Class 10 Science Chapter 2 Question Answer | এছিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণ

সাৰাংশ: দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “এছিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণ”ত এছিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম আৰু সিহঁতৰ দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এছিড হৈছে সেইবোৰ পদাৰ্থ যিবোৰে জলীয় দ্ৰৱত হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺) মুক্ত কৰে আৰু সোৱাদত টেঙা হয়। ক্ষাৰক হৈছে সেইবোৰ পদাৰ্থ যিবোৰে জলীয় দ্ৰৱত হাইড্ৰক্সাইড আয়ন (OH⁻) মুক্ত কৰে আৰু সোৱাদত তিতা হয়। এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াত লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয়, যাক প্ৰশমন বিক্ৰিয়া বোলে।

এই অধ্যায়ত pH স্কেল আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব, সূচকৰ ব্যৱহাৰ, ধাতুৰ সৈতে এছিডৰ বিক্ৰিয়া, ধাতৱীয় কাৰ্বনেটৰ সৈতে এছিডৰ বিক্ৰিয়া, আৰু দৈনন্দিন জীৱনত pH ৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে, কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ লৱণ যেনে— খোৱা নিমখ (NaCl), বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃), কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা (Na₂CO₃.10H₂O), ব্লিচিং পাউদাৰ (CaOCl₂), আৰু প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ (CaSO₄.½H₂O) ৰ প্ৰস্তুতি, ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।

Summary: Chapter 2 of Class 10 Science, “Acids, Bases and Salts,” discusses the chemical properties of acids, bases, and salts and their applications in daily life. Acids are substances that release hydrogen ions (H⁺) in aqueous solutions and taste sour. Bases release hydroxide ions (OH⁻) in aqueous solutions and taste bitter. The reaction between an acid and a base produces salt and water, known as a neutralization reaction. The chapter covers the pH scale, indicators, reactions of acids with metals and metal carbonates, and the importance of pH in everyday life. It also discusses important salts such as common salt (NaCl), baking soda (NaHCO₃), washing soda (Na₂CO₃.10H₂O), bleaching powder (CaOCl₂), and Plaster of Paris (CaSO₄.½H₂O) — their preparation, properties, and uses.

পাঠ্যপুথিৰ মাজত থকা প্ৰশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)

পৃষ্ঠা নং ১৮

১। তোমাক তিনিটা পৰীক্ষানলী দিয়া হৈছে। তাৰে এটাত পাতিত পানী, এটাত এছিড দ্ৰৱ আৰু আনটোত ক্ষাৰকৰ দ্ৰৱ আছে। যদি তোমাক কেৱল ৰঙা লিটমাছ কাগজ দিয়া হয়, তেন্তে তুমি প্ৰতিটো পৰীক্ষানলীত থকা পদাৰ্থবোৰ কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিবা?

উত্তৰঃ তিনিওটা পৰীক্ষানলীৰ দ্ৰৱত ৰঙা লিটমাছ কাগজ জুবুৰিয়াই চাব লাগিব। যিটো দ্ৰৱই ৰঙা লিটমাছক নীলা কৰে সেইটো ক্ষাৰকৰ দ্ৰৱ। এতিয়া এই নীলা হোৱা লিটমাছ কাগজখন বাকী দুটা দ্ৰৱত জুবুৰিয়াব লাগিব। যিটো দ্ৰৱই নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে সেইটো এছিড দ্ৰৱ। বাকী থকা দ্ৰৱটো পাতিত পানী, কাৰণ পাতিত পানীয়ে লিটমাছ কাগজৰ ৰং সলনি নকৰে।

পৃষ্ঠা নং ২২

১। দৈ আৰু টেঙা খাদ্যবস্তু পিতলৰ আৰু তামৰ পাত্ৰত কিয় নাৰাখে?

উত্তৰঃ দৈ আৰু টেঙা খাদ্যবস্তুত এছিড (অম্ল) থাকে। এই এছিডে পিতল আৰু তামৰ ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি বিষাক্ত লৱণ আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰে। এই বিষাক্ত লৱণে খাদ্যবস্তুক বিষাক্ত কৰি তোলে আৰু খাদ্য গ্ৰহণৰ অনুপযোগী কৰি তোলে। সেইবাবে দৈ আৰু টেঙা খাদ্যবস্তু পিতলৰ আৰু তামৰ পাত্ৰত নাৰাখে।

২। ধাতুৰ সৈতে এছিডে বিক্ৰিয়া কৰিলে সাধাৰণতে কোনটো গেছ নিৰ্গত হয়? এটা উদাহৰণৰ সৈতে বুজাই লিখা। এই গেছৰ উপস্থিতি কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰিবা?

