচিত চৰ্বি শোষণ কৰে, (গ) ৰোগ প্ৰতিৰোধত সহায় কৰে।
১০। ডায়েলাইছিছ (Dialysis) কি?
উত্তৰঃ বৃক্ক বিকল (Kidney Failure) হ’লে কৃত্ৰিম উপায়েৰে তেজৰ পৰা বৰ্জনীয় পদাৰ্থ আঁতৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে ডায়েলাইছিছ বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াত ৰোগীৰ তেজ এখন কৃত্ৰিম বৃক্কৰ (ডায়েলাইজাৰ) মাজেদি পাৰ কৰা হয় য’ত চেলোফেন নলীকাৰ আৱৰণেৰে বৰ্জনীয় পদাৰ্থ ছেকি যায় আৰু পৰিষ্কাৰ তেজ শৰীৰলৈ ঘূৰি আহে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। মানুহৰ পাচন তন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ পাচন তন্ত্ৰ পাচন নলী আৰু পাচক গ্ৰন্থিৰে গঠিত। পাচন নলীৰ বিভিন্ন অংশ আৰু কাৰ্য — (ক) মুখগহ্বৰ (Mouth Cavity): খাদ্যগ্ৰহণ আৰু চোবোৱাৰ কাম হয়। লালটি গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা লালটিত থকা লালটি এমাইলেজ উৎসেচকে শ্বেতসাৰক মাল্ট’জলৈ ভাঙে। (খ) গ্ৰাসনলী (Oesophagus): ক্ৰমসংকোচন (Peristalsis) গতিৰে খাদ্য পাকস্থলীলৈ ঠেলি পঠিয়ায়। (গ) পাকস্থলী (Stomach): পাকস্থলীৰ গ্ৰন্থিয়ে হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl), পেপচিন আৰু শ্লেষ্মা নিঃসৰণ কৰে। HCl এ বীজাণু ধ্বংস কৰে আৰু আম্লিক মাধ্যম সৃষ্টি কৰে। পেপচিনে প্ৰ’টিনক সৰল পেপ্টাইডলৈ ভাঙে। শ্লেষ্মাই পাকস্থলীৰ বেৰক এছিডৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। (ঘ) ক্ষুদ্ৰান্ত (Small Intestine): পাচন তন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ দীঘল অংশ। ইয়াত তিনিটা গ্ৰন্থিৰ পৰা ৰস আহে — যকৃতৰ পিত্তৰস (চৰ্বিৰ ইমালচিফিকেচন কৰে), অগ্ন্যাশয় ৰস (ট্ৰিপচিন আৰু লাইপেজ থাকে), আৰু আন্ত্ৰিক ৰস। ক্ষুদ্ৰান্তত সকলো খাদ্যৰ সম্পূৰ্ণ পাচন হয়। ভিতৰৰ বেৰত থকা ভিলাইয়ে পাচিত খাদ্য শোষণ কৰে। (ঙ) বৃহদান্ত (Large Intestine): অপাচ্য খাদ্যৰ পৰা পানী শোষণ কৰে আৰু মলদ্বাৰেৰে মল ত্যাগ কৰে।
২। মানুহৰ শ্বসন তন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ শ্বসন তন্ত্ৰ তলত দিয়া অংশসমূহেৰে গঠিত — (ক) নাসাৰন্ধ্ৰ (Nostrils): নাকেৰে বায়ু ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে। নাসাগহ্বৰত থকা নোমে ধূলিকণা আঁতৰ কৰে আৰু শ্লেষ্মাই বায়ু আৰ্দ্ৰ কৰে। (খ) স্বৰযন্ত্ৰ (Larynx) আৰু শ্বাসনলী (Trachea): বায়ু পৰিবহণ কৰে। শ্বাসনলীৰ বেৰত ‘C’ আকৃতিৰ তৰুণাস্থিৰ আঙঠি থাকে। (গ) শ্বাসবাহী নলী (Bronchi): শ্বাসনলী দুটা শাখাত ভাগ হৈ দুটা হাওঁফাওঁত প্ৰৱেশ কৰে। ভিতৰত ইয়াৰ পুনৰ শাখা-প্ৰশাখা হৈ ক্ষুদ্ৰ নলীকা ব্ৰংকিঅ’ল সৃষ্টি কৰে। (ঘ) এলভিঅ’লাই (Alveoli): ব্ৰংকিঅ’লৰ শেষত বেলুনৰ দৰে গঠন। পাতল বেৰ আৰু কেশিকা ৰক্তনলীৰে আবৃত। ইয়াত গেছ বিনিময় হয় — অক্সিজেন তেজত প্ৰৱেশ কৰে আৰু CO₂ বাহিৰলৈ ওলায়। (ঙ) মধ্যচ্ছদা (Diaphragm): উশাহ ল’লে মধ্যচ্ছদা সমতল হয় আৰু পাচলিৰ হাড় ওপৰলৈ উঠি বুকুৰ আয়তন বাঢ়ে, ফলত বায়ু ভিতৰলৈ সোমায়। নিশাহ দিলে ওলোটা ঘটনা ঘটে।
