সাৰাংশ: “মৌলৰ পৰ্যাবৃত্ত শ্ৰেণীবিভাজন” অধ্যায়টোত মৌলসমূহক সিহঁতৰ ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কেনেকৈ শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড আৰু নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ড’বেৰেইনাৰে একে ধৰ্মযুক্ত তিনিটাকৈ মৌলৰ গোট গঠন কৰিছিল য’ত মধ্যমটোৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আন দুটাৰ গড়ৰ সমান আছিল। নিউলেণ্ডছে মৌলসমূহক পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজালে আৰু দেখুৱালে যে প্ৰতিটো অষ্টম মৌলৰ ধৰ্ম প্ৰথমটোৰ সৈতে একে।
ইয়াৰ পিছত মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। মেণ্ডেলিভে ৬৩ টা মৌলক পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজাই পৰ্যাবৃত্ত তালিকা প্ৰস্তুত কৰিছিল। তেওঁ ভৱিষ্যতে আৱিষ্কাৰ হ’ব বুলি কিছুমান মৌলৰ বাবে খালী ঠাই ৰাখিছিল। কিন্তু তেওঁৰ তালিকাত হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান, সমস্থানিকৰ সমস্যা আদি কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছিল। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলসমূহক পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজোৱা হৈছে। এই তালিকাত ১৮ টা বৰ্গ আৰু ৭ টা পৰ্যায় আছে। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ কমে, যোজ্যতা প্ৰথমে বাঢ়ে আৰু পিছত কমে, ধাতৱীয় ধৰ্ম কমে আৰু অধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ বাঢ়ে, ধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে আৰু অধাতৱীয় ধৰ্ম কমে।
Summary: The chapter “Periodic Classification of Elements” discusses how elements have been classified based on their properties over time. It begins with Dobereiner’s Triads, where groups of three elements with similar properties were arranged such that the atomic mass of the middle element was the average of the other two. Newlands’ Law of Octaves stated that every eighth element had properties similar to the first when elements were arranged by increasing atomic mass. Mendeleev then created the periodic table by arranging 63 elements in order of increasing atomic mass and left gaps for undiscovered elements. The Modern Periodic Table, based on atomic number (proposed by Henry Moseley), contains 18 groups and 7 periods. Key periodic trends include: atomic size decreases across a period and increases down a group; metallic character decreases across a period and increases down a group; non-metallic character increases across a period and decreases down a group; and valency first increases then decreases across a period but remains the same down a group.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-Text Questions)
পৃষ্ঠা নং ৮১ (Page No. 81)
১। ড’বেৰেইনাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ড’বেৰেইনাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল —
(ক) সকলো জ্ঞাত মৌলক তিনিটাকৈ মৌলৰ গোটত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিব পৰা নগ’ল।
(খ) কেৱল তিনিটা ট্ৰায়াডহে চিনাক্ত কৰা হৈছিল।
(গ) এই পদ্ধতিৰে সকলো মৌলক সামৰি ল’ব পৰা নাছিল।
২। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল —
(ক) এই সূত্ৰ কেৱল কেলছিয়ামলৈকেহে প্ৰযোজ্য আছিল। কেলছিয়ামৰ পিছত থকা মৌলসমূহৰ ধৰ্মই ওপৰৰ মৌলবোৰৰ সৈতে কোনো সাদৃশ্য দেখুওৱা নাছিল।
(খ) নিউলেণ্ডছে ধৰি লৈছিল যে প্ৰকৃতিত মাত্ৰ ৫৬ টা মৌল আছে আৰু ভৱিষ্যতে আৰু কোনো মৌল আৱিষ্কাৰ নহ’ব।
(গ) মাজে মাজে দুটা মৌলক একে ঘৰতে ৰখা হৈছিল আৰু কিছুমান অসদৃশ মৌলক একেটা স্তম্ভতে ৰখা হৈছিল। যেনে— ক’বাল্ট আৰু নিকেলক ক্ল’ৰিণ আৰু ফ্ল’ৰিণৰ সৈতে একেটা স্তম্ভত ৰখা হৈছিল।
(ঘ) কেৱল পাতল মৌলৰ ক্ষেত্ৰতহে এই সূত্ৰ প্ৰযোজ্য আছিল।
পৃষ্ঠা নং ৮৫ (Page No. 85)
১। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা ব্যৱহাৰ কৰি তলত দিয়া মৌলকেইটাৰ অক্সাইডৰ সংকেত নিৰ্ণয় কৰা — K, C, Al, Si, Ba.
উত্তৰঃ
K — K₂O
C — CO₂
Al — Al₂O₃
Si — SiO₂
Ba — BaO
২। গেলিয়ামৰ উপৰি মেণ্ডেলিভে আৰু কোন দুটা মৌলৰ বিষয়ে ভৱিষ্যৎবাণী কৰিছিল? সেই মৌল দুটাৰ নাম কি?
উত্তৰঃ গেলিয়ামৰ উপৰি মেণ্ডেলিভে আৰু দুটা মৌলৰ বিষয়ে ভৱিষ্যৎবাণী কৰিছিল — স্কেণ্ডিয়াম (Sc) আৰু জাৰ্মেনিয়াম (Ge)। মেণ্ডেলিভে এইবোৰক ক্ৰমে একা-ব’ৰণ আৰু একা-ছিলিকন বুলি নামকৰণ কৰিছিল।
৩। মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলবোৰ সজাওঁতে কি ভিত্তি হিচাপে লৈছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভে মৌলবোৰক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজাইছিল। তেওঁৰ মতে মৌলসমূহৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন। মৌলসমূহে অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে গঠন কৰা যৌগসমূহক তেওঁ শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল মাপকাঠী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
৪। নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহক এটা সুকীয়া বৰ্গত কিয় ৰখা হৈছে?
উত্তৰঃ নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহ (হিলিয়াম, নিয়ন, আৰ্গন, ক্ৰিপ্টন, জেনন, ৰেডন) ৰাসায়নিকভাৱে অতি কম সক্ৰিয়। ইহঁতৰ বাহিৰতম কক্ষত ইলেক্ট্ৰন পূৰ্ণ হৈ থাকে বাবে ইহঁতে সাধাৰণতে কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ নকৰে। সেয়ে ইহঁতক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত এটা সুকীয়া বৰ্গত (বৰ্গ ১৮) ৰখা হৈছে।
পৃষ্ঠা নং ৯০ (Page No. 90)
১। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাই কেনেকৈ মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বিসংগতিসমূহ আঁতৰালে?
