সাৰাংশ: কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ অধ্যায়টোত কাৰ্বন মৌলৰ বিশেষ ধৰ্ম আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা গঠিত বিভিন্ন যৌগসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। কাৰ্বনৰ পৰমাণু সংখ্যা ৬ আৰু ইয়াৰ যোজ্যতা ৪। কাৰ্বনে সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰি অন্য কাৰ্বন পৰমাণু বা বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুৰ লগত সংযুক্ত হৈ অসংখ্য যৌগ গঠন কৰিব পাৰে। কাৰ্বনৰ কেটিনেচন (শৃংখল গঠন) ধৰ্মৰ বাবে ই দীঘল শৃংখল, শাখাযুক্ত শৃংখল আৰু বলয়াকাৰ গঠন সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
এই অধ্যায়ত সংপৃক্ত আৰু অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন, সমগণীয় শ্ৰেণী, কাৰ্যকৰী মূলক, গঠন সমযোজী যৌগ আদি ধাৰণাসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও কাৰ্বন যৌগৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম যেনে — দহন বিক্ৰিয়া, জাৰণ বিক্ৰিয়া, যোগাত্মক বিক্ৰিয়া, প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া আৰু এষ্টাৰিভৱন বিক্ৰিয়াৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এলক’হল (ইথানল) আৰু কাৰ্বক্সিলিক এচিড (ইথানয়িক এচিড)-ৰ ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ, চাবোন আৰু অপমাৰ্জকৰ পৰিষ্কাৰণ প্ৰক্ৰিয়া আদিও এই অধ্যায়ত সন্নিবিষ্ট হৈছে।
Summary: The chapter “Carbon and Its Compounds” discusses the unique properties of carbon and the vast variety of compounds it forms. Carbon, with atomic number 6 and valency 4, forms covalent bonds and can create straight chains, branched chains, and ring structures due to its catenation property. The chapter covers saturated and unsaturated hydrocarbons, homologous series, functional groups, structural isomers, and chemical reactions of carbon compounds including combustion, oxidation, addition, substitution, and esterification reactions. It also discusses properties and uses of ethanol and ethanoic acid, and the cleansing action of soaps and detergents.
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। সহযোজী বান্ধনি কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বাটোৱাৰা হৈ গঠন হোৱা বান্ধনিক সহযোজী বান্ধনি বোলে।
২। সহযোজী যৌগ কি?
উত্তৰঃ দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বাটোৱাৰাৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা যৌগক সহযোজী যৌগ বোলে।
৩। কেটিনেচন কি? (HSLC 2020)
উত্তৰঃ কাৰ্বনে আন কাৰ্বন পৰমাণুৰ লগত বান্ধনি গঠন কৰি দীঘল শৃংখলেৰে বৃহৎ অণু গঠন কৰিব পাৰে। কাৰ্বনৰ এই ধৰ্মটোক কেটিনেচন বোলে।
৪। সংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবিলাক কাৰ্বন যৌগত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত কেৱল এক বান্ধনি থাকে, তেনে যৌগক সংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ বোলে। উদাহৰণ — ইথেন (C₂H₆)।
৫। অসংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবিলাক কাৰ্বন যৌগত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত অন্ততঃ এডাল দ্বি-বান্ধনি বা ত্ৰিবান্ধনি থাকে, তেনে যৌগক অসংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ বোলে। উদাহৰণ — ইথিন (C₂H₄), ইথাইন (C₂H₂)।
৬। গঠন সমযোজী যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবিলাক যৌগৰ আণৱিক সংকেত একে, কিন্তু গঠন সংকেত বেলেগ বেলেগ, তেনে যৌগক গঠন সমযোজী যৌগ বোলে।
৭। হাইড্ৰ’কাৰ্বন কি?
উত্তৰঃ কেৱল কাৰ্বন আৰু হাইড্ৰ’জেনেৰে গঠিত জৈৱ যৌগসমূহক হাইড্ৰ’কাৰ্বন বোলে।
৮। কাৰ্যকৰী মূলক কি?
উত্তৰঃ হাইড্ৰ’কাৰ্বন শৃংখলত হাইড্ৰ’জেন প্ৰতিস্থাপন কৰি যিবোৰ পৰমাণু বা পৰমাণুপুঞ্জই যৌগটোৰ ধৰ্ম নিৰ্ণয় কৰে, তাকে কাৰ্যকৰী মূলক বোলে।
৯। বিষম পৰমাণু কি?
উত্তৰঃ জৈৱ যৌগৰ কাৰ্বন শৃংখলত কাৰ্বনৰ বাহিৰে যি অন্য পৰমাণু (যেনে — অক্সিজেন, নাইট্ৰ’জেন, ছালফাৰ, হেল’জেন আদি) থাকে, তাক বিষম পৰমাণু বোলে।
১০। এলকেনৰ সাধাৰণ সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ এলকেনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল — CnH2n+2 (য’ত n = 1, 2, 3…)।
১১। এলকিনৰ সাধাৰণ সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ এলকিনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল — CnH2n (য’ত n = 2, 3, 4…)।
১২। এলকাইনৰ সাধাৰণ সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ এলকাইনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল — CnH2n-2 (য’ত n = 2, 3, 4…)।
১৩। চাইক্ল’হেক্সেনৰ আণৱিক সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ চাইক্ল’হেক্সেনৰ আণৱিক সংকেত হ’ল — C₆H₁₂।
১৪। চাইক্ল’পেন্টেনৰ আণৱিক সংকেত লিখা। (HSLC 2017)
উত্তৰঃ চাইক্ল’পেন্টেনৰ আণৱিক সংকেত হ’ল — C₅H₁₀।
১৫। ভিনেগাৰ কি?
উত্তৰঃ এচেটিক এচিডৰ (ইথানয়িক এচিড) 5-8% জলীয় দ্ৰৱণক ভিনেগাৰ বোলে।
১৬। জৈৱ যৌগ কি?
উত্তৰঃ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ পৰা পৃথক কৰা কাৰ্বনযুক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহক জৈৱ যৌগ বোলে।
১৭। জাৰক দ্ৰব্য কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থই আন পদাৰ্থত অক্সিজেন যোগ কৰে বা পদাৰ্থটোৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন অপসাৰিত কৰে, তেনে পদাৰ্থক জাৰক দ্ৰব্য বোলে। উদাহৰণ — ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমাংগানেট (KMnO₄)।
১৮। অনুঘটক কি?