৩। মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰ এটা পেশীবহুল পাম্পিং অংগ, যিটো বুকুৰ মাজভাগত সামান্য বাওঁফালে অৱস্থিত। ইয়াত চাৰিটা কোঠালি থাকে — ওপৰৰ দুটা কোঠালি — সোঁ অলিন্দ আৰু বাওঁ অলিন্দ। তলৰ দুটা কোঠালি — সোঁ নিলয় আৰু বাওঁ নিলয়। অলিন্দ আৰু নিলয়ৰ মাজত কপাট (Valve) থাকে যিয়ে তেজৰ উভতি যোৱা বাধা দিয়ে। মাজত পৰ্দা (Septum) থাকে যিয়ে বিশুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ তেজ মিহলি হ’বলৈ নিদিয়ে। কাৰ্য: (ক) সোঁ অলিন্দ — দেহৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা অশুদ্ধ তেজ গ্ৰহণ কৰে। (খ) সোঁ নিলয় — অশুদ্ধ তেজ হাওঁফাওঁলৈ পাম্প কৰে। (গ) বাওঁ অলিন্দ — হাওঁফাওঁৰ পৰা বিশুদ্ধ তেজ গ্ৰহণ কৰে। (ঘ) বাওঁ নিলয় — বিশুদ্ধ তেজ দেহৰ সকলো অংশলৈ পাম্প কৰে (আটাইতকৈ ডাঠ বেৰ)।
৪। উদ্ভিদত সালোক সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়া বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সালোক সংশ্লেষণ (Photosynthesis) হ’ল সেই প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰ শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি CO₂ আৰু H₂O ৰ পৰা গ্লুক’জ (খাদ্য) প্ৰস্তুত কৰে। সমীকৰণ: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ প্ৰয়োজনীয় উপাদান: কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (বায়ুৰ পৰা), পানী (মাটিৰ পৰা), সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু পত্ৰহৰিৎ। প্ৰক্ৰিয়া: (ক) পোহৰ বিক্ৰিয়া (Light Reaction): পত্ৰহৰিতে সূৰ্যৰ পোহৰ শোষণ কৰে। পানীৰ অণু ভাঙি অক্সিজেন মুক্ত হয় (পানীৰ ফট’লাইছিছ)। ATP আৰু NADPH উৎপন্ন হয়। (খ) অন্ধকাৰ বিক্ৰিয়া (Dark Reaction / Calvin Cycle): ATP আৰু NADPH ব্যৱহাৰ কৰি CO₂ ক গ্লুক’জলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। গ্লুক’জ পিছত শ্বেতসাৰ হিচাপে সঞ্চিত হয়। পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ মাজেদি CO₂ প্ৰৱেশ কৰে আৰু O₂ ওলাই যায়। ৰক্ষীকোষে পত্ৰৰন্ধ্ৰ খোলা আৰু বন্ধ কৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
৫। বৃক্কত মূত্ৰ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বৃক্কত মূত্ৰ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া তিনিটা পৰ্যায়ত সম্পন্ন হয় — (ক) পৰিস্ৰাৱণ (Glomerular Filtration): বৃক্কীয় ধমনী গ্ল’মেৰুলাছত প্ৰৱেশ কৰে। উচ্চ চাপৰ বাবে তেজৰ পৰা পানী, ইউৰিয়া, গ্লুক’জ, লৱণ, এমিন’ এছিড আদি ব’মেনছ কেপচুলত ছেকি যায়। ৰক্তকণিকা আৰু প্ৰ’টিন ছেকি নাযায়। (খ) পুনঃশোষণ (Tubular Reabsorption): বৃক্কীয় নলীকাত প্ৰয়োজনীয় পদাৰ্থ যেনে গ্লুক’জ, এমিন’ এছিড, পানীৰ কিছু অংশ আৰু নিৰ্দিষ্ট লৱণ পুনৰ তেজত শোষিত হয়। (গ) নলীয় নিঃসৰণ (Tubular Secretion): তেজত থকা কিছুমান অলাগতিয়াল পদাৰ্থ সক্ৰিয়ভাৱে নলীকালৈ নিঃসৰিত হয়। শেষত অৱশিষ্ট তৰল পদাৰ্থই মূত্ৰ গঠন কৰে, যিটো সংগ্ৰাহক নলীৰে মূত্ৰনলীলৈ আৰু তাৰ পৰা মূত্ৰথলীত জমা হয়।
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। তলৰ কোনটো প্ৰক্ৰিয়াই জীৱৰ শৰীৰৰ বাহিৰৰ পৰা শৰীৰৰ ভিতৰলৈ শক্তিৰ উৎসৰ স্থানান্তৰক সূচায়?