উত্তৰঃ আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলসমূহক পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ ফলত —
(ক) হাইড্ৰ’জেনক বৰ্গ ১ ত ৰখা হৈছে কাৰণ ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস ক্ষাৰ ধাতুৰ দৰে।
(খ) সমস্থানিকৰ সমস্যাৰ সমাধান হ’ল কাৰণ সমস্থানিকসমূহৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা একে।
(গ) ক’বাল্ট (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ২৭) আৰু নিকেল (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ২৮) সঠিক স্থানত থাকিল যদিও নিকেলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ ক’বাল্টতকৈ কম।
(ঘ) টেলুৰিয়াম (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৫২) আৰু আয়’ডিন (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৫৩) সঠিক ক্ৰমত থাকিল।
২। মেগনেছিয়ামৰ দৰে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া দেখুৱাব বুলি ভবা দুটা মৌলৰ নাম লিখা। তোমাৰ উত্তৰৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ কেলছিয়াম (Ca) আৰু ষ্ট্ৰনচিয়াম (Sr) মৌল দুটাই মেগনেছিয়ামৰ দৰে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া দেখুৱাব। কাৰণ এই মৌল তিনিওটা একেটা বৰ্গতে (বৰ্গ ২) আছে আৰু তিনিওটাৰে বাহিৰতম কক্ষত যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে অৰ্থাৎ ২ টা। যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যাই ৰাসায়নিক ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে, সেয়ে সিহঁতে একে ধৰণৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়।
৩। তলৰ কোনবোৰ মৌলৰ বাহিৰতম কক্ষত এটা ইলেক্ট্ৰন আছে?
(ক) Na (খ) F (গ) H
উত্তৰঃ Na (ছ’ডিয়াম) আৰু H (হাইড্ৰ’জেন) মৌল দুটাৰ বাহিৰতম কক্ষত এটা ইলেক্ট্ৰন আছে। Na ৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8, 1 আৰু H ৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 1।
৪। (ক) লিথিয়াম, ছ’ডিয়াম, পটেছিয়ামৰ পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া একে ধৰণৰ কিয়?
উত্তৰঃ লিথিয়াম (Li), ছ’ডিয়াম (Na) আৰু পটেছিয়াম (K) তিনিওটা মৌলৰ বাহিৰতম কক্ষত এটাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন আছে। সিহঁত পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ একেটা বৰ্গত (বৰ্গ ১) আছে। যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে হোৱা বাবে সিহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে আৰু সেয়ে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া একে ধৰণৰ।
(খ) হিলিয়াম এটা নিষ্ক্ৰিয় গেছ আৰু নিয়নো এটা নিষ্ক্ৰিয় গেছ। কিয়?
উত্তৰঃ হিলিয়ামৰ বাহিৰতম কক্ষত ২ টা ইলেক্ট্ৰন আছে (ডুপ্লেট সম্পূৰ্ণ) আৰু নিয়নৰ বাহিৰতম কক্ষত ৮ টা ইলেক্ট্ৰন আছে (অষ্টক সম্পূৰ্ণ)। দুয়োটাৰে বাহিৰতম কক্ষ পূৰ্ণ হোৱা বাবে ইহঁতে ইলেক্ট্ৰন দান, গ্ৰহণ বা ভাগ-বতৰা নকৰে আৰু সেয়ে ইহঁত ৰাসায়নিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয়।
৫। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত প্ৰথম দহোটা মৌলৰ ভিতৰত কেইটা ধাতু আছে?
উত্তৰঃ আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত প্ৰথম দহোটা মৌলৰ ভিতৰত দুটা ধাতু আছে — লিথিয়াম (Li) আৰু বেৰিলিয়াম (Be)।
৬। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলবোৰৰ স্থান বিবেচনা কৰি তলত দিয়া মৌলকেইটাৰ ভিতৰত কোনটোৰ ধাতৱীয় ধৰ্ম সৰ্বাধিক হ’ব?
Ga, Ge, As, Se, Be
উত্তৰঃ Be (বেৰিলিয়াম) মৌলটোৰ ধাতৱীয় ধৰ্ম সৰ্বাধিক হ’ব। কাৰণ বেৰিলিয়াম পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বাঁওফালে অৱস্থিত আৰু পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে ধাতৱীয় ধৰ্ম কমে। দিয়া মৌলকেইটাৰ ভিতৰত Be সকলোতকৈ বাঁওফালে আছে।
পৃষ্ঠা নং ৯১ — অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যোৱাৰ লগে লগে তলৰ কোনটো কথা শুদ্ধ নহয়?
(ক) মৌলবোৰৰ ধাতৱীয় ধৰ্ম কমে।
(খ) যোজ্যতা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা বাঢ়ে।
(গ) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ ইলেক্ট্ৰন সহজে হেৰুৱায়।
(ঘ) অক্সাইডবোৰৰ প্ৰকৃতি ক্ৰমান্বয়ে অম্লীয় হৈ আহে।
উত্তৰঃ (গ) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ ইলেক্ট্ৰন সহজে হেৰুৱায় — এই কথাটো শুদ্ধ নহয়। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ কমে আৰু কেন্দ্ৰকৰ আকৰ্ষণ বল বাঢ়ে, সেয়ে ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱাটো কঠিন হয়।
২। এটা মৌলৰ বাহিৰতম কক্ষৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8, 4 হ’লে — এই মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা কিমান আৰু ই কেনে ধৰণৰ ৰাসায়নিক বন্ধন গঠন কৰিব?
উত্তৰঃ মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 2 + 8 + 4 = 14। এই মৌলটো হ’ল ছিলিকন (Si)। ইয়াৰ বাহিৰতম কক্ষত ৪ টা যোজক ইলেক্ট্ৰন আছে। ই ৪ টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰিবও নোৱাৰে আৰু ৪ টা ইলেক্ট্ৰন হেৰুৱাবও নোৱাৰে। সেয়ে ই সহযোজী বন্ধন গঠন কৰে অৰ্থাৎ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰে।
৩। ক) আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায় আৰু বৰ্গত যাওঁতে পাৰমাণৱিক আকাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ ক্ৰমান্বয়ে কমে। কাৰণ ইলেক্ট্ৰনৰ কক্ষৰ সংখ্যা একে থাকে কিন্তু কেন্দ্ৰকৰ আধান বাঢ়ে, ফলত কেন্দ্ৰকে ইলেক্ট্ৰনবোৰক অধিক শক্তিশালীভাৱে আকৰ্ষণ কৰে। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ে। কাৰণ তললৈ যোৱাৰ লগে লগে নতুন কক্ষ যোগ হয়।
খ) আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায় আৰু বৰ্গত যাওঁতে যোজ্যতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে যোজ্যতা প্ৰথমে ১ ৰ পৰা ৪ লৈ বাঢ়ে আৰু তাৰ পিছত ৪ ৰ পৰা ০ লৈ কমে। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে যোজ্যতা একে থাকে কাৰণ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে।
৪। নাইট্ৰ’জেন (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৭) আৰু ফছফৰাছ (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১৫) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ ১৫ ত আছে। এই দুয়োটা মৌলৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস লিখা। সিহঁতৰ মাজত কোনটোৰ বিদ্যুৎ ঋণাত্মকতা বেছি হ’ব? আৰু কিয়?