উত্তৰঃ অনুঘটক হ’ল এনে কিছুমান পদাৰ্থ যি নিজৰ ধৰ্মৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ বিক্ৰিয়াৰ গতিবেগ বঢ়োৱাত সহায় কৰে।
১৯। দুটা এলকেনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মিথেন (CH₄) আৰু ইথেন (C₂H₆)।
২০। চক্ৰীয় যৌগৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ চাইক্ল’হেক্সেন (C₆H₁₂) আৰু বেনজিন (C₆H₆)।
২১। কাৰ্বন পৰমাণুৱে কেইটা সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ কাৰ্বন পৰমাণুৱে চাৰিটা সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে।
২২। প্ৰকৃতিত পোৱা কাৰ্বনৰ দুটা ৰূপৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ হীৰা আৰু গ্ৰেফাইট।
২৩। কাৰ্বনৰ আটাইতকৈ কঠিন ৰূপভেদ কোনটো?
উত্তৰঃ হীৰা (Diamond)।
২৪। পিচল পদাৰ্থ (lubricant) হিচাপে ব্যৱহৃত কাৰ্বনৰ ৰূপভেদ কোনটো?
উত্তৰঃ গ্ৰেফাইট (Graphite)।
২৫। COOH মূলক কোন শ্ৰেণীৰ কাৰ্যকৰী মূলক?
উত্তৰঃ কাৰ্বক্সিলিক এচিড শ্ৰেণীৰ কাৰ্যকৰী মূলক।
২৬। এলক’হলৰ কাৰ্যকৰী মূলক কি?
উত্তৰঃ —OH (হাইড্ৰ’ক্সিল মূলক)।
২৭। এলডিহাইডৰ কাৰ্যকৰী মূলক কি?
উত্তৰঃ —CHO।
২৮। বেনজিনৰ আণৱিক সংকেত লিখা।
উত্তৰঃ C₆H₆।
২৯। জীৱবিজ্ঞানৰ লগত পৰিচিত তিনিটা জৈৱ যৌগৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কাৰ্ব’হাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন আৰু ডি.এন.এ. (DNA)।
৩০। এলিফেটিক যৌগ কি?
উত্তৰঃ মুক্ত শৃংখলযুক্ত কাৰ্বন যৌগসমূহক এলিফেটিক যৌগ বোলে।
৩১। এৰ’মেটিক যৌগ কি?
উত্তৰঃ বন্ধ বা চক্ৰীয় যৌগ যাত একান্তৰভাৱে একবান্ধনি আৰু দ্বিবান্ধনি থাকে, তাক এৰ’মেটিক যৌগ বোলে। উদাহৰণ — বেনজিন।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। সহযোজী যৌগৰ গলনাংক আৰু উতলাংক নিম্ন কিয়?
উত্তৰঃ সহযোজী যৌগৰ অণুবিলাকৰ মাজৰ আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ বল নিচেই কম। সেয়েহে কম তাপ প্ৰয়োগেই অণুবোৰৰ মাজৰ এই বল অতিক্ৰম কৰিব পাৰে, ফলত গলনাংক আৰু উতলাংক নিম্ন হয়।
২। সহযোজী যৌগবোৰ বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী কিয়?
উত্তৰঃ সহযোজী যৌগত আয়ন বা কোনো আহিত কণিকা নাথাকে। ইলেক্ট্ৰনবোৰ ভাগ-বাটোৱাৰা হৈ থাকে, মুক্ত নহয়। সেয়েহে সহযোজী যৌগবোৰ বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী।
৩। কাৰ্বন যৌগবোৰ সুস্থিৰ কিয়?
উত্তৰঃ কাৰ্বনে আন কাৰ্বন পৰমাণু বা বেলেগ মৌলৰ পৰমাণুৰ লগত অতি দৃঢ় সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰে। C—C বান্ধনিৰ শক্তি অতি বেছি হোৱাৰ বাবে কাৰ্বনৰ যৌগবোৰ অতিকৈ সুস্থিৰ।
৪। কাৰ্বনৰ কোন দুটা ধৰ্মৰ বাবে আমি আমাৰ চাৰিওফালে অজস্ৰ কাৰ্বন যৌগ পাওঁ? (HSLC 2016, 2022)
উত্তৰঃ কাৰ্বনৰ তলত দিয়া দুটা বিশেষ ধৰ্মৰ বাবে আমি অজস্ৰ কাৰ্বন যৌগ পাওঁ —
(i) কেটিনেচন (শৃংখল গঠন ধৰ্ম): কাৰ্বনে নিজৰ মাজতেই C—C বান্ধনি সৃষ্টি কৰি দীঘল শৃংখল, শাখাযুক্ত শৃংখল আৰু বলয়াকাৰ গঠনৰ বৃহৎ সংখ্যক অণু গঠন কৰিব পাৰে।
(ii) চতুৰ্যোজ্যতা: কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪ হোৱা বাবে ই চাৰিটা অন্য পৰমাণুৰ লগত সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে। ই কাৰ্বন, হাইড্ৰ’জেন, অক্সিজেন, নাইট্ৰ’জেন, ছালফাৰ, ক্ল’ৰিন আদি মৌলৰ লগত বান্ধনি গঠন কৰে।
৫। সমগণীয় শ্ৰেণী কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া। (HSLC 2016, 2019)
উত্তৰঃ একেবোৰ মৌলৰে গঠিত আৰু একে সাধাৰণ সূত্ৰৰে প্ৰকাশ কৰিব পৰা যৌগবোৰৰ শ্ৰেণী, য’ত ক্ৰমান্বয়ে —CH₂— মূলকৰ পাৰ্থক্য থাকে আৰু সকলো সদস্যই একে ৰাসায়নিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে, তেনে যৌগৰ শ্ৰেণীক সমগণীয় শ্ৰেণী বোলে।
উদাহৰণ — এলকেনৰ সমগণীয় শ্ৰেণী: মিথেন (CH₄), ইথেন (C₂H₆), প্ৰ’পেন (C₃H₈), বিউটেন (C₄H₁₀)।
৬। এলকেন, এলকিন আৰু এলকাইনৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ
(i) এলকেন: যিবোৰ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত কেৱল একবান্ধনি থাকে, তাক এলকেন বোলে। সাধাৰণ সংকেত — CnH2n+2।
(ii) এলকিন: যিবোৰ অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত এডাল বা ততোধিক দ্বিবান্ধনি থাকে, তাক এলকিন বোলে। সাধাৰণ সংকেত — CnH2n।
(iii) এলকাইন: যিবোৰ অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত ত্ৰিবান্ধনি থাকে, তাক এলকাইন বোলে। সাধাৰণ সংকেত — CnH2n-2।
৭। CH₃Cl ৰ উদাহৰণ লৈ সহযোজী বান্ধনিৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ CH₃Cl (ক্ল’ৰ’মিথেন) অণুত কাৰ্বন পৰমাণুৱে তিনিটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু আৰু এটা ক্ল’ৰিন পৰমাণুৰ লগত এযোৰকৈ ইলেক্ট্ৰনৰ ভাগ-বাটোৱাৰাৰ মাধ্যমেৰে সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰে। কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪, হাইড্ৰ’জেনৰ যোজ্যতা ১ আৰু ক্ল’ৰিনৰ যোজ্যতা ১। গতিকে কাৰ্বনে তিনিটা H আৰু এটা Cl ৰ লগত চাৰিটা সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰি CH₃Cl অণু সৃষ্টি কৰে। ইয়াত কোনো ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰ নহয়, কেৱল ভাগ-বাটোৱাৰা হয়।