উত্তৰঃ ধাতুৰ সৈতে এছিডে বিক্ৰিয়া কৰিলে সাধাৰণতে হাইড্ৰ’জেন (H₂) গেছ নিৰ্গত হয়।

উদাহৰণ: জিংকৰ সৈতে লঘু ছালফিউৰিক এছিডৰ বিক্ৰিয়াত জিংক ছালফেট আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন হয়।

Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑

পৰীক্ষা: উৎপন্ন হোৱা গেছৰ কাষত এডাল জ্বলন্ত মমবাতি বা জুইশলা ধৰিলে ‘পপ্’ শব্দ হয়। এই ‘পপ্’ শব্দই প্ৰমাণ কৰে যে উৎপন্ন হোৱা গেছটো হাইড্ৰ’জেন।

৩। কোনো ধাতৱীয় যৌগ ‘A’ লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে বুৰবুৰণি উৎপন্ন কৰে। উৎপন্ন হোৱা গেছটোৱে জ্বলি থকা মমবাতি এটা নুমুৱায়। বিক্ৰিয়াটোৰ বাবে সুষম ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখা (যদি ‘A’ ৰ এটা কেলছিয়াম কাৰ্বনেট হয়)।

উত্তৰঃ যৌগ ‘A’ হৈছে কেলছিয়াম কাৰ্বনেট (CaCO₃)। উৎপন্ন হোৱা গেছটো হৈছে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂), যিয়ে জ্বলি থকা মমবাতি নুমুৱায়।

সুষম ৰাসায়নিক সমীকৰণ:

CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑

পৃষ্ঠা নং ২৫

১। HCl, HNO₃ আদিয়ে জলীয় দ্ৰৱত আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে কিন্তু এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ দৰে যৌগৰ দ্ৰৱই আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন নকৰে। কিয়?

উত্তৰঃ HCl, HNO₃ আদিয়ে জলীয় দ্ৰৱত আয়নিত হৈ হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺) মুক্ত কৰে, যাৰ ফলত এইবোৰে আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে। কিন্তু এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ অণুত হাইড্ৰ’জেন থাকিলেও এইবোৰে জলীয় দ্ৰৱত H⁺ আয়ন মুক্ত নকৰে। সেইবাবে এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ দ্ৰৱই আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন নকৰে।

২। এছিডৰ এটা জলীয় দ্ৰৱই কিয় বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে?

উত্তৰঃ এছিডৰ জলীয় দ্ৰৱত এছিডে আয়নিত হৈ হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺) আৰু ঋণাত্মক আয়ন উৎপন্ন কৰে। এই আয়নবোৰে বিদ্যুৎ পৰিবাহী হিচাপে কাম কৰে আৰু দ্ৰৱৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত কৰে। সেইবাবে এছিডৰ জলীয় দ্ৰৱই বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।

৩। শুকান HCl গেছে শুকান লিটমাছ কাগজৰ ৰং কিয় সলনি নকৰে?

উত্তৰঃ শুকান HCl গেছত H⁺ আয়ন নাথাকে। H⁺ আয়ন কেৱল পানীৰ উপস্থিতিতহে উৎপন্ন হয়। H⁺ আয়নৰ অনুপস্থিতিত HCl গেছে আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন নকৰে। সেইবাবে শুকান HCl গেছে শুকান লিটমাছ কাগজৰ ৰং সলনি নকৰে।

৪। এছিডক পানীৰে লঘু কৰোঁতে এছিডক পানীত যোগ কৰিবলৈ কিয় পৰামৰ্শ দিয়া হয়, পানীক এছিডত যোগ কৰিবলৈ কিয় নহয়?

উত্তৰঃ পানীত এছিড মিহলোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো অতি তাপ উদ্গীৰণকাৰী (exothermic)। যদি পানীক গাঢ় এছিডত যোগ কৰা হয়, তেন্তে উৎপন্ন হোৱা তাপৰ বাবে মিশ্ৰণটোৱে হঠাতে ফুটিবলৈ আৰম্ভ কৰি চাৰিওফালে ছিটিকি পৰিব পাৰে, যাৰ ফলত মুখমণ্ডল বা শৰীৰত গুৰুতৰ জ্বলন হ’ব পাৰে। কিন্তু এছিডক লাহে লাহে পানীত যোগ কৰিলে তাপ ক্ৰমান্বয়ে মুক্ত হয় আৰু পানীয়ে তাপ শোষণ কৰে। সেইবাবে সদায় এছিডক পানীত যোগ কৰিব লাগে।

৫। এছিডৰ দ্ৰৱ লঘু কৰিলে হাইড্ৰনিয়াম আয়নৰ (H₃O⁺) গাঢ়তা কেনেকৈ সলনি হয়?