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেনৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস: 2, 5
ফছফৰাছৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস: 2, 8, 5
নাইট্ৰ’জেনৰ বিদ্যুৎ ঋণাত্মকতা ফছফৰাছতকৈ বেছি হ’ব। কাৰণ নাইট্ৰ’জেনৰ পাৰমাণৱিক আকাৰ ফছফৰাছতকৈ সৰু (কক্ষৰ সংখ্যা কম)। সৰু পাৰমাণৱিক আকাৰৰ বাবে কেন্দ্ৰকে বাহিৰতম কক্ষৰ ইলেক্ট্ৰনক অধিক শক্তিশালীভাৱে আকৰ্ষণ কৰে। সেয়ে নাইট্ৰ’জেনে ইলেক্ট্ৰন অধিক সহজে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
৫। এটা পৰমাণুৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8, 7 হ’লে —
(ক) এই মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা কিমান?
(খ) এই মৌলটো কোন বৰ্গত আৰু কোন পৰ্যায়ত আছে?
(গ) ই ধাতু নে অধাতু?
উত্তৰঃ
(ক) পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 2 + 8 + 7 = 17। এই মৌলটো হ’ল ক্ল’ৰিণ (Cl)।
(খ) মৌলটোৰ ৩ টা কক্ষ আছে, সেয়ে ই তৃতীয় পৰ্যায়ত আছে। বাহিৰতম কক্ষত ৭ টা ইলেক্ট্ৰন আছে, সেয়ে ই বৰ্গ ১৭ ত আছে।
(গ) এই মৌলটো অধাতু। কাৰণ ইয়াৰ বাহিৰতম কক্ষত ৭ টা ইলেক্ট্ৰন আছে আৰু ই অষ্টক পূৰণ কৰিবলৈ ১ টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰৱণতা দেখুৱায়। এনে মৌলবোৰ অধাতু।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমানলৈকে ১১৮ টা মৌল আৱিষ্কাৰ হৈছে। প্ৰতিটো মৌলক পৃথকভাৱে অধ্যয়ন কৰাটো অতি কঠিন। একে ধৰ্মযুক্ত মৌলসমূহক একেলগে গোট কৰি অধ্যয়ন কৰিলে সহজ হয়। সেয়ে মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ প্ৰয়োজন।
২। ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড কি?
উত্তৰঃ জাৰ্মান বিজ্ঞানী ড’বেৰেইনাৰে একে ধৰ্মযুক্ত তিনিটাকৈ মৌলৰ গোট চিনাক্ত কৰিছিল যিবোৰক ট্ৰায়াড বুলি কোৱা হয়। ট্ৰায়াডত মধ্যমটো মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আন দুটা মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ গড়ৰ প্ৰায় সমান।
৩। ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াডৰ তিনিটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াডৰ তিনিটা উদাহৰণ হ’ল —
(ক) Li, Na, K
(খ) Ca, Sr, Ba
(গ) Cl, Br, I
৪। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ কি?
উত্তৰঃ নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ মতে — যেতিয়া মৌলসমূহক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজোৱা হয়, তেতিয়া প্ৰতিটো অষ্টম মৌলৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম প্ৰথম মৌলটোৰ সৈতে একে হয়।
৫। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ মতে — মৌলসমূহৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন।
৬। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ কি?
উত্তৰঃ আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ মতে — মৌলসমূহৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন। এই সূত্ৰ হেনৰী ম’জলেই প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
৭। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কিমানটা বৰ্গ আৰু কিমানটা পৰ্যায় আছে?
উত্তৰঃ আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ১৮ টা বৰ্গ আৰু ৭ টা পৰ্যায় আছে।
৮। নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহ কোন বৰ্গত আছে?
উত্তৰঃ নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ ১৮ ত আছে।
৯। চাৰিবিধ নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ চাৰিবিধ নিষ্ক্ৰিয় গেছ হ’ল — হিলিয়াম (He), নিয়ন (Ne), আৰ্গন (Ar) আৰু ক্ৰিপ্টন (Kr)।
১০। ক্ষাৰ ধাতু কোন বৰ্গত আছে?
উত্তৰঃ ক্ষাৰ ধাতুসমূহ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ ১ ত আছে। উদাহৰণ — লিথিয়াম (Li), ছ’ডিয়াম (Na), পটেছিয়াম (K)।
১১। হেল’জেন মৌলসমূহ কোন বৰ্গত আছে?
উত্তৰঃ হেল’জেন মৌলসমূহ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ ১৭ ত আছে। উদাহৰণ — ফ্ল’ৰিণ (F), ক্ল’ৰিণ (Cl), ব্ৰ’মিণ (Br), আয়’ডিন (I)।
১২। নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ যোজ্যতা কিমান?
উত্তৰঃ নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ যোজ্যতা শূন্য (০)। কাৰণ সিহঁতৰ বাহিৰতম কক্ষ পূৰ্ণ হৈ থাকে।
১৩। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কিমানটা মৌল আছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ৬৩ টা মৌল আছিল।
১৪। প্ৰথম পৰ্যায়ত কিমানটা মৌল আছে?
উত্তৰঃ প্ৰথম পৰ্যায়ত ২ টা মৌল আছে — হাইড্ৰ’জেন (H) আৰু হিলিয়াম (He)।
১৫। চতুৰ্থ পৰ্যায়ত কিমানটা মৌল আছে?
উত্তৰঃ চতুৰ্থ পৰ্যায়ত ১৮ টা মৌল আছে।
১৬। মৌলৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা তাৰ পাৰমাণৱিক ভৰতকৈ অধিক মৌলিক ধৰ্ম — এই কথা কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ হেনৰী ম’জলেই (Henry Moseley) এই কথা আগবঢ়াইছিল।
১৭। যোজ্যতা কি?