৮। ইথানলক ইথানয়িক এচিডলৈ ৰূপান্তৰ কৰাটো কিয় এটা জাৰণ বিক্ৰিয়া? (HSLC 2015, 2018)
উত্তৰঃ ইথানলক ইথানয়িক এচিডলৈ ৰূপান্তৰ কৰোতে ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমাংগানেট (KMnO₄) বা আম্লিক পটাছিয়াম ডাইক্ৰ’মেট (K₂Cr₂O₇) জাতীয় জাৰক দ্ৰব্যই ইথানলত অক্সিজেন যোগ কৰে। যিহেতু এই বিক্ৰিয়াত অক্সিজেন যোগ হৈ ইথানল ইথানয়িক এচিডলৈ পৰিবৰ্তন হয়, সেয়েহে ই এটা জাৰণ বিক্ৰিয়া।
CH₃CH₂OH → (জাৰণ) → CH₃COOH
৯। লো জোৰা দিয়া সময়ত অক্সিজেন আৰু ইথাইন দহন কৰা হয়। ইথাইনৰ লগত বায়ু কিয় ব্যৱহাৰ কৰা নহয়? (HSLC 2015, 2019, 2022)
উত্তৰঃ বায়ু ব্যৱহাৰ কৰিলে ইথাইনৰ অসম্পূৰ্ণ দহন ঘটে আৰু কম তাপৰ সৃষ্টি হয়। বায়ুত নাইট্ৰ’জেন আদি অন্যান্য গেছ থকাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ দহন নঘটে। কিন্তু বিশুদ্ধ অক্সিজেন যোগ কৰিলে ইথাইনৰ সম্পূৰ্ণ দহন ঘটি অতি উচ্চ তাপমাত্ৰা (প্ৰায় 3000°C) সৃষ্টি হয়, যিটো লো জোৰা দিবলৈ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে বায়ুৰ সলনি বিশুদ্ধ অক্সিজেন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১০। পৰীক্ষাৰ সহায়ত এলক’হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ মাজৰ প্ৰভেদ কিদৰে দেখুৱাব পাৰি? (HSLC 2015, 2017, 2020)
উত্তৰঃ পৰীক্ষাৰ সহায়ত এলক’হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ মাজৰ প্ৰভেদ তলত দিয়া ধৰণে দেখুৱাব পাৰি —
| পৰীক্ষা | এলক’হল | কাৰ্বক্সিলিক এচিড |
|---|---|---|
| লিটমাছ পৰীক্ষা | লিটমাছৰ বৰণৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়। | নীলা লিটমাছ ৰঙা হয়। |
| ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেট (NaHCO₃) পৰীক্ষা | কোনো বিক্ৰিয়া নহয়, গেছ উৎপন্ন নহয়। | ফেনৰ সৈতে CO₂ গেছ উৎপন্ন হয়। |
| ছ’ডিয়াম ধাতুৰ লগত বিক্ৰিয়া | H₂ গেছ বাহিৰ হয়। | H₂ গেছ বাহিৰ হয়। |
১১। হাইড্ৰ’জেনেচন মানে কি? ইয়াৰ ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগ লিখা। (HSLC 2017)
উত্তৰঃ পেলেডিয়াম বা নিকেল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ লগত হাইড্ৰ’জেন যোগ হৈ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক হাইড্ৰ’জেনেচন বোলে।
ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগ: নিকেল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত উদ্ভিদজাত তেলত (অসংপৃক্ত) হাইড্ৰ’জেন যোগ কৰি বনস্পতি ঘি (সংপৃক্ত চৰ্বি) উৎপন্ন কৰা হয়।
১২। প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া। (HSLC 2016)
উত্তৰঃ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুক অন্য পৰমাণু বা পৰমাণু গোটৰ দ্বাৰা প্ৰতিস্থাপন কৰা বিক্ৰিয়াক প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ — সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত মিথেনৰ লগত ক্ল’ৰিনৰ বিক্ৰিয়া:
CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl
১৩। সহযোজী যৌগৰ দুটা ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰঃ সহযোজী যৌগৰ দুটা ধৰ্ম হ’ল —
(ক) সহযোজী যৌগৰ গলনাংক আৰু উতলাংক অতি কম।
(খ) সহযোজী যৌগবোৰ বিদ্যুতৰ কু-পৰিবাহী বা অপৰিবাহী।
১৪। ইথানলৰ দুটা ভৌতিক ধৰ্ম আৰু দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ
ভৌতিক ধৰ্ম:
(i) ইথানল এবিধ বৰণহীন তৰল পদাৰ্থ।
(ii) ই নীলা শিখাৰে দহন হয়।
ব্যৱহাৰ:
(i) ইথানল এটা ভাল দ্ৰাৱক হোৱাৰ বাবে ঔষধ প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(ii) এলক’হলীয় পানীয় প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১৫। ইথানয়িক এচিডৰ ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেটৰ লগত বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰঃ CH₃COOH + NaHCO₃ → CH₃COONa + H₂O + CO₂↑
১৬। তলৰ কোনবিলাক হাইড্ৰ’কাৰ্বনে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়? — C₂H₆, C₃H₈, C₃H₆, C₂H₂, CH₄
উত্তৰঃ C₃H₆ আৰু C₂H₂ যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়। কাৰণ এইবোৰ অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন — C₃H₆ ত দ্বিবান্ধনি আৰু C₂H₂ ত ত্ৰিবান্ধনি আছে।
১৭। মাখন আৰু খোৱা তেলৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাব পৰা এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ব্ৰ’মিন পানী পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা মাখন আৰু খোৱা তেলৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাব পাৰি। খোৱা তেল অসংপৃক্ত যৌগ, গতিকে ইয়াত ব্ৰ’মিন পানী যোগ কৰিলে ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া হয় (বৰণহীন হয়)। আনহাতে, মাখন সংপৃক্ত যৌগ, গতিকে ইয়াত ব্ৰ’মিন পানী যোগ কৰিলে ৰঙৰ কোনো পৰিবৰ্তন নহয়।
১৮। এলকিন আৰু এলকাইনবোৰ কিয় ৰাসায়নিকভাৱে অধিক সক্ৰিয়?