উত্তৰঃ এছিডৰ দ্ৰৱ লঘু কৰিলে প্ৰতি একক আয়তনত হাইড্ৰনিয়াম আয়নৰ (H₃O⁺) গাঢ়তা হ্ৰাস পায়। কাৰণ পানী যোগ কৰিলে দ্ৰৱৰ আয়তন বাঢ়ে কিন্তু H₃O⁺ আয়নৰ সংখ্যা একে থাকে, ফলত গাঢ়তা কমি যায়।

পৃষ্ঠা নং ২৮

১। তোমাৰ হাতত A আৰু B দুটা দ্ৰৱ আছে। দ্ৰৱ A ৰ pH 6 আৰু দ্ৰৱ B ৰ pH 8। কোনটো দ্ৰৱত হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তা বেছি? কোনটো আম্লিক আৰু কোনটো ক্ষাৰকীয়?

উত্তৰঃ দ্ৰৱ A (pH 6) ত হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তা বেছি। দ্ৰৱ A আম্লিক (কাৰণ ইয়াৰ pH 7 তকৈ কম) আৰু দ্ৰৱ B ক্ষাৰকীয় (কাৰণ ইয়াৰ pH 7 তকৈ বেছি)।

২। এটা দ্ৰৱত হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তাই দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতিত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰঃ দ্ৰৱত হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ (H⁺) গাঢ়তা বেছি হ’লে দ্ৰৱটো তীব্ৰ আম্লিক হয় আৰু pH মান কম হয়। হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তা কম হ’লে দ্ৰৱটো দুৰ্বল আম্লিক বা ক্ষাৰকীয় হয় আৰু pH মান বেছি হয়।

৩। ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ এটাত হাইড্ৰ’জেন আয়ন থাকেনে? থাকিলে, তেন্তে ইয়াক কিয় ক্ষাৰকীয় বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ হয়, ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ এটাতো হাইড্ৰ’জেন আয়ন থাকে। কিন্তু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত হাইড্ৰক্সাইড আয়নৰ (OH⁻) গাঢ়তা হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ (H⁺) গাঢ়তাতকৈ বেছি থাকে। সেইবাবে OH⁻ আয়নৰ আধিক্যৰ কাৰণে দ্ৰৱটোক ক্ষাৰকীয় বুলি কোৱা হয়।

৪। কৃষক এজনে মাটিৰ pH কি কাৰণত বিচাৰে? মাটিৰ pH কিমান হ’লে কি কৰিব লাগে?

উত্তৰঃ গছ-গছনিয়ে এক নিৰ্দিষ্ট pH পৰিসৰত ভালদৰে বাঢ়ে। মাটি অতি আম্লিক বা অতি ক্ষাৰকীয় হ’লে শস্যৰ উৎপাদন কমি যায়। সেইবাবে কৃষকে মাটিৰ pH জানিবলৈ বিচাৰে। যদি মাটি আম্লিক হয় (pH 7 তকৈ কম), তেন্তে কৃষকে মাটিত জুইশিলিত চূণ (quick lime), শিথিলিত চূণ (slaked lime) বা চক (chalk) মিহলায়, কাৰণ এইবোৰ ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থই মাটিৰ আম্লিকতা হ্ৰাস কৰে।

পৃষ্ঠা নং ৩৩

১। CaOCl₂ ৰ প্ৰচলিত নাম কি?

উত্তৰঃ CaOCl₂ ৰ প্ৰচলিত নাম হৈছে ব্লিচিং পাউদাৰ।

২। ক্ল’ৰিণৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ব্লিচিং পাউদাৰ সৃষ্টি কৰা পদাৰ্থবিধৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ কেলছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড বা শিথিলিত চূণ [Ca(OH)₂]।

Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O

৩। কঠিন পানী মৃদু কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ছ’ডিয়াম যৌগটোৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা বা ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (Na₂CO₃.10H₂O)।

৪। ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট তপত কৰিলে কি হ’ব সমীকৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট তপত কৰিলে ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট, পানী আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ উৎপন্ন হয়।

2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂↑

৫। প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে কি হয়? সমীকৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছে (CaSO₄.½H₂O) পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি জিপছাম (CaSO₄.2H₂O) উৎপন্ন কৰে আৰু কঠিন গোটা পদাৰ্থলৈ পৰিণত হয়।

CaSO₄.½H₂O + 1½H₂O → CaSO₄.2H₂O

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। এটা দ্ৰৱই ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰিছে। ইয়াৰ pH সম্ভৱতঃ কিমান হ’ব?