উত্তৰঃ এটা মৌলৰ এটা পৰমাণুৱে আন মৌলৰ কিমানটা পৰমাণুৰ সৈতে যোগ হ’ব পাৰে তাকে যোজ্যতা বোলে। অৰ্থাৎ এটা মৌলৰ পৰমাণুৱে সংযুক্ত হ’ব পৰা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুৰ সংখ্যাক সেই মৌলৰ যোজ্যতা বোলে।
১৮। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌল এটাৰ অৱস্থানে কি বুজায়?
উত্তৰঃ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌল এটাৰ অৱস্থানে মৌলটোৰ ৰাসায়নিক সক্ৰিয়তা, ধাতৱীয় বা অধাতৱীয় ধৰ্ম, যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা আৰু কক্ষৰ সংখ্যাৰ বিষয়ে ধাৰণা দিয়ে।
১৯। কেইবিধমান ধাতুকল্পৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কেইবিধমান ধাতুকল্প হ’ল — ব’ৰণ (B), ছিলিকন (Si), জাৰ্মেনিয়াম (Ge), আৰ্ছেনিক (As), এন্টিমনি (Sb), টেলুৰিয়াম (Te) আৰু পোল’নিয়াম (Po)।
২০। মৌলৰ বিদ্যুৎ ঋণাত্মকতা কি?
উত্তৰঃ এটা সহযোজী বন্ধনত বন্ধনযুক্ত ইলেক্ট্ৰনযোৰক নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰাৰ ক্ষমতাকে মৌলৰ বিদ্যুৎ ঋণাত্মকতা বোলে। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত সৰ্বাধিক বিদ্যুৎ ঋণাত্মক মৌল হ’ল ফ্ল’ৰিণ (F)।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। মেণ্ডেলিভে মৌলসমূহ কি ভিত্তিত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিছিল? তেওঁ অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ লগত গঠন কৰা যৌগসমূহক গুৰুত্ব দিছিল কিয়?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভে মৌলসমূহক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ সাদৃশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিছিল। অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰ’জেন অতি সক্ৰিয় মৌল আৰু ইহঁতে প্ৰায় সকলো মৌলৰ সৈতে যৌগ গঠন কৰে। সেয়ে মৌলসমূহে অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে গঠন কৰা যৌগসমূহৰ সংকেতে মৌলৰ মৌলিক ৰাসায়নিক ধৰ্ম প্ৰকাশ কৰে। এই কাৰণে মেণ্ডেলিভে এই যৌগসমূহক শ্ৰেণীবিভাজনৰ মাপকাঠী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
২। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল —
(ক) হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট নাছিল। ইয়াক ক্ষাৰ ধাতু আৰু হেল’জেন দুয়োটা বৰ্গতে ৰাখিব পৰা গৈছিল।
(খ) সমস্থানিকসমূহৰ বাবে কোনো ব্যৱস্থা নাছিল।
(গ) ক’বাল্ট (পাৰমাণৱিক ভৰ ৫৮.৯) ক নিকেল (পাৰমাণৱিক ভৰ ৫৮.৭) ৰ আগত ৰখা হৈছিল যদিও ক’বাল্টৰ পাৰমাণৱিক ভৰ বেছি।
(ঘ) পাৰমাণৱিক ভৰ বৃদ্ধিৰ ক্ৰমটো সকলো ক্ষেত্ৰত নিয়মীয়া নাছিল।
৩। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন হয়?
উত্তৰঃ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ ক্ৰমান্বয়ে কমে। কাৰণ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে কক্ষৰ সংখ্যা একে থাকে কিন্তু কেন্দ্ৰকত প্ৰ’টনৰ সংখ্যা বাঢ়ে। ফলত কেন্দ্ৰকৰ ধনাত্মক আধান বাঢ়ে আৰু ই ইলেক্ট্ৰনবোৰক অধিক শক্তিশালীভাৱে নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰে, ফলত পাৰমাণৱিক আকাৰ কমে।
৪। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে ধাতৱীয় ধৰ্ম কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন হয়?
উত্তৰঃ বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে ধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে। কাৰণ বৰ্গ এটাত তললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ বাঢ়ে আৰু বাহিৰতম কক্ষৰ ইলেক্ট্ৰনৰ ওপৰত কেন্দ্ৰকৰ আকৰ্ষণ বল কমে। ফলত পৰমাণুৱে সহজে ইলেক্ট্ৰন হেৰুৱায়, যিটো ধাতুৰ বৈশিষ্ট্য।
৫। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে অধাতৱীয় ধৰ্ম কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন হয়?
উত্তৰঃ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে অধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে। কাৰণ পাৰমাণৱিক আকাৰ কমে আৰু কেন্দ্ৰকৰ আকৰ্ষণ বল বাঢ়ে, ফলত পৰমাণুৱে সহজে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰে, যিটো অধাতুৰ বৈশিষ্ট্য।
৬। আয়নীকৰণ শক্তি কি? পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ এটা গেছীয় অৱস্থাত থকা প্ৰশম পৰমাণুৰ পৰা আটাইতকৈ শিথিলভাৱে বন্ধনযুক্ত ইলেক্ট্ৰন এটা আঁতৰাবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা নূন্যতম শক্তিক আয়নীকৰণ শক্তি বোলে। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে আয়নীকৰণ শক্তি বাঢ়ে কাৰণ পাৰমাণৱিক আকাৰ কমে। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে আয়নীকৰণ শক্তি কমে কাৰণ পাৰমাণৱিক আকাৰ বাঢ়ে। হিলিয়ামৰ আয়নীকৰণ শক্তি সৰ্বাধিক।
৭। ইলেক্ট্ৰন আসক্তি কি?