উত্তৰঃ এলকিন আৰু এলকাইনবোৰত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত যথাক্ৰমে দ্বিবান্ধনি আৰু ত্ৰিবান্ধনি থাকে। এই বহু বান্ধনিবোৰ তুলনামূলকভাৱে কম সুস্থিৰ আৰু সহজে ভাঙি যোগাত্মক বিক্ৰিয়া কৰিব পাৰে। সেয়েহে এলকিন আৰু এলকাইনবোৰ ৰাসায়নিকভাৱে অধিক সক্ৰিয়।
১৯। পেন্টেনৰ বাবে কেইটা গঠন সমযোজী আঁকিব পাৰি?
উত্তৰঃ পেন্টেনৰ (C₅H₁₂) তিনিটা গঠন সমযোজী (structural isomer) আছে — n-পেন্টেন, আইছ’-পেন্টেন আৰু নিঅ’-পেন্টেন।
২০। নীলা আৰু ৰঙা লিটমাছ কাগজেৰে চাবোন পৰীক্ষা কৰিলে কি দেখিবা?
উত্তৰঃ চাবোন ক্ষাৰকীয় ধৰ্ম বিশিষ্ট পদাৰ্থ। সেয়েহে চাবোনে ৰঙা লিটমাছ কাগজক নীলা কৰিব। কিন্তু নীলা লিটমাছ কাগজত কোনো পৰিবৰ্তন নঘটিব।
২১। অপমাৰ্জক ব্যৱহাৰ কৰি পানী কঠিন নে মৃদু ক’ব পাৰিবানে?
উত্তৰঃ নোৱাৰি। কাৰণ অপমাৰ্জক পদাৰ্থই কঠিন পানী আৰু মৃদু পানী উভয়তে সমানে ফেন উৎপন্ন কৰে আৰু সমানে কাৰ্যকৰী হয়। গতিকে অপমাৰ্জকৰ দ্বাৰা পানী কঠিন নে মৃদু পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰি।
২২। কাপোৰ ধুবলৈ কিয় জোকাৰিব লাগে?
উত্তৰঃ চাবোন পানীৰ পৃষ্ঠটান হ্ৰাস কৰে। চাবোনৰ অণুবোৰে মাইচেল গঠন কৰে, য’ত হাইড্ৰ’ফ’বিক (তেল-আকৰ্ষী) অংশই তেলীয়া মলিৰ কণিকাৰ চাৰিওফালে আৱৰি ধৰে আৰু হাইড্ৰ’ফিলিক (পানী-আকৰ্ষী) অংশ পানীৰ ফালে থাকে। ভালদৰে জোকাৰিলে মাইচেলবোৰ কাপোৰৰ পৰা পানীত সম্পূৰ্ণভাৱে মিহলি হৈ ওলাই যায় আৰু কাপোৰ পৰিষ্কাৰ হয়।
২৩। কঠিন পানীত চাবোন ব্যৱহাৰ কৰিলে গেদ কিদৰে সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ কঠিন পানীত কেলছিয়াম (Ca²⁺) আৰু মেগনেছিয়াম (Mg²⁺) আয়ন থাকে। চাবোন (যি দীঘল শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ছ’ডিয়াম লৱণ) এই আয়নবোৰৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি পানীত অদ্ৰৱণীয় কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম কাৰ্বক্সিলেট (বগা অধঃক্ষেপ) গঠন কৰে। এই অদ্ৰৱণীয় পদাৰ্থই গেদ সৃষ্টি কৰে আৰু চাবোনৰ পৰিষ্কাৰণ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে।
২৪। প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰত কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। কিয়?