(a) 1 (b) 4 (c) 5 (d) 10

উত্তৰঃ (d) 10

২। এটা দ্ৰৱই গুড়ি কৰি লোৱা কণীৰ খোলাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এটা গেছ উৎপন্ন কৰে যিটোৱে চূণপানী ঘোলা কৰে। দ্ৰৱটোত থাকে—

(a) NaCl (b) HCl (c) LiCl (d) KCl

উত্তৰঃ (b) HCl

কণীৰ খোলাত কেলছিয়াম কাৰ্বনেট (CaCO₃) থাকে। HCl এ CaCO₃ ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি CO₂ গেছ উৎপন্ন কৰে, যিয়ে চূণপানী ঘোলা কৰে।

৩। NaOH ৰ দ্ৰৱ এটাৰ 10 mL এ HCl ৰ দ্ৰৱ এটাৰ 8 mL সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰশমিত কৰে। একে NaOH দ্ৰৱৰ 20 mL প্ৰশমিত কৰিবলৈ HCl দ্ৰৱৰ কিমান পৰিমাণ লাগিব?

(a) 4 mL (b) 8 mL (c) 12 mL (d) 16 mL

উত্তৰঃ (d) 16 mL

10 mL NaOH ৰ বাবে 8 mL HCl লাগে। গতিকে 20 mL NaOH ৰ বাবে = (8 × 20)/10 = 16 mL HCl লাগিব।

৪। অজীৰ্ণতাৰ চিকিৎসাৰ বাবে তলৰ কোনধৰণৰ ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

(a) প্ৰতিজৈৱিক (Antibiotic) (b) বেদনানাশক (Analgesic) (c) অম্লনাশক (Antacid) (d) বীজাণুনাশক (Antiseptic)

উত্তৰঃ (c) অম্লনাশক (Antacid)

পাকস্থলীত অতিৰিক্ত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড উৎপন্ন হ’লে অজীৰ্ণতা হয়। অম্লনাশকে এই অতিৰিক্ত এছিডক প্ৰশমিত কৰে।

৫। তলত দিয়া বিক্ৰিয়াবোৰৰ বাবে সুষম ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখা—

(a) লঘু ছালফিউৰিক এছিডৰ সৈতে জিংকৰ বিক্ৰিয়া

উত্তৰঃ Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑

(b) লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ সৈতে মেগনেছিয়াম ফিটাৰ বিক্ৰিয়া

উত্তৰঃ Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂↑

(c) লঘু ছালফিউৰিক এছিডৰ সৈতে এলুমিনিয়াম ধাতুৰ বিক্ৰিয়া

উত্তৰঃ 2Al + 3H₂SO₄ → Al₂(SO₄)₃ + 3H₂↑

(d) লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ সৈতে লোৰ বিক্ৰিয়া

উত্তৰঃ Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑

৬। এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ দৰে যৌগবোৰতো হাইড্ৰ’জেন থাকে কিন্তু সিহঁতক এছিড হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা নহয়। ইয়াক প্ৰমাণ কৰিবলৈ এটা কাৰ্যকলাপ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ এটা বিকাৰত গ্লুক’জৰ দ্ৰৱ লোৱা হ’ল আৰু দুটা পেৰেক বেটেৰী আৰু বাল্বৰ সৈতে সংযোগ কৰি দ্ৰৱত ডুবাই দিয়া হ’ল। বাল্বটো জ্বলি নুঠিল। এলক’হলৰ দ্ৰৱৰ ক্ষেত্ৰতো একে ফলাফল পোৱা গ’ল। ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণ হয় যে এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ দ্ৰৱই H⁺ আয়ন উৎপন্ন নকৰে, অৰ্থাৎ সিহঁত এছিড নহয়। কিন্তু HCl ৰ দ্ৰৱত একে পৰীক্ষা কৰিলে বাল্বটো জ্বলি উঠে, কাৰণ HCl ৰ দ্ৰৱত H⁺ আয়ন থাকে।

৭। পাতিত পানীয়ে বিদ্যুৎ পৰিবহণ নকৰে কিন্তু বৰষুণৰ পানীয়ে কৰে কিয়?

উত্তৰঃ পাতিত পানী বিশুদ্ধ আৰু ইয়াত কোনো আয়ন নাথাকে। সেইবাবে ই বিদ্যুৎ পৰিবহণ নকৰে। আনহাতে, বৰষুণৰ পানীত বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড আদি গেছ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে, যিবোৰে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এছিড গঠন কৰে আৰু H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে। এই আয়নবোৰৰ বাবে বৰষুণৰ পানীয়ে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।

৮। পানীৰ অনুপস্থিতিত এছিডে আম্লিক আচৰণ প্ৰদৰ্শন নকৰে কিয়?