উত্তৰঃ এটা গেছীয় অৱস্থাত থকা প্ৰশম পৰমাণু এটাই এটা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক আয়নলৈ পৰিৱৰ্তিত হোৱাৰ সময়ত যি শক্তি মুক্ত হয়, তাকে ইলেক্ট্ৰন আসক্তি বোলে। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে ইলেক্ট্ৰন আসক্তি বাঢ়ে।
৮। ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড (NaCl) কেনেকৈ গঠন হয় সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়ামৰ (Na) বাহিৰতম কক্ষত ১ টা ইলেক্ট্ৰন আছে আৰু ক্ল’ৰিণৰ (Cl) বাহিৰতম কক্ষত ৭ টা ইলেক্ট্ৰন আছে। ছ’ডিয়ামে ১ টা ইলেক্ট্ৰন হেৰুৱাই Na⁺ ধনাত্মক আয়ন গঠন কৰে। ক্ল’ৰিণে সেই ইলেক্ট্ৰনটো গ্ৰহণ কৰি Cl⁻ ঋণাত্মক আয়ন গঠন কৰে। Na⁺ আৰু Cl⁻ ৰ মাজত স্থিৰ-বৈদ্যুতিক আকৰ্ষণ বলৰ দ্বাৰা আয়নীয় বন্ধন গঠন হৈ NaCl গঠিত হয়।
৯। মেণ্ডেলিভে ভৱিষ্যৎবাণী কৰা তিনিটা মৌল আৰু সিহঁতৰ প্ৰকৃত নাম লিখা।
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভে ভৱিষ্যৎবাণী কৰা তিনিটা মৌল আৰু সিহঁতৰ প্ৰকৃত নাম —
(ক) একা-ব’ৰণ → স্কেণ্ডিয়াম (Sc)
(খ) একা-এলুমিনিয়াম → গেলিয়াম (Ga)
(গ) একা-ছিলিকন → জাৰ্মেনিয়াম (Ge)
১০। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ধাতুকল্পৰ অৱস্থান ক’ত? জিগ্জেগ ৰেখা কি?
উত্তৰঃ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ধাতু আৰু অধাতুৰ মাজত এডাল জিগ্জেগ ৰেখা আছে। এই ৰেখাৰ দুয়োকাষে থকা মৌলসমূহক ধাতুকল্প বোলে। ধাতুকল্পসমূহে ধাতু আৰু অধাতু দুয়োটাৰ ধৰ্ম দেখুৱায়। যেনে — ব’ৰণ (B), ছিলিকন (Si), জাৰ্মেনিয়াম (Ge), আৰ্ছেনিক (As), এন্টিমনি (Sb), টেলুৰিয়াম (Te)।
১১। পৰ্যায় আৰু বৰ্গ কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ অনুভূমিক শাৰীবোৰক পৰ্যায় বোলে। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ৭ টা পৰ্যায় আছে। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ উলম্ব স্তম্ভবোৰক বৰ্গ বোলে। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ১৮ টা বৰ্গ আছে। একেটা বৰ্গৰ মৌলসমূহৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে আৰু সেয়ে সিহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা আৰু আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ মাজত তুলনা কৰা।
| বৈশিষ্ট্য | মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা | আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকা |
|---|---|---|
| ভিত্তি | পাৰমাণৱিক ভৰ | পাৰমাণৱিক সংখ্যা |
| বৰ্গৰ সংখ্যা | ৮ টা | ১৮ টা |
| পৰ্যায়ৰ সংখ্যা | ৬ টা (প্ৰথমতে) | ৭ টা |
| নিষ্ক্ৰিয় গেছ | নাছিল (পিছত যোগ কৰা হ’ল) | বৰ্গ ১৮ ত আছে |
| সমস্থানিক | কোনো ব্যৱস্থা নাছিল | একে ঠাইত আছে (পাৰমাণৱিক সংখ্যা একে) |
| হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান | নিৰ্দিষ্ট নাছিল | বৰ্গ ১ ত নিৰ্দিষ্ট |
| লেন্থানাইড/একটিনাইড | নাছিল | পৃথকভাৱে তলত ৰখা হৈছে |
২। ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড, নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ আৰু মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বিষয়ে লিখা আৰু সিহঁতৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড: ১৮১৭ চনত জাৰ্মান বিজ্ঞানী ড’বেৰেইনাৰে একে ধৰ্মযুক্ত তিনিটাকৈ মৌলৰ গোট চিনাক্ত কৰিছিল যিবোৰক ট্ৰায়াড বোলে। ট্ৰায়াডত মধ্যমটো মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আন দুটাৰ গড়ৰ সমান। যেনে — Li (7), Na (23), K (39) ত Na ৰ পাৰমাণৱিক ভৰ = (7+39)/2 = 23।
সীমাবদ্ধতা: সকলো মৌলক ট্ৰায়াডত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিব পৰা নগ’ল। মাত্ৰ তিনিটা ট্ৰায়াডহে চিনাক্ত কৰা হৈছিল।
নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ: ১৮৬৬ চনত ইংৰাজ বিজ্ঞানী জন নিউলেণ্ডছে ৫৬ টা জ্ঞাত মৌলক পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজাই দেখুৱালে যে প্ৰতিটো অষ্টম মৌলৰ ধৰ্ম প্ৰথম মৌলটোৰ সৈতে একে।
সীমাবদ্ধতা: এই সূত্ৰ কেৱল কেলছিয়ামলৈকেহে প্ৰযোজ্য আছিল। কেলছিয়ামৰ পিছত ই কাম কৰা নাছিল। নিউলেণ্ডছে ধৰি লৈছিল যে প্ৰকৃতিত মাত্ৰ ৫৬ টা মৌল আছে। কেতিয়াবা দুটা মৌলক একেটা স্থানতে ৰখা হৈছিল।
মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা: ১৮৬৯ চনত ৰুছ বিজ্ঞানী ডিমিট্ৰি মেণ্ডেলিভে ৬৩ টা মৌলক পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজাই পৰ্যাবৃত্ত তালিকা প্ৰস্তুত কৰিছিল। তেওঁৰ মতে মৌলসমূহৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন। তেওঁ ভৱিষ্যতে আৱিষ্কাৰ হ’ব বুলি কিছুমান মৌলৰ বাবে খালী ঠাই ৰাখিছিল আৰু সেই মৌলৰ ধৰ্ম সম্পৰ্কে ভৱিষ্যৎবাণী কৰিছিল।
সীমাবদ্ধতা: হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট নাছিল। সমস্থানিকৰ বাবে কোনো ব্যৱস্থা নাছিল। কিছুমান মৌলক পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰম ভংগ কৰি সজোৱা হৈছিল।
৩। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাক দীৰ্ঘ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা বুলিও কোৱা হয়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