(a) শ্বসন (b) প্ৰস্বেদন (c) পৰিপুষ্টি (d) ৰেচন
উত্তৰঃ (c) পৰিপুষ্টি।
২। জীৱৰ শৰীৰৰ বাহিৰৰ পৰা অক্সিজেন আহৰণ কৰি তাক কোষীয় প্ৰয়োজনৰ বাবে খাদ্যৰ উৎসৰ বিশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহাৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল —
(a) পৰিপুষ্টি (b) পৰিবহণ (c) ৰেচন (d) শ্বসন
উত্তৰঃ (d) শ্বসন।
৩। জীৱৰ শৰীৰত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ অক্সিজেন আৰু খাদ্যদ্ৰব্য স্থানান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল —
(a) শ্বসন (b) পৰিবহণ (c) পৰিপুষ্টি (d) ৰেচন
উত্তৰঃ (b) পৰিবহণ।
৪। জীৱৰ শৰীৰৰ পৰা হানিকাৰক বৰ্জনীয় পদাৰ্থ আঁতৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল —
(a) পৰিপুষ্টি (b) শ্বসন (c) ৰেচন (d) পৰিবহণ
উত্তৰঃ (c) ৰেচন।
৫। যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা স্বপোষী জীৱৰ কাৰ্বন আৰু শক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা হয় তাক কি বোলে?
(a) সালোক সংশ্লেষণ (b) বাষ্পমোচন (c) স্থানান্তৰণ (d) ফট’ফচফৰিলেচন
উত্তৰঃ (a) সালোক সংশ্লেষণ।
৬। অবাত শ্বসন সম্পন্ন হয় —
(a) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত (b) ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত (c) কোষকেন্দ্ৰত (d) চাইট’প্লাজমত
উত্তৰঃ (d) চাইট’প্লাজমত।
৭। চৰ্বী অণুৰ ইমালচিফিকেচন সংঘটিত কৰে —
(a) ট্ৰিপচিনে (b) পেপচিনে (c) পিত্ত লৱণে (d) এমাইলেজে
উত্তৰঃ (c) পিত্ত লৱণে।
৮। তলৰ কোন দুটা ৰূপত উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা নাইট্ৰ’জেন শোষণ কৰে?
(a) ছালফেট আৰু ছালফাইট (b) কাৰ্বনেট আৰু কাৰ্বাইড (c) নাইট্ৰেট আৰু নাইট্ৰাইট (d) এমিন’ এছিড আৰু প্ৰ’টিন
উত্তৰঃ (c) নাইট্ৰেট আৰু নাইট্ৰাইট।
৯। তলৰ কোনবিধ জীৱই দেহৰ বাহিৰত খাদ্যৰ বিশ্লেষণ কৰি পিছত তাক শোষণ কৰে?
(a) কাঠফুলা (b) আকাশীলতা (c) ফিটাকৃমি (d) মাখি
উত্তৰঃ (d) মাখি।
১০। তলৰ কোনবিধ জীৱই আন উদ্ভিদ বা প্ৰাণীক নমৰাকৈ সিহঁতৰ পৰা পুষ্টি আহৰণ কৰে?