উত্তৰঃ পানীৰ অনুপস্থিতিত এছিডে আয়নিত হৈ H⁺ আয়ন মুক্ত কৰিব নোৱাৰে। এছিডৰ আম্লিক ধৰ্মৰ বাবে H⁺ আয়নৰ উপস্থিতি অপৰিহাৰ্য। পানীৰ উপস্থিতিতহে এছিডে H⁺(aq) আয়ন বা H₃O⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে, যিয়ে আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে। সেইবাবে পানীৰ অনুপস্থিতিত এছিডে আম্লিক আচৰণ প্ৰদৰ্শন নকৰে।

৯। পাঁচটা দ্ৰৱ A, B, C, D আৰু E ৰ pH কাগজেৰে পৰীক্ষা কৰোতে তলত দিয়া ফলাফল পোৱা গ’ল—

দ্ৰৱ	A	B	C	D	E
pH মান	4	1	11	7	9

কোনটো দ্ৰৱ— (a) প্ৰশম? (b) তীব্ৰ ক্ষাৰকীয়? (c) তীব্ৰ আম্লিক? (d) দুৰ্বল আম্লিক? (e) দুৰ্বল ক্ষাৰকীয়? হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তাৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত দ্ৰৱবোৰ সজোৱা।

উত্তৰঃ

(a) প্ৰশম — দ্ৰৱ D (pH = 7)

(b) তীব্ৰ ক্ষাৰকীয় — দ্ৰৱ C (pH = 11)

(d) দুৰ্বল আম্লিক — দ্ৰৱ A (pH = 4)

(e) দুৰ্বল ক্ষাৰকীয় — দ্ৰৱ E (pH = 9)

হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তাৰ বৰ্ধিত ক্ৰম: C < E < D < A < B

১০। সমান দৈৰ্ঘ্যৰ দুডাল মেগনেছিয়াম ফিটাৰ টুকুৰা দুটা পৰীক্ষানলীত লোৱা হ’ল। প্ৰথমটোত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড আৰু দ্বিতীয়টোত এছেটিক এছিড যোগ কৰা হ’ল। কোনটো পৰীক্ষানলীত বেছি বুৰবুৰণি হ’ব আৰু কিয়?

উত্তৰঃ হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড থকা প্ৰথম পৰীক্ষানলীত বেছি বুৰবুৰণি হ’ব। কাৰণ HCl এটা তীব্ৰ এছিড আৰু ই সম্পূৰ্ণৰূপে আয়নিত হৈ বেছি পৰিমাণৰ H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে। আনহাতে, এছেটিক এছিড (CH₃COOH) এটা মৃদু এছিড আৰু ই আংশিকভাৱে আয়নিত হয়, ফলত কম H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে। সেইবাবে HCl ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া বেছি দ্ৰুত হয় আৰু বেছি বুৰবুৰণি (হাইড্ৰ’জেন গেছ) উৎপন্ন হয়।

১১। কেঁচা গাখীৰৰ pH 6। ই দৈলৈ পৰিণত হ’লে pH কেনেকৈ সলনি হ’ব? তোমাৰ উত্তৰ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ কেঁচা গাখীৰ দৈলৈ পৰিণত হ’লে ইয়াৰ pH হ্ৰাস পায় অৰ্থাৎ 6 তকৈ কম হয়। কাৰণ গাখীৰ দৈলৈ পৰিণত হওঁতে বেক্টেৰিয়াই লেক্‌টিক এছিড (lactic acid) উৎপন্ন কৰে। এই এছিডৰ উৎপাদনৰ ফলত দ্ৰৱটো অধিক আম্লিক হয় আৰু pH মান কমি যায়।

১২। এজন গাখীৰ ব্যৱসায়ীয়ে কেঁচা গাখীৰত অতি সামান্য পৰিমাণৰ বেকিং ছ’ডা মিহলায়।

(a) কেঁচা গাখীৰৰ pH ৰ মান 6 ৰ পৰা কোনফালে সলনি হয়?

উত্তৰঃ বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃) ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ। গাখীৰত ইয়াক মিহলালে pH ৰ মান 6 ৰ পৰা 7 ৰ ফালে বাঢ়ে অৰ্থাৎ ক্ষাৰকীয় হোৱাৰ দিশে গতি কৰে।

(b) গাখীৰত তেওঁ কিয় বেকিং ছ’ডা মিহলায়?

উত্তৰঃ বেকিং ছ’ডা মিহলালে গাখীৰৰ pH বাঢ়ে আৰু ই ক্ষাৰকীয় হয়। ক্ষাৰকীয় মাধ্যমত বেক্টেৰিয়াই লেক্‌টিক এছিড উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে, ফলত গাখীৰ সহজে দৈলৈ পৰিণত নহয়। এইদৰে গাখীৰ বেছি সময়ৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি।

১৩। প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছক আৰ্দ্ৰতাৰহীন পাত্ৰত ৰাখিব লাগে কিয়? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছে (CaSO₄.½H₂O) আৰ্দ্ৰতা বা পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে পানী শোষণ কৰি জিপছামলৈ (CaSO₄.2H₂O) পৰিণত হয় আৰু কঠিন গোটা পদাৰ্থ গঠন কৰে। এনে হ’লে ই আকৌ শুকান গুড়ি হিচাপে ব্যৱহাৰযোগ্য নহয়। সেইবাবে প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছক আৰ্দ্ৰতাৰহীন বায়ুমণ্ডল নোহোৱা (moisture-proof) পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰিব লাগে।