ভিত্তি: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলসমূহক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজোৱা হৈছে। হেনৰী ম’জলেই ১৯১৩ চনত প্ৰমাণ কৰিছিল যে মৌলৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাই তাৰ আটাইতকৈ মৌলিক ধৰ্ম।
বৰ্গ: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ১৮ টা উলম্ব স্তম্ভ আছে যিবোৰক বৰ্গ বোলে। একেটা বৰ্গৰ মৌলসমূহৰ বাহিৰতম কক্ষত যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে। বৰ্গ ১ — ক্ষাৰ ধাতু, বৰ্গ ২ — মৃত্তিকা ক্ষাৰ ধাতু, বৰ্গ ১৭ — হেল’জেন, বৰ্গ ১৮ — নিষ্ক্ৰিয় গেছ।
পৰ্যায়: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ৭ টা অনুভূমিক শাৰী আছে যিবোৰক পৰ্যায় বোলে। একেটা পৰ্যায়ৰ মৌলসমূহৰ কক্ষৰ সংখ্যা একে। প্ৰথম পৰ্যায়ত ২ টা, দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ত ৮ টাকৈ, চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম পৰ্যায়ত ১৮ টাকৈ মৌল আছে।
পৰ্যাবৃত্ত ধৰ্মৰ পৰিৱৰ্তন:
(ক) পাৰমাণৱিক আকাৰ — পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ কমে, বৰ্গত তললৈ বাঢ়ে।
(খ) যোজ্যতা — পৰ্যায়ত প্ৰথমে বাঢ়ে পিছত কমে, বৰ্গত একে থাকে।
(গ) ধাতৱীয় ধৰ্ম — পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ কমে, বৰ্গত তললৈ বাঢ়ে।
(ঘ) অধাতৱীয় ধৰ্ম — পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ বাঢ়ে, বৰ্গত তললৈ কমে।
(ঙ) আয়নীকৰণ শক্তি — পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ বাঢ়ে, বৰ্গত তললৈ কমে।
(চ) বিদ্যুৎ ঋণাত্মকতা — পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ বাঢ়ে, বৰ্গত তললৈ কমে।
৪। মৌল এটাৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাসৰ পৰা ইয়াৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত স্থান কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিবা? উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ মৌল এটাৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাসৰ পৰা পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ইয়াৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি —
পৰ্যায় নিৰ্ণয়: কক্ষৰ সংখ্যাই পৰ্যায় নম্বৰ দিয়ে।
বৰ্গ নিৰ্ণয়: বাহিৰতম কক্ষৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যাই বৰ্গ নম্বৰ নিৰ্ণয় কৰে।
উদাহৰণ ১: ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8, 7 থকা মৌলটোৰ —
পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 2 + 8 + 7 = 17 (ক্ল’ৰিণ)
কক্ষৰ সংখ্যা = ৩, সেয়ে পৰ্যায় = ৩
যোজক ইলেক্ট্ৰন = ৭, সেয়ে বৰ্গ = ১৭
যোজ্যতা = 8 – 7 = 1
হাইড্ৰাইডৰ সংকেত = HCl
উদাহৰণ ২: ২০ টা প্ৰ’টন থকা মৌলটোৰ —
পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 20 (কেলছিয়াম, Ca)
ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস = 2, 8, 8, 2
কক্ষৰ সংখ্যা = ৪, সেয়ে পৰ্যায় = ৪
যোজক ইলেক্ট্ৰন = ২, সেয়ে বৰ্গ = ২
যোজ্যতা = 2
অক্সাইডৰ সংকেত = CaO
৫। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টকত ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড আছেনে? তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ হয়, নিউলেণ্ডছৰ অষ্টকত ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড আছে। উদাহৰণস্বৰূপে — Li, Na, K মৌল তিনিটা নিউলেণ্ডছৰ অষ্টকৰ একেটা স্তম্ভতে আছে আৰু এইকেইটা ড’বেৰেইনাৰৰ এটা ট্ৰায়াডো। একেদৰে Ca, Sr, Ba ও এটা ট্ৰায়াড যি নিউলেণ্ডছৰ তালিকাতো একেটা স্তম্ভত পোৱা যায়। এইটোৱে দেখুৱায় যে দুয়োটা শ্ৰেণীবিভাজনতে একে ধৰ্মযুক্ত মৌলসমূহ একেলগে আহে।
৬। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সুবিধা বা গুণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সুবিধাসমূহ —
(ক) তেওঁ কিছুমান অনাৱিষ্কৃত মৌলৰ বাবে খালী ঠাই ৰাখিছিল আৰু সেই মৌলৰ ধৰ্ম সম্পৰ্কে সঠিক ভৱিষ্যৎবাণী কৰিছিল। যেনে — একা-এলুমিনিয়াম (গেলিয়াম), একা-ছিলিকন (জাৰ্মেনিয়াম)।
(খ) পিছত আৱিষ্কাৰ হোৱা মৌলসমূহক সহজে তালিকাত স্থান দিব পৰা গ’ল।
(গ) নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহ আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পিছত সিহঁতক এটা নতুন বৰ্গত (বৰ্গ ০) ৰখা হ’ল আৰু তালিকাৰ কোনো পৰিৱৰ্তন কৰিব নালাগিল।
(ঘ) মৌলসমূহৰ অধ্যয়ন সহজ আৰু সুশৃংখল হ’ল।
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। তলত দিয়া মৌলবোৰৰ পৰা ধাতুকল্পটো বাছি উলিওৱা —
(ক) ছ’ডিয়াম
(খ) এলুমিনিয়াম
(গ) ক্ল’ৰিণ
(ঘ) ব’ৰণ
উত্তৰঃ (ঘ) ব’ৰণ
২। মৌলৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ ক্ৰমান্বয়ে —
(ক) বাঢ়ে
(খ) কমে
(গ) একেই থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) কমে
৩। তলৰ কোনটো এটা ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড?
(ক) Li, Na, Ca
(খ) K, Sr, Ba
(গ) Ca, Sr, Be
(ঘ) Cl, Br, I
উত্তৰঃ (ঘ) Cl, Br, I
৪। মৌল এটাৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা তাৰ পাৰমাণৱিক ভৰতকৈ অধিকতৰ মৌলিক — এই কথাষাৰ কোনে আগবঢ়াইছিল?
(ক) মেণ্ডেলিভ
(খ) ড’বেৰেইনাৰ
(গ) ব’ৰ
(ঘ) হেনৰী ম’জলে
উত্তৰঃ (ঘ) হেনৰী ম’জলে
৫। দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ মৌলসমূহত কোনটো মৌলৰ পৰমাণু আটাইতকৈ ডাঙৰ?