উত্তৰঃ কাৰ্বন আৰু কাৰ্বনৰ যৌগবোৰ দহন কৰিলে যথেষ্ট পৰিমাণে তাপ উৎপন্ন হয়। ইয়াৰ উচ্চ তাপীয় মূল্য (calorific value) থাকে আৰু নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে দহন কৰিব পাৰি। সেয়েহে কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগবোৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহৃত হয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইথানল আৰু ইথানয়িক এচিডৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ইথানল আৰু ইথানয়িক এচিডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল —
ভৌতিক ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য:
| ধৰ্ম | ইথানল (C₂H₅OH) | ইথানয়িক এচিড (CH₃COOH) |
|---|---|---|
| গোন্ধ | আৰামদায়ক/সুগন্ধযুক্ত | উগ্ৰ গোন্ধ (ভিনেগাৰৰ দৰে) |
| গলনাংক | 156K | 290K |
| উতলাংক | 351K | 391K |
ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য:
| পৰীক্ষা | ইথানল | ইথানয়িক এচিড |
|---|---|---|
| লিটমাছ পৰীক্ষা | লিটমাছৰ ৰঙত কোনো প্ৰভাৱ নেপেলায়। | নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে। |
| NaHCO₃ ৰ লগত বিক্ৰিয়া | কোনো বিক্ৰিয়া নহয়। | CO₂ গেছ উৎপন্ন কৰে। |
| ক্ষাৰকীয় KMnO₄ ৰ লগত বিক্ৰিয়া | KMnO₄ ৰ ৰং নাইকিয়া হয় (বৰণহীন হয়)। | KMnO₄ ৰ ৰং নাইকিয়া নহয়। |
২। চাবোনৰ মলি আঁতৰোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া ব্যাখ্যা কৰা। (HSLC 2020)
উত্তৰঃ চাবোনৰ অণু হৈছে দীঘল শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ছ’ডিয়াম বা পটাছিয়াম লৱণ। চাবোনৰ অণু এটাৰ দুটা মূৰ থাকে —
(i) হাইড্ৰ’ফিলিক মূৰ (আয়নীয় মেৰু): পানীত দ্ৰৱণীয়, পানীৰ ফালে থাকে।
(ii) হাইড্ৰ’ফ’বিক মূৰ (হাইড্ৰ’কাৰ্বন শৃংখল): পানীত অদ্ৰৱণীয় কিন্তু তেল/গ্ৰীছত দ্ৰৱণীয়, তেলীয়া মলিৰ ফালে থাকে।
যেতিয়া চাবোন পানীত দ্ৰৱীভূত হয়, তেতিয়া চাবোনৰ অণুবোৰে মাইচেল (micelle) নামৰ গোলাকাৰ গঠন সৃষ্টি কৰে। মাইচেলত হাইড্ৰ’ফ’বিক অংশবোৰ ভিতৰৰ ফালে আৰু হাইড্ৰ’ফিলিক অংশবোৰ বাহিৰৰ ফালে থাকে। তেলীয়া মলিৰ কণিকাবোৰ মাইচেলৰ কেন্দ্ৰত সংগ্ৰহিত হয়। হাইড্ৰ’ফ’বিক অংশই তেলীয়া মলি আকৰ্ষণ কৰে আৰু হাইড্ৰ’ফিলিক অংশই পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে। এইদৰে মাইচেলবোৰে মলি আৱৰি ধৰি পানীত কলয়ডীয় দ্ৰৱ হিচাপে ওপঙি থাকে আৰু পানীৰে ধোৱাৰ সময়ত সহজে ওলাই যায়।
৩। সংপৃক্ত আৰু অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন | অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন |
|---|---|
| কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত কেৱল একবান্ধনি থাকে। | কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত দ্বিবান্ধনি বা ত্ৰিবান্ধনি থাকে। |
| সাধাৰণ সংকেত — CnH2n+2 | এলকিন — CnH2n, এলকাইন — CnH2n-2 |
| প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া দেখুৱায়। | যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়। |
| পৰ্যাপ্ত বায়ুত নীলা শিখাৰে জ্বলে। | হালধীয়া ধোঁৱাযুক্ত শিখাৰে জ্বলে। |
| উদাহৰণ — মিথেন, ইথেন। | উদাহৰণ — ইথিন, ইথাইন। |
৪। পানীত চাবোন দিলে কিয় ফেন উঠে? চাবোন আৰু অপমাৰ্জকৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ চাবোনৰ অণুত দুটা অংশ থাকে — হাইড্ৰ’ফিলিক (পানী-আকৰ্ষী) আৰু হাইড্ৰ’ফ’বিক (পানী-বিকৰ্ষী)। পানীত চাবোন দিলে হাইড্ৰ’ফ’বিক অংশ পানীৰ পৃষ্ঠত ওপৰলৈ আৰু হাইড্ৰ’ফিলিক অংশ পানীৰ ভিতৰলৈ যায়। ইয়াৰ ফলত পানীৰ পৃষ্ঠটান হ্ৰাস পায়। চাবোনৰ অণুবোৰে মাইচেল গঠন কৰে আৰু বায়ু আবদ্ধ কৰি ফেন সৃষ্টি কৰে।
| চাবোন | অপমাৰ্জক |
|---|---|
| দীঘল শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ছ’ডিয়াম বা পটাছিয়াম লৱণ। | ছালফ’নিক এচিডৰ এমনিয়াম বা ছ’ডিয়াম লৱণ। |
| কঠিন পানীত ফেন নুঠে, গেদ সৃষ্টি হয়। | কঠিন পানীতো ফেন উঠে, কাৰ্যকৰী হয়। |
| জৈৱ-বিশ্লেষ্য (biodegradable)। | বহুতো জৈৱ-অবিশ্লেষ্য (non-biodegradable)। |
৫। আয়নীয় যৌগ আৰু সহযোজী যৌগৰ ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| আয়নীয় যৌগ | সহযোজী যৌগ |
|---|---|
| উচ্চ গলনাংক আৰু উতলাংক। | কম গলনাংক আৰু উতলাংক। |
| কঠিন আৰু ভংগুৰ। | কঠিন, তৰল বা গেছীয় অৱস্থাত থাকিব পাৰে। |
| পানীত দ্ৰৱণীয়। | পানীত সাধাৰণতে অদ্ৰৱণীয়, জৈৱ দ্ৰাৱকত দ্ৰৱণীয়। |
| বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী (দ্ৰৱ বা গলিত অৱস্থাত)। | বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী। |
| আয়নেৰে গঠিত। | অণুৰে গঠিত, আয়ন নাথাকে। |
৬। কেটিনেচন ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰা। কাৰ্বনে কিয় সৰ্বাধিক কেটিনেচন ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে?
উত্তৰঃ একেটা মৌলৰ পৰমাণুবোৰে পৰস্পৰৰ লগত সহযোজী বান্ধনি সৃষ্টি কৰি দীঘল শৃংখল, শাখাযুক্ত শৃংখল আৰু বলয়াকাৰ গঠনৰ বৃহৎ অণু গঠন কৰিব পৰা ধৰ্মটোক কেটিনেচন বোলে।
কাৰ্বনে সৰ্বাধিক কেটিনেচন ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে, ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল —
(i) কাৰ্বনৰ আকাৰ সৰু আৰু ইয়াৰ নিউক্লিয়াছৰ আধানৰ পৰিমাণ যথেষ্ট বেছি, সেয়েহে C—C বান্ধনি অতি দৃঢ়।
(ii) C—C বান্ধনিৰ বান্ধনি শক্তি অতি বেছি (348 kJ/mol)।
(iii) কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪ হোৱাৰ বাবে ই চাৰিটা অন্য পৰমাণুৰ লগত বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে।
(iv) কাৰ্বনে মুক্ত শৃংখল, শাখাযুক্ত শৃংখল আৰু বন্ধ শৃংখল — তিনি ধৰণৰ শৃংখল গঠন কৰিব পাৰে।
৭। জৈৱ যৌগৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা আৰু প্ৰতিটোৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ জৈৱ যৌগসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি —
(i) মুক্ত শৃংখল যৌগ (এলিফেটিক যৌগ): এই যৌগবোৰত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰ মুক্ত শৃংখলত সজ্জিত হৈ থাকে। শৃংখলডাল সৰল ৰৈখিক বা শাখাযুক্ত হ’ব পাৰে।
উদাহৰণ — বিউটেন (C₄H₁₀), ২-মিথাইল প্ৰ’পেন।
(ii) চক্ৰীয় যৌগ (বন্ধ শৃংখল যৌগ): এই যৌগবোৰত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰে বলয়াকাৰ বা চক্ৰীয় গঠন সৃষ্টি কৰে।
উদাহৰণ — চাইক্ল’হেক্সেন (C₆H₁₂), বেনজিন (C₆H₆)।
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercise Questions)
১। ইথেন (C₂H₆) অণু এটাত কেইটা সহযোজী বান্ধনি আছে?