CaSO₄.½H₂O + 1½H₂O → CaSO₄.2H₂O

১৪। প্ৰশমন বিক্ৰিয়া কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াত লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয়। এই বিক্ৰিয়াক প্ৰশমন বিক্ৰিয়া বোলে।

এছিড + ক্ষাৰক → লৱণ + পানী

উদাহৰণ ১: NaOH + HCl → NaCl + H₂O

উদাহৰণ ২: KOH + HNO₃ → KNO₃ + H₂O

১৫। কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা আৰু বেকিং ছ’ডাৰ দুটাকৈ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ

কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা (Na₂CO₃.10H₂O) ৰ ব্যৱহাৰ:

কাঁচ, চাবোন আৰু কাগজ উদ্যোগত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
কঠিন পানীৰ স্থায়ী কঠিনতা দূৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃) ৰ ব্যৱহাৰ:

বেকিং পাউদাৰ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ছ’ডা-এছিড অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)

১। এছিড কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থই জলীয় দ্ৰৱত আয়নিত হৈ হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺) মুক্ত কৰে, সেইবিলাকক এছিড বোলে। উদাহৰণ— HCl, H₂SO₄, HNO₃ ইত্যাদি।

২। ক্ষাৰক কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থই জলীয় দ্ৰৱত আয়নিত হৈ হাইড্ৰক্সাইড আয়ন (OH⁻) মুক্ত কৰে, সেইবিলাকক ক্ষাৰক বোলে। উদাহৰণ— NaOH, KOH, Ca(OH)₂ ইত্যাদি।

৩। ক্ষাৰ কাক বোলে?

উত্তৰঃ পানীত দ্ৰৱণীয় ক্ষাৰকক ক্ষাৰ বোলে। সকলো ক্ষাৰ ক্ষাৰক কিন্তু সকলো ক্ষাৰক ক্ষাৰ নহয়। উদাহৰণ— NaOH, KOH ইত্যাদি।

৪। লৱণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰ ফলত পানীৰ লগতে যি যৌগ উৎপন্ন হয়, তাক লৱণ বোলে। উদাহৰণ— NaCl, KNO₃ ইত্যাদি।

৫। প্ৰশমন বিক্ৰিয়া কি?

৬। pH স্কেল কি?

উত্তৰঃ কোনো দ্ৰৱত হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তা জোখা এটা স্কেলক pH স্কেল বোলে। ইয়াৰ মান 0 ৰ পৰা 14 লৈকে। pH 7 মানে প্ৰশম, 7 তকৈ কম মানে আম্লিক, 7 তকৈ বেছি মানে ক্ষাৰকীয়।

৭। সূচক কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থই এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ উপস্থিতিত ৰং সলনি কৰে, সেইবোৰক সূচক বোলে। উদাহৰণ— লিটমাছ, মিথাইল অৰেঞ্জ, ফিন’লফথেলিন ইত্যাদি।

৮। প্ৰাকৃতিক সূচকৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ লিটমাছ আৰু হালধি হৈছে দুটা প্ৰাকৃতিক সূচক। লিটমাছ লাইকেন (lichen) উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়।

৯। ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিক সূচক কি?

উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থৰ গোন্ধ এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ সংস্পৰ্শত সলনি হয়, সেইবোৰক ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিক সূচক বোলে। উদাহৰণ— পিয়াঁজ আৰু লং।

১০। বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম আৰু সংকেত কি?

উত্তৰঃ বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম হৈছে ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট আৰু সংকেত হৈছে NaHCO₃।

১১। কাপোৰ ধোৱা ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম আৰু সংকেত কি?

উত্তৰঃ কাপোৰ ধোৱা ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম হৈছে ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট ডেকাহাইড্ৰেট আৰু সংকেত হৈছে Na₂CO₃.10H₂O।

১২। ব্লিচিং পাউদাৰৰ ৰাসায়নিক নাম আৰু সংকেত কি?

উত্তৰঃ ব্লিচিং পাউদাৰৰ ৰাসায়নিক নাম হৈছে কেলছিয়াম অক্সিক্ল’ৰাইড আৰু সংকেত হৈছে CaOCl₂।

১৩। প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছৰ ৰাসায়নিক নাম আৰু সংকেত কি?

উত্তৰঃ প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছৰ ৰাসায়নিক নাম হৈছে কেলছিয়াম ছালফেট হেমিহাইড্ৰেট আৰু সংকেত হৈছে CaSO₄.½H₂O।

১৪। জিপছামৰ ৰাসায়নিক সংকেত কি?