(ক) Li
(খ) Be
(গ) Ne
(ঘ) F
উত্তৰঃ (ক) Li
৬। প্ৰথম বৰ্গৰ ধাতুসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰমাণু থকা মৌলটো হ’ল —
(ক) Rb
(খ) Cs
(গ) Li
(ঘ) Fr
উত্তৰঃ (ঘ) Fr
৭। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ —
(ক) বাঢ়ে
(খ) কমে
(গ) একে থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) বাঢ়ে
৮। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ আহিলে মৌলবোৰৰ যোজ্যতা —
(ক) কমে
(খ) বাঢ়ে
(গ) একে থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) একে থাকে
৯। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে মৌলবোৰৰ যোজ্যতা —
(ক) কমে
(খ) বাঢ়ে
(গ) একে থাকে
(ঘ) প্ৰথমে বাঢ়ি পিছত কমে
উত্তৰঃ (ঘ) প্ৰথমে বাঢ়ি পিছত কমে
১০। বৰ্গ এটাত মৌলবোৰৰ ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱাৰ প্ৰৱণতা (ধাতৱীয় ধৰ্ম) —
(ক) কমে
(খ) বাঢ়ে
(গ) একে থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) বাঢ়ে
১১। পৰ্যায় এটাত মৌলবোৰৰ ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱাৰ প্ৰৱণতা —
(ক) কমে
(খ) বাঢ়ে
(গ) একে থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) কমে
১২। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে অধাতৱীয় ধৰ্ম —
(ক) কমে
(খ) বাঢ়ে
(গ) একে থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) বাঢ়ে
১৩। বৰ্গ এটাত তললৈ আহিলে অধাতৱীয় ধৰ্ম —
(ক) কমে
(খ) বাঢ়ে
(গ) একে থাকে
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) কমে
১৪। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা ব্যৱহাৰ কৰি K মৌলৰ অক্সাইডৰ সংকেত —
(ক) KO₂
(খ) K₂O
(গ) K₂O₃
(ঘ) KO
উত্তৰঃ (খ) K₂O
১৫। মৌল X য়ে অক্সিজেনৰ সৈতে X₂O সংকেতৰ যৌগ গঠন কৰে। X কোনটো মৌলৰ সৈতে পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত একেটা বৰ্গত থাকিব?
(ক) Na
(খ) Mg
(গ) Al
(ঘ) Si
উত্তৰঃ (ক) Na। কাৰণ Na ৰ অক্সাইড Na₂O যি X₂O ৰ সৈতে একে। দুয়োটাৰ যোজ্যতা ১।
১৬। সৰ্বাধিক বিদ্যুৎ ঋণাত্মক মৌলটো হ’ল —
(ক) O
(খ) F
(গ) Cl
(ঘ) Na
উত্তৰঃ (খ) F (ফ্ল’ৰিণ)
১৭। কোনটো মৌলৰ আয়নীকৰণ শক্তি সৰ্বাধিক?
(ক) He
(খ) Ne
(গ) Na
(ঘ) K
উত্তৰঃ (ক) He (হিলিয়াম)
১৮। কোনটোৰ মৌলই আম্লিক অক্সাইড গঠন কৰে?
(ক) পাৰমাণৱিক সংখ্যা ২ যুক্ত মৌল
(খ) পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৭ যুক্ত মৌল
(গ) পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১১ যুক্ত মৌল
(ঘ) পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১২ যুক্ত মৌল
উত্তৰঃ (খ) পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৭ যুক্ত মৌল (নাইট্ৰ’জেন)। অধাতুৱে আম্লিক অক্সাইড গঠন কৰে।
১৯। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যোৱাৰ লগে লগে তলৰ কোনটো কথা শুদ্ধ নহয়?
(ক) মৌলবোৰৰ ধাতৱীয় ধৰ্ম কমে
(খ) যোজ্যতা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা বাঢ়ে
(গ) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ ইলেক্ট্ৰন সহজে হেৰুৱায়
(ঘ) অক্সাইডবোৰৰ প্ৰকৃতি ক্ৰমান্বয়ে অম্লীয় হৈ আহে
উত্তৰঃ (গ) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ ইলেক্ট্ৰন সহজে হেৰুৱায় — এই কথা শুদ্ধ নহয়।
২০। XCl₂ সংকেতৰ এটা উচ্চ গলনাংকবিশিষ্ট যৌগ গঠন কৰা মৌলটো হ’ব —
(ক) Na
(খ) Mg
(গ) Al
(ঘ) Si
উত্তৰঃ (খ) Mg। কাৰণ Mg ৰ যোজ্যতা ২ আৰু ই MgCl₂ গঠন কৰে যি আয়নীয় যৌগ আৰু উচ্চ গলনাংকবিশিষ্ট।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ______ টা মৌল আছিল।
উত্তৰঃ ৬৩
২। নিউলেণ্ডছে ______ সূত্ৰ আগবঢ়াইছিল।
উত্তৰঃ অষ্টক
৩। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ______ টা বৰ্গ আৰু ______ টা পৰ্যায় আছে।
উত্তৰঃ ১৮ টা বৰ্গ আৰু ৭ টা পৰ্যায়
৪। নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহ বৰ্গ ______ ত আছে।
উত্তৰঃ ১৮
৫। ক্ষাৰ ধাতুসমূহ বৰ্গ ______ ত আছে।
উত্তৰঃ ১
৬। হেল’জেনসমূহ বৰ্গ ______ ত আছে।
উত্তৰঃ ১৭
৭। মৃত্তিকা ক্ষাৰ ধাতুসমূহ বৰ্গ ______ ত আছে।
উত্তৰঃ ২
৮। নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ যোজ্যতা ______ ।
উত্তৰঃ শূন্য (০)
৯। প্ৰথম পৰ্যায়ত ______ টা মৌল আছে।
উত্তৰঃ ২
১০। চতুৰ্থ পৰ্যায়ত ______ টা মৌল আছে।
উত্তৰঃ ১৮
১১। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলসমূহক ______ ৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজোৱা হৈছে।
উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক সংখ্যা
১২। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলসমূহক ______ ৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত সজোৱা হৈছিল।
উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক ভৰ
১৩। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত সৰ্বাধিক বিদ্যুৎ ঋণাত্মক মৌলটো হ’ল ______ ।
উত্তৰঃ ফ্ল’ৰিণ (F)
১৪। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ ______ ।
উত্তৰঃ কমে
১৫। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে ধাতৱীয় ধৰ্ম ______ ।
উত্তৰঃ বাঢ়ে
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড সকলো মৌলৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ড’বেৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড সকলো মৌলৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়। মাত্ৰ তিনিটা ট্ৰায়াডহে চিনাক্ত কৰা হৈছিল।
২। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ কেলছিয়ামৰ পিছতো প্ৰযোজ্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ কেৱল কেলছিয়ামলৈকেহে প্ৰযোজ্য আছিল।