উত্তৰঃ ইথেন (C₂H₆) অণু এটাত ৭ টা সহযোজী বান্ধনি আছে — ৬ টা C—H বান্ধনি আৰু ১ টা C—C বান্ধনি।
২। চাৰিটা কাৰ্বনৰ যৌগ বিউটান’নত থকা কাৰ্যকৰী মূলকটো কি?
উত্তৰঃ বিউটান’নত থকা কাৰ্যকৰী মূলকটো হ’ল — কিট’ন (>C=O)।
৩। ৰন্ধনৰ সময়ত বৰ্তনৰ তলফালে ক’লা পৰে কিয়?
উত্তৰঃ ৰন্ধনৰ সময়ত ইন্ধনৰ সম্পূৰ্ণ দহন নহয়। অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত কাৰ্বনৰ কণিকা (কাজলি) উৎপন্ন হয় আৰু বৰ্তনৰ তলফালে জমা হৈ ক’লা পৰে।
৪। তলত দিয়াবোৰৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন লিখা — (a) ইথানয়িক এচিড (b) H₂S (c) প্ৰপান’ন (d) F₂
উত্তৰঃ
(a) ইথানয়িক এচিড (CH₃COOH): কাৰ্বন পৰমাণু দুটাই নিজৰ মাজত আৰু হাইড্ৰ’জেন, অক্সিজেনৰ লগত ইলেক্ট্ৰন যোৰ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰে। এটা C=O দ্বিবান্ধনি, এটা C—O একবান্ধনি, এটা O—H বান্ধনি আৰু তিনিটা C—H বান্ধনি থাকে।
(b) H₂S: ছালফাৰ পৰমাণুৱে দুটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুৰ লগত দুযোৰ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বাটোৱাৰা কৰে। ছালফাৰত দুযোৰ অকলশৰীয়া ইলেক্ট্ৰন থাকে।
(c) প্ৰপান’ন (CH₃COCH₃): মাজৰ কাৰ্বনে অক্সিজেনৰ লগত দ্বিবান্ধনি আৰু দুটা কাৰ্বনৰ লগত একবান্ধনি গঠন কৰে।
(d) F₂: দুটা ফ্ল’ৰিন পৰমাণুৱে এযোৰ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বাটোৱাৰা কৰি একবান্ধনি গঠন কৰে। প্ৰতিটো ফ্ল’ৰিনত তিনিযোৰ অকলশৰীয়া ইলেক্ট্ৰন থাকে।
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। কাৰ্বনে আন কাৰ্বন পৰমাণুৰ লগত বান্ধনি সৃষ্টি কৰি দীঘল শৃংখলেৰে বৃহৎ আকাৰৰ অণু গঠন কৰিব পাৰে। এই ধৰ্মটোক কোৱা হয় —
(a) প্ৰতিস্থাপন
(b) এষ্টাৰিভৱন
(c) কেটিনেচন
(d) চেপনিফিকেচন
উত্তৰঃ (c) কেটিনেচন।
২। তলৰ কোনটো ইথেনৰ আণৱিক সংকেত —
(a) CH₄
(b) C₂H₆
(c) C₃H₈
(d) C₄H₁₀
উত্তৰঃ (b) C₂H₆।
৩। বিউটেন (C₄H₁₀) ৰ গঠন সমযোজীৰ সংখ্যা —
(a) 2
(b) 3
(c) 0
(d) 1
উত্তৰঃ (a) 2।
৪। তলৰ কোনটো অসংপৃক্ত বলয়াকাৰ কাৰ্বন যৌগ —
(a) চাইক্ল’হেক্সেন
(b) চাইক্ল’বিউটেন
(c) চাইক্ল’পেন্টেন
(d) বেনজিন
উত্তৰঃ (d) বেনজিন।
৫। পেন্টেনৰ গঠন সমযোজীৰ সংখ্যা —
(a) 2
(b) 3
(c) 5
(d) 7
উত্তৰঃ (b) 3।
৬। এডাল হাইড্ৰ’কাৰ্বন শৃংখলত হাইড্ৰ’জেনৰ ঠাইত প্ৰতিস্থাপিত হোৱা অনাকাৰ্বন মৌলটোক বোলা হয় —
(a) বিষম পৰমাণু
(b) সমগণ
(c) কাৰ্যকৰী মূলক
(d) সমযোজী
উত্তৰঃ (a) বিষম পৰমাণু।
৭। সমগণীয় শ্ৰেণী এটাত আণৱিক ভৰৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে যৌগসমূহৰ গলনাংক আৰু উতলাংক ক্ৰমে —
(a) বৃদ্ধি পায়
(b) হ্ৰাস পায়
(c) একে থাকে
(d) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (a) বৃদ্ধি পায়।
৮। এটা সমগণীয় শ্ৰেণীত দুটা ওচৰা-উচৰিকৈ থকা যৌগৰ মাজত আণৱিক ভৰৰ পাৰ্থক্য হ’ল —
(a) 12u
(b) 1u
(c) 14u
(d) 2u
উত্তৰঃ (c) 14u।
৯। পৰ্যাপ্ত বায়ুৰ উপস্থিতিত দহন কৰিলে সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনে কেনে ৰঙৰ শিখা উৎপন্ন কৰে?