(a) কাঠফুলা (b) ব্ৰেড ম’ল্ড (c) ইষ্ট (d) আকাশীলতা
উত্তৰঃ (d) আকাশীলতা।
১১। আমাৰ মুখ গহ্বৰত থকা গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা উৎসেচকবিধ —
(a) লাইপেজ (b) পেপচিন (c) ট্ৰিপচিন (d) লালটি এমাইলেজ
উত্তৰঃ (d) লালটি এমাইলেজ।
১২। পাকস্থলী গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা উৎসেচকবিধ —
(a) পেপচিন (b) ট্ৰিপচিন (c) লালটি এমাইলেজ (d) লাইপেজ
উত্তৰঃ (a) পেপচিন।
১৩। তলৰ কোনটো গ্ৰন্থি আমাৰ শৰীৰত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড নিঃসৰণৰ লগত জড়িত?
(a) লালটি গ্ৰন্থি (b) আন্ত্ৰিক গ্ৰন্থি (c) পাকস্থলী গ্ৰন্থি (d) যকৃত
উত্তৰঃ (c) পাকস্থলী গ্ৰন্থি।
১৪। তলৰ কোনবিধ পাচক ৰসে ক্ষুদ্ৰান্তত খাদ্যদ্ৰব্যক ক্ষাৰকীয় গুণবিশিষ্ট কৰে?
(a) লালটি (b) পিত্তৰস (c) আন্ত্ৰিক ৰস (d) অগ্ন্যাশয় ৰস
উত্তৰঃ (b) পিত্তৰস।
১৫। তলৰ কোনবিধ পাচক ৰসে ক্ষুদ্ৰান্তত চৰ্বীৰ ডাঙৰ ডাঙৰ পিণ্ডবোৰক সৰু সৰু পিণ্ডলৈ ভাঙি দিয়ে?
(a) আন্ত্ৰিক ৰস (b) অগ্ন্যাশয় ৰস (c) লালটি (d) পিত্তৰস
উত্তৰঃ (d) পিত্তৰস।
১৬। মানুহৰ বৃক্ক দুটা কোনটো তন্ত্ৰৰ অংশ?
(a) পৰিপুষ্টি তন্ত্ৰ (b) শ্বসন তন্ত্ৰ (c) ৰেচন তন্ত্ৰ (d) পৰিবহণ তন্ত্ৰ
উত্তৰঃ (c) ৰেচন তন্ত্ৰ।
১৭। উদ্ভিদৰ দেহত জাইলেমৰ কাম হ’ল —
(a) পানীৰ পৰিবহণ (b) খাদ্যৰ পৰিবহণ (c) এমিন’ এছিডৰ পৰিবহণ (d) অক্সিজেনৰ পৰিবহণ
উত্তৰঃ (a) পানীৰ পৰিবহণ।
১৮। স্বপোষীয় পৰিপুষ্টিত প্ৰয়োজন হয় —
(a) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানী (b) পত্ৰহৰিৎ (c) সূৰ্যৰ পোহৰ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।
১৯। পাইৰুভেট অণু ভাঙি CO₂, পানী আৰু শক্তি উৎপন্ন হোৱা বিক্ৰিয়া সংঘটিত হয় —
(a) চাইট’প্লাজমত (b) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত (c) ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত (d) কোষকেন্দ্ৰত
উত্তৰঃ (b) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত।
২০। শ্বেতসাৰক সৰল চেনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা উৎসেচকবিধ —
(a) এমাইলেজ (b) লাইপেজ (c) পেপচিন (d) ট্ৰিপচিন
উত্তৰঃ (a) এমাইলেজ।
২১। সম্পূৰ্ণ পাচিত খাদ্য শোষিত হয় —
(a) পাকস্থলীত (b) মুখগহ্বৰত (c) বৃহদান্তত (d) ক্ষুদ্ৰান্তত
উত্তৰঃ (d) ক্ষুদ্ৰান্তত।
২২। বৃক্ক তলৰ কোনটো তন্ত্ৰৰ অংশ?