৩। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ বাঢ়ে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ কমে।
৪। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে ধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। বৰ্গ এটাত তললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ বাঢ়ে আৰু ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱাৰ প্ৰৱণতা বাঢ়ে, সেয়ে ধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে।
৫। নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ যোজ্যতা শূন্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ বাহিৰতম কক্ষ পূৰ্ণ হৈ থাকে বাবে ইহঁতৰ যোজ্যতা শূন্য।
৬। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে আয়নীকৰণ শক্তি বাঢ়ে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে আয়নীকৰণ শক্তি কমে কাৰণ পাৰমাণৱিক আকাৰ বাঢ়ে।
৭। পৰ্যায় এটাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে ইলেক্ট্ৰন আসক্তি বাঢ়ে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। পৰ্যায় এটাত সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক আকাৰ কমে আৰু ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণৰ প্ৰৱণতা বাঢ়ে।
৮। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ভিত্তি হ’ল পাৰমাণৱিক ভৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ভিত্তি হ’ল পাৰমাণৱিক সংখ্যা, পাৰমাণৱিক ভৰ নহয়।
৯। ব’ৰণ এটা ধাতুকল্প।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ব’ৰণে ধাতু আৰু অধাতু দুয়োটাৰ ধৰ্ম দেখুৱায় বাবে ইয়াক ধাতুকল্প বোলে।
১০। হিলিয়ামৰ আয়নীকৰণ শক্তি সৰ্বাধিক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। হিলিয়ামৰ বাহিৰতম কক্ষ সম্পূৰ্ণ পূৰ্ণ আৰু পাৰমাণৱিক আকাৰ অতি সৰু, সেয়ে ইয়াৰ আয়নীকৰণ শক্তি সকলো মৌলতকৈ বেছি।
১১। মেণ্ডেলিভে সমস্থানিকসমূহক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত সুকীয়া স্থান দিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত সমস্থানিকৰ বাবে কোনো ব্যৱস্থা নাছিল।
১২। একেটা বৰ্গৰ মৌলসমূহৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। একেটা বৰ্গৰ মৌলসমূহৰ বাহিৰতম কক্ষত যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে আৰু সেয়ে সিহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Questions)
১। তলত দিয়া ইলেক্ট্ৰন বিন্যাসৰ মৌলবোৰৰ নাম, পৰ্যায়, বৰ্গ আৰু যোজ্যতা লিখা —
| ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস | পাৰমাণৱিক সংখ্যা | মৌল | পৰ্যায় | বৰ্গ | যোজ্যতা |
|---|---|---|---|---|---|
| 2, 1 | 3 | লিথিয়াম (Li) | 2 | 1 | 1 |
| 2, 8, 2 | 12 | মেগনেছিয়াম (Mg) | 3 | 2 | 2 |
| 2, 8, 4 | 14 | ছিলিকন (Si) | 3 | 14 | 4 |
| 2, 8, 7 | 17 | ক্ল’ৰিণ (Cl) | 3 | 17 | 1 |
| 2, 8, 8 | 18 | আৰ্গন (Ar) | 3 | 18 | 0 |
| 2, 8, 8, 1 | 19 | পটেছিয়াম (K) | 4 | 1 | 1 |
| 2, 8, 8, 2 | 20 | কেলছিয়াম (Ca) | 4 | 2 | 2 |
২। তলত দিয়াসমূহৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সক্ৰিয়তা অনুযায়ী সজোৱা —
উত্তৰঃ
(ক) Li, Na, K ৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সক্ৰিয়তা: Li < Na < K (বৰ্গ ১ ত তললৈ গ’লে সক্ৰিয়তা বাঢ়ে)
(খ) Al, Mg, Na ৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সক্ৰিয়তা: Al < Mg < Na (পৰ্যায়ত বাঁওফাললৈ গ’লে ধাতৱীয় সক্ৰিয়তা বাঢ়ে)
(গ) N, O, F ৰ ক্ৰমবৰ্ধমান অধাতৱীয় সক্ৰিয়তা: N < O < F (পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ গ’লে অধাতৱীয় ধৰ্ম বাঢ়ে)
৩। দুটাকৈ সম্পূৰ্ণ পূৰ্ণ কক্ষ থকা মৌলটো কোনটো?
উত্তৰঃ নিয়ন (Ne)। ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8 — দুয়োটা কক্ষ পূৰ্ণ।
৪। ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8, 2 থকা মৌলটো কি? ই কোন বৰ্গত আছে?
উত্তৰঃ মৌলটো হ’ল মেগনেছিয়াম (Mg), পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১২। ই তৃতীয় পৰ্যায়ৰ বৰ্গ ২ ত আছে।
৫। তিনিটা কক্ষ আৰু চাৰিটা যোজক ইলেক্ট্ৰন থকা মৌলটো কি?
উত্তৰঃ মৌলটো হ’ল ছিলিকন (Si), পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১৪। ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 8, 4।
৬। দুটা কক্ষ আৰু তিনিটা যোজক ইলেক্ট্ৰন থকা মৌলটো কি?
উত্তৰঃ মৌলটো হ’ল ব’ৰণ (B), পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৫। ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 3।
৭। দ্বিতীয় কক্ষত দুটা ইলেক্ট্ৰন থকা মৌলটো কি?
উত্তৰঃ মৌলটো হ’ল কাৰ্বন (C), পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৬। ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস 2, 4। কিন্তু যদি দ্বিতীয় কক্ষত দুটা ইলেক্ট্ৰন থকা বুলি ধৰা হয় তেন্তে বেৰিলিয়াম (Be) য়ো হ’ব পাৰে যাৰ বিন্যাস 2, 2।
৮। ব’ৰণ (B) ৰ স্তম্ভত সকলো মৌলৰ কি সাধাৰণ ধৰ্ম থাকিব?
উত্তৰঃ ব’ৰণৰ স্তম্ভৰ (বৰ্গ ১৩) সকলো মৌলৰ যোজ্যতা ৩ হ’ব কাৰণ সিহঁতৰ বাহিৰতম কক্ষত ৩ টাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে।
৯। ফ্ল’ৰিণ (F) ৰ স্তম্ভত সকলো মৌলৰ কি সাধাৰণ ধৰ্ম থাকিব?
উত্তৰঃ ফ্ল’ৰিণৰ স্তম্ভৰ (বৰ্গ ১৭) সকলো মৌলৰ যোজ্যতা ১ হ’ব কাৰণ সিহঁতৰ বাহিৰতম কক্ষত ৭ টাকৈ ইলেক্ট্ৰন থাকে আৰু অষ্টক পূৰণ কৰিবলৈ ১ টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰৱণতা দেখুৱায়। এই মৌলবোৰক হেল’জেন বোলে।