(a) নীলা
(b) হালধীয়া
(c) ধোঁৱাযুক্ত
(d) ৰঙা
উত্তৰঃ (a) নীলা।
১০। ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমাংগানেট বা আম্লিক পটাছিয়াম ডাইক্ৰ’মেটৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি এলকহ’ল কাৰ্বক্সিলিক এচিডলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা বিক্ৰিয়াটো তলৰ কোন ধৰণৰ বিক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ —
(a) প্ৰতিস্থাপন
(b) যোগাত্মক
(c) জাৰণ
(d) বিজাৰণ
উত্তৰঃ (c) জাৰণ।
১১। নিকেল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত উদ্ভিদজাত তেলৰ পৰা বনস্পতি ঘি উৎপন্ন কৰা বিক্ৰিয়াটো তলৰ কোনটো বিক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ?
(a) এষ্টাৰিভৱন
(b) চেপনিফিকেচন
(c) প্ৰতিস্থাপন
(d) হাইড্ৰ’জেনেচন
উত্তৰঃ (d) হাইড্ৰ’জেনেচন।
১২। ইথানলৰ লগত ছ’ডিয়াম ধাতুৰ বিক্ৰিয়াৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা গেছটো হ’ল —
(a) CO₂
(b) H₂
(c) O₂
(d) Cl₂
উত্তৰঃ (b) H₂।
১৩। ইথানলৰ পৰা অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন ইথিন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ তলৰ কোনটো নিৰুদক পদাৰ্থ হিচাপে ব্যৱহৃত হয় —
(a) লঘু HCl
(b) গাঢ় HCl
(c) গাঢ় H₂SO₄
(d) লঘু H₂SO₄
উত্তৰঃ (c) গাঢ় H₂SO₄।
১৪। তলৰ কোনটোক গ্লেচিয়েল এচেটিক এচিড বোলা হয়?
(a) C₂H₅OH
(b) CH₃COOH
(c) CH₃COOC₂H₅
(d) CH₃COONa
উত্তৰঃ (b) CH₃COOH।
১৫। কাৰ্বক্সিলিক এচিড আৰু এলক’হলৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটিলে সাধাৰণতে উৎপন্ন হোৱা পদাৰ্থবিধ হ’ল —
(a) ছ’ডিয়াম ইথ’ক্সাইড
(b) ছ’ডিয়াম ইথান’য়েট
(c) এষ্টাৰ
(d) ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট
উত্তৰঃ (c) এষ্টাৰ।
১৬। সহযোজী বান্ধনি গঠিত হয় —
(a) ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰৰ দ্বাৰা
(b) ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণৰ দ্বাৰা
(c) ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বাটোৱাৰাৰ দ্বাৰা
(d) প্ৰ’টন স্থানান্তৰৰ দ্বাৰা
উত্তৰঃ (c) ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বাটোৱাৰাৰ দ্বাৰা।
১৭। এলকেনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল —
(a) CnH2n+2
(b) CnH2n
(c) CnH2n-2
(d) CnHn
উত্তৰঃ (a) CnH2n+2।
১৮। এলকিনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল —
(a) CnH2n+2
(b) CnH2n
(c) CnH2n-2
(d) CnHn
উত্তৰঃ (b) CnH2n।
১৯। এলকাইনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল —
(a) CnH2n+2
(b) CnH2n
(c) CnH2n-2
(d) CnHn
উত্তৰঃ (c) CnH2n-2।
২০। এলক’হলৰ কাৰ্যকৰী মূলক হ’ল —
(a) —CHO
(b) —COOH
(c) —OH
(d) >C=O
উত্তৰঃ (c) —OH।
২১। কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ কাৰ্যকৰী মূলক হ’ল —
(a) —CHO
(b) —OH
(c) —COOH
(d) >C=O
উত্তৰঃ (c) —COOH।
২২। বেনজিনৰ আণৱিক সংকেত হ’ল —
(a) C₆H₁₂
(b) C₆H₆
(c) C₆H₁₄
(d) C₆H₁₀
উত্তৰঃ (b) C₆H₆।
২৩। চাইক্ল’হেক্সেনৰ আণৱিক সংকেত হ’ল —
(a) C₆H₁₂
(b) C₆H₆
(c) C₆H₁₄
(d) C₅H₁₀
উত্তৰঃ (a) C₆H₁₂।
২৪। সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ উদাহৰণ হ’ল —
(a) ইথেন
(b) ইথিন
(c) ইথাইন
(d) বেনজিন
উত্তৰঃ (a) ইথেন।
২৫। অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ উদাহৰণ হ’ল —
(a) ইথেন
(b) ইথিন
(c) প্ৰ’পেন
(d) বিউটেন
উত্তৰঃ (b) ইথিন।
২৬। ভিনেগাৰত কিমান শতাংশ এচেটিক এচিড থাকে?
(a) 1-3%
(b) 5-8%
(c) 10-15%
(d) 20-25%
উত্তৰঃ (b) 5-8%।
২৭। তেলৰ হাইড্ৰ’জেনেচনত ব্যৱহৃত অনুঘটক হ’ল —
(a) লো
(b) নিকেল
(c) তাম
(d) দস্তা
উত্তৰঃ (b) নিকেল।
২৮। প্ৰ’পেনৰ অণু এটাত সহযোজী বান্ধনিৰ সংখ্যা —
(a) 10
(b) 8
(c) 7
(d) 12
উত্তৰঃ (a) 10।
২৯। প্ৰপান’নত থকা কাৰ্যকৰী মূলকটো হ’ল —
(a) এলডিহাইড
(b) এলক’হল
(c) কিট’ন
(d) কাৰ্বক্সিলিক এচিড
উত্তৰঃ (c) কিট’ন।
৩০। এলকেনে অংশগ্ৰহণ কৰা বিক্ৰিয়াটো হৈছে —
(a) যোগাত্মক বিক্ৰিয়া
(b) দহন বিক্ৰিয়া
(c) প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া
(d) বিয়োজন বিক্ৰিয়া
উত্তৰঃ (c) প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া।
৩১। অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনে সাধাৰণতে উৎপন্ন কৰে —
(a) নীলা শিখা
(b) ক’লা ধোঁৱাযুক্ত হালধীয়া শিখা
(c) সেউজীয়া শিখা
(d) বগা শিখা
উত্তৰঃ (b) ক’লা ধোঁৱাযুক্ত হালধীয়া শিখা।
৩২। তলৰ কোনটো এবিধ জাৰক পদাৰ্থ?