(a) পৰিপুষ্টি তন্ত্ৰ (b) ৰেচন তন্ত্ৰ (c) শ্বসন তন্ত্ৰ (d) পৰিবহণ তন্ত্ৰ
উত্তৰঃ (b) ৰেচন তন্ত্ৰ।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। উদ্ভিদে _______ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা নিজৰ খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে।
উত্তৰঃ সালোক সংশ্লেষণ।
২। সালোক সংশ্লেষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ৰঞ্জক পদাৰ্থবিধ হ’ল _______।
উত্তৰঃ পত্ৰহৰিৎ (Chlorophyll)।
৩। লালটি এমাইলেজে _______ ক সৰল চেনিলৈ ভাঙে।
উত্তৰঃ শ্বেতসাৰ (Starch)।
৪। পাকস্থলীত নিঃসৰিত হোৱা এছিডবিধৰ নাম হ’ল _______।
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl)।
৫। অবাত শ্বসন কোষৰ _______ ত সংঘটিত হয়।
উত্তৰঃ চাইট’প্লাজম।
৬। সবাত শ্বসন কোষৰ _______ ত সংঘটিত হয়।
উত্তৰঃ মাইট’কণ্ড্ৰিয়া।
৭। তেজৰ লোহিত ৰক্তকণিকাত থকা ৰঞ্জক পদাৰ্থবিধৰ নাম হ’ল _______।
উত্তৰঃ হিম’গ্ল’বিন (Haemoglobin)।
৮। বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যকৰী একক হ’ল _______।
উত্তৰঃ নেফ্ৰন (Nephron)।
৯। উদ্ভিদত পানীৰ ঊৰ্ধ্বমুখী পৰিবহণ _______ কলাৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়।
উত্তৰঃ জাইলেম (Xylem)।
১০। উদ্ভিদত খাদ্যৰ পৰিবহণ _______ কলাৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়।
উত্তৰঃ ফ্ল’ৱেম (Phloem)।
১১। মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰত _______ টা কোঠালি থাকে।
উত্তৰঃ চাৰি (4)।
১২। চৰ্বীৰ ইমালচিফিকেচন _______ ৰসে কৰে।
উত্তৰঃ পিত্ত (Bile)।
১৩। পাতৰ পৰা বাষ্পৰূপত পানী ওলাই যোৱা প্ৰক্ৰিয়াক _______ বোলে।
উত্তৰঃ বাষ্পমোচন (Transpiration)।
১৪। _______ হ’ল ইষ্টত সংঘটিত হোৱা অবাত শ্বসনৰ উৎপাদ।
উত্তৰঃ ইথাইল এলক’হল আৰু CO₂।
১৫। পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ খোলা আৰু বন্ধ কৰা _______ কোষে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ ৰক্ষীকোষ (Guard Cells)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। সালোক সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত অক্সিজেন ব্যৱহাৰ হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সালোক সংশ্লেষণত CO₂ আৰু H₂O ব্যৱহাৰ হয় আৰু অক্সিজেন মুক্ত হয়।)
২। পেপচিন উৎসেচকে চৰ্বি ভাঙে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (পেপচিনে প্ৰ’টিন ভাঙে, চৰ্বি লাইপেজে ভাঙে।)
৩। অবাত শ্বসন মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত সম্পন্ন হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (অবাত শ্বসন চাইট’প্লাজমত সম্পন্ন হয়।)
৪। জাইলেম কলাই উদ্ভিদত পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰত তিনিটা কোঠালি থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (মানুহৰ হৃদযন্ত্ৰত চাৰিটা কোঠালি থাকে।)
৬। নেফ্ৰন হ’ল বৃক্কৰ কাৰ্যকৰী একক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। ফ্ল’ৱেম কলাই কেৱল ঊৰ্ধ্বমুখীভাৱে খাদ্য পৰিবহণ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (ফ্ল’ৱেমে ঊৰ্ধ্বমুখী আৰু নিম্নমুখী দুয়ো দিশতে খাদ্য পৰিবহণ কৰে।)
৮। ধমনীত কপাট থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সিৰাত কপাট থাকে, ধমনীত নাথাকে।)
৯। হিম’গ্ল’বিনে অক্সিজেন পৰিবহণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। সবাত শ্বসনত অবাত শ্বসনতকৈ কম শক্তি উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সবাত শ্বসনত অধিক শক্তি — 38 ATP আৰু অবাত শ্বসনত কম শক্তি — 2 ATP উৎপন্ন হয়।)
১১। উদ্ভিদে নাইট্ৰ’জেন নাইট্ৰেট আৰু নাইট্ৰাইট ৰূপত শোষণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। পিত্তৰসত কোনো উৎসেচক নাথাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। (পিত্তৰসত কোনো পাচক উৎসেচক নাথাকে, ই কেৱল পিত্ত লৱণেৰে চৰ্বিৰ ইমালচিফিকেচন কৰে।)
১৩। অমীবাই ক্ষণপদৰ সহায়ত খাদ্যগ্ৰহণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। বায়ুত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ ১০%।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বায়ুত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ২১%।)
১৫। কাঠফুলা এবিধ স্বপোষী জীৱ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (কাঠফুলা এবিধ মৃতজীৱী তথা পৰপোষী জীৱ।)