(a) NaCl
(b) HCl
(c) NaOH
(d) ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমাংগানেট
উত্তৰঃ (d) ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমাংগানেট।
৩৩। ক্ল’ৰিনৰ যোজ্যতা হ’ল —
(a) 2
(b) 1
(c) 3
(d) 4
উত্তৰঃ (b) 1।
৩৪। মিথেনৰ দহন বিক্ৰিয়াটো হ’ল —
(a) CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O
(b) CH₄ + O₂ → CO + 2H₂O
(c) CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl
(d) CH₄ → C + 2H₂
উত্তৰঃ (a) CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O।
৩৫। ইথানলৰ জাৰণত উৎপন্ন হোৱা পদাৰ্থ হ’ল —
(a) মিথান’ল
(b) ইথানয়িক এচিড
(c) মিথানয়িক এচিড
(d) ইথিন
উত্তৰঃ (b) ইথানয়িক এচিড।
৩৬। কাৰ্বনৰ আটাইতকৈ কঠিন ৰূপভেদ কোনটো?
(a) হীৰা
(b) গ্ৰেফাইট
(c) ফুলাৰিন
(d) কয়লা
উত্তৰঃ (a) হীৰা।
৩৭। পিচল পদাৰ্থ হিচাপে ব্যৱহৃত কাৰ্বনৰ ৰূপভেদ হ’ল —
(a) হীৰা
(b) গ্ৰেফাইট
(c) ফুলাৰিন
(d) কাৰ্বন নেন’টিউব
উত্তৰঃ (b) গ্ৰেফাইট।
৩৮। এষ্টাৰৰ ব্যৱহাৰ হ’ল —
(a) ইন্ধন হিচাপে
(b) সুগন্ধি আৰু স্বাদযুক্ত দ্ৰব্য হিচাপে
(c) ঔষধ হিচাপে
(d) সাৰ হিচাপে
উত্তৰঃ (b) সুগন্ধি আৰু স্বাদযুক্ত দ্ৰব্য হিচাপে।
৩৯। সমগণীয় শ্ৰেণী এটাৰ সকলো যৌগই একে ধৰণৰ ______ দেখুৱায়।
(a) ভৌতিক ধৰ্ম
(b) আণৱিক ভৰ
(c) ৰাসায়নিক ধৰ্ম
(d) পৰমাণু সংখ্যা
উত্তৰঃ (c) ৰাসায়নিক ধৰ্ম।
৪০। যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱোৱা যৌগ হ’ল —
(a) ইথিন
(b) ইথেন
(c) মিথেন
(d) প্ৰ’পেন
উত্তৰঃ (a) ইথিন।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। কাৰ্বন যৌগৰ অধ্যয়নক ______ কোৱা হয়।
উত্তৰঃ জৈৱ ৰসায়ন (Organic Chemistry)।
২। কাৰ্বন পৰমাণুৰ যোজ্যতা সদায়েই ______ হয়।
উত্তৰঃ ৪ (চাৰি)।
৩। কাৰ্বনে আন কাৰ্বন পৰমাণুৰ লগত বান্ধনি সৃষ্টি কৰি দীঘল শৃংখল গঠন কৰিব পৰা ধৰ্মটোক ______ বোলে।
উত্তৰঃ কেটিনেচন।
৪। চাৰিটা কাৰ্বনৰ যৌগ বিউটান’নত থকা কাৰ্যকৰী মূলক হ’ল ______।
উত্তৰঃ কিট’ন (>C=O)।
৫। এলকেনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল ______।
উত্তৰঃ CnH2n+2।
৬। এলকিনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল ______।
উত্তৰঃ CnH2n।
৭। এলকাইনৰ সাধাৰণ সংকেত হ’ল ______।
উত্তৰঃ CnH2n-2।
৮। এচেটিক এচিডৰ 5-8% জলীয় দ্ৰৱণক ______ বোলে।
উত্তৰঃ ভিনেগাৰ।
৯। বিশুদ্ধ ইথানয়িক এচিডৰ গলনাংক ______ K।
উত্তৰঃ 290K।
১০। নিকেল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত উদ্ভিদজাত তেলৰ পৰা ______ উৎপন্ন কৰা হয়।
উত্তৰঃ বনস্পতি ঘি।
১১। সমগণীয় শ্ৰেণীৰ দুটা ক্ৰমিক সদস্যৰ মাজত আণৱিক ভৰৰ পাৰ্থক্য ______ u।
উত্তৰঃ 14u।
১২। চাবোন হৈছে দীঘল শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ______ লৱণ।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম বা পটাছিয়াম।
১৩। ইথেন অণু এটাত ______ টা সহযোজী বান্ধনি আছে।
উত্তৰঃ ৭ (সাত)।
১৪। CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl বিক্ৰিয়াটো এটা ______ বিক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰতিস্থাপন।
১৫। কাৰ্বনৰ আটাইতকৈ কঠিন ৰূপভেদ হ’ল ______।
উত্তৰঃ হীৰা।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। সহযোজী যৌগবোৰ বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সহযোজী যৌগবোৰ বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী।)
৩। এলকেনবোৰ অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (এলকেনবোৰ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন।)
৪। ইথিনত কাৰ্বন পৰমাণু দুটাৰ মাজত দ্বিবান্ধনি আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। সমগণীয় শ্ৰেণীৰ দুটা ক্ৰমিক সদস্যৰ মাজত আণৱিক ভৰৰ পাৰ্থক্য 12u।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (পাৰ্থক্য 14u।)
৬। বেনজিন এবিধ সংপৃক্ত চক্ৰীয় হাইড্ৰ’কাৰ্বন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বেনজিন এবিধ অসংপৃক্ত চক্ৰীয় হাইড্ৰ’কাৰ্বন।)
৭। অপমাৰ্জকে কঠিন পানীতো ফেন উৎপন্ন কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। পৰ্যাপ্ত বায়ুৰ উপস্থিতিত সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনে নীলা শিখাৰে জ্বলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। ইথানলক জাৰিত কৰিলে ইথানয়িক এচিড পোৱা যায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। হীৰা বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (হীৰা বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী।)
১১। চাবোন ক্ষাৰকীয় ধৰ্ম বিশিষ্ট।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। কাৰ্বক্সিলিক এচিডে নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। গ্ৰেফাইট কাৰ্বনৰ আটাইতকৈ কঠিন ৰূপভেদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (হীৰা কাৰ্বনৰ আটাইতকৈ কঠিন ৰূপভেদ।)
১৪। সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনে প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া দেখুৱায়।)
১৫। ইথানয়িক এচিডৰ সৈতে ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেট বিক্ৰিয়া কৰিলে CO₂ গেছ উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।