উত্তৰঃ জিপছামৰ ৰাসায়নিক সংকেত হৈছে CaSO₄.2H₂O।

১৫। স্ফটিকাবদ্ধ জল কি?

উত্তৰঃ কোনো পদাৰ্থৰ একক সূত্ৰত থকা পানীৰ অণুৰ নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাক স্ফটিকাবদ্ধ জল বোলে। উদাহৰণ— কাপোৰ ধোৱা ছ’ডাত (Na₂CO₃.10H₂O) 10 টা পানীৰ অণু স্ফটিকাবদ্ধ জল হিচাপে থাকে।

১৬। ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতি কি?

উত্তৰঃ ব্ৰাইনৰ (NaCl ৰ গাঢ় জলীয় দ্ৰৱ) তড়িৎ বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (NaOH), ক্ল’ৰিণ গেছ (Cl₂) আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ (H₂) উৎপন্ন কৰা পদ্ধতিক ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতি বোলে।

2NaCl(aq) + 2H₂O(l) → 2NaOH(aq) + Cl₂(g) + H₂(g)

১৭। এছিড বৰষুণ কি?

উত্তৰঃ যেতিয়া বৰষুণৰ পানীৰ pH মান 5.6 তকৈ কম হয়, তেতিয়া সেই বৰষুণক এছিড বৰষুণ বোলে। বায়ুমণ্ডলত থকা SO₂ আৰু NO₂ গেছে পানীৰ সৈতে মিহলি হৈ ছালফিউৰিক এছিড আৰু নাইট্ৰিক এছিড গঠন কৰে, যিয়ে বৰষুণক আম্লিক কৰে।

১৮। এনামেল কিহেৰে গঠিত?

উত্তৰঃ এনামেল কেলছিয়াম ফছফেটেৰে গঠিত। ই শৰীৰৰ আটাইতকৈ কঠিন পদাৰ্থ। মুখগহ্বৰৰ pH 5.5 তকৈ কম হ’লে এনামেল ক্ষয় হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।

১৯। অম্লনাশক কি?

উত্তৰঃ অম্লনাশক হৈছে সেইবোৰ মৃদু ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ যিবোৰে পাকস্থলীত থকা অতিৰিক্ত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডক প্ৰশমিত কৰে। উদাহৰণ— মিল্ক অব্ মেগনেছিয়া [Mg(OH)₂], ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট (NaHCO₃)।

২০। বেকিং পাউদাৰ কি?

উত্তৰঃ বেকিং পাউদাৰ হৈছে বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃) আৰু টাৰ্টাৰিক এছিড (C₄H₆O₆) ৰ মিশ্ৰণ। বেকিং পাউদাৰ তপত কৰিলে CO₂ গেছ উৎপন্ন হয়, যিয়ে পাওৰুটি বা কেক ফুলাই তোলে।

২১। তীব্ৰ এছিড আৰু মৃদু এছিডৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ তীব্ৰ এছিদে জলীয় দ্ৰৱত সম্পূৰ্ণৰূপে আয়নিত হৈ বেছি পৰিমাণৰ H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে (উদাহৰণ— HCl, H₂SO₄)। মৃদু এছিদে আংশিকভাৱে আয়নিত হৈ কম H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে (উদাহৰণ— CH₃COOH, H₂CO₃)।

২২। ক্ল’ৰাইড শ্ৰেণীৰ দুটা লৱণৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ (i) ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড (NaCl) আৰু (ii) পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইড (KCl)।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)

১। এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত তিনিটা পাৰ্থক্য লিখা।

এছিড	ক্ষাৰক
সোৱাদত টেঙা।	সোৱাদত তিতা।
নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে।	ৰঙা লিটমাছক নীলা কৰে।
জলীয় দ্ৰৱত H⁺ আয়ন মুক্ত কৰে।	জলীয় দ্ৰৱত OH⁻ আয়ন মুক্ত কৰে।

২। ধাতৱীয় অক্সাইড আৰু অধাতৱীয় অক্সাইডৰ প্ৰকৃতি লিখা।

উত্তৰঃ ধাতৱীয় অক্সাইডবোৰ ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ। উদাহৰণ— CaO, MgO, Na₂O ইত্যাদি। এইবোৰে এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে।

অধাতৱীয় অক্সাইডবোৰ আম্লিক প্ৰকৃতিৰ। উদাহৰণ— CO₂, SO₂, SO₃ ইত্যাদি। এইবোৰে পানীৰ সৈতে মিহলি হৈ এছিড গঠন কৰে।

ব্যতিক্ৰম: H₂O এটা অধাতৱীয় অক্সাইড কিন্তু ই প্ৰশম প্ৰকৃতিৰ।

৩। ব্লিচিং পাউদাৰ কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ শুকান শিথিলিত চূণ [Ca(OH)₂] ৰ ওপৰেৰে ক্ল’ৰিণ গেছ চালনা কৰি ব্লিচিং পাউদাৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়।

Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O

ব্যৱহাৰ:

খোৱাপানী বীজাণুমুক্ত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
কাপোৰ আৰু কাগজৰ কাৰখানাত ৰং বিৰঞ্জন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৪। বেকিং ছ’ডা কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু এম’নিয়া গেছ চালনা কৰি বেকিং ছ’ডা প্ৰস্তুত কৰা হয়।

NaCl + H₂O + CO₂ + NH₃ → NaHCO₃ + NH₄Cl

ব্যৱহাৰ:

বেকিং পাউদাৰ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ছ’ডা-এছিড অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
অম্লনাশক হিচাপে ঔষধত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৫। কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ বেকিং ছ’ডা তপত কৰি ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট পোৱা যায়। এই ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট পুনৰ স্ফটিকীকৰণ কৰি কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা প্ৰস্তুত কৰা হয়।

2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂

Na₂CO₃ + 10H₂O → Na₂CO₃.10H₂O (কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা)

ব্যৱহাৰ:

কাঁচ, চাবোন আৰু কাগজ উদ্যোগত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
কঠিন পানীৰ স্থায়ী কঠিনতা দূৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ঘৰত চাফাই কৰোঁতা পদাৰ্থ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৬। প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ জিপছামক (CaSO₄.2H₂O) 373 K উষ্ণতাত তপত কৰিলে প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ (CaSO₄.½H₂O) উৎপন্ন হয়।

CaSO₄.2H₂O → CaSO₄.½H₂O + 1½H₂O

ব্যৱহাৰ:

হাড় ভঙাৰ সময়ত হাড় গোটোৱাৰ বাবে প্লাষ্টাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
মূৰ্তি, খেলনা আৰু সজ্জাৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ঘৰৰ বেৰ মিহি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৭। দৈনন্দিন জীৱনত pH ৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ দৈনন্দিন জীৱনত pH ৰ গুৰুত্ব অতি বেছি—

পাচন তন্ত্ৰত: পাকস্থলীয়ে HCl উৎপন্ন কৰে যি খাদ্য পাচনত সহায় কৰে। অতিৰিক্ত HCl উৎপন্ন হ’লে অজীৰ্ণতা হয় আৰু অম্লনাশক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
দন্তক্ষয়ত: মুখগহ্বৰৰ pH 5.5 তকৈ কম হ’লে দাঁতৰ এনামেল ক্ষয় হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।
কৃষিত: গছ-গছনিয়ে নিৰ্দিষ্ট pH পৰিসৰত ভালদৰে বাঢ়ে। মাটি আম্লিক হ’লে চূণ মিহলোৱা হয়।
আত্মৰক্ষাত: মৌমাখি, পৰুৱা আদিয়ে কামোৰিলে ফৰমিক এছিড নিঃসৰিত হয়। বেকিং ছ’ডা বা কেলামাইন দ্ৰৱ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৮। তলত দিয়া খাদ্যবস্তুত থকা এছিডবোৰৰ নাম লিখা—

খাদ্যবস্তু	এছিডৰ নাম
ভিনেগাৰ	এছেটিক এছিড (CH₃COOH)
কমলা	এছকৰবিক এছিড (ভিটামিন C)
তেতেলি	টাৰ্টাৰিক এছিড
দৈ / গাখীৰ	লেক্‌টিক এছিড
নেমু	চাইট্ৰিক এছিড
পৰুৱা / মৌমাখিৰ বিষ	মিথানয়িক এছিড (ফৰ্মিক এছিড)
চোৰাত পাতৰ শুং	মিথানয়িক এছিড

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)

১। খোৱা নিমখৰ (NaCl) পৰা কেনেকৈ বেকিং ছ’ডা, কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা আৰু ব্লিচিং পাউদাৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়? সমীকৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

(ক) বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃) প্ৰস্তুতি: ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু এম’নিয়া গেছ চালনা কৰি বেকিং ছ’ডা প্ৰস্তুত কৰা হয়।

NaCl + H₂O + CO₂ + NH₃ → NaHCO₃ + NH₄Cl

(খ) কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা (Na₂CO₃.10H₂O) প্ৰস্তুতি: বেকিং ছ’ডাক তপত কৰিলে ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট পোৱা যায়। এই নিৰ্জল ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেটক পুনৰ স্ফটিকীকৰণ কৰিলে কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা পোৱা যায়।

2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂↑

Na₂CO₃ + 10H₂O → Na₂CO₃.10H₂O

(গ) ব্লিচিং পাউদাৰ (CaOCl₂) প্ৰস্তুতি: ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতিত উৎপন্ন হোৱা ক্ল’ৰিণ গেছক শুকান শিথিলিত চূণৰ ওপৰেৰে চালনা কৰি ব্লিচিং পাউদাৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়।

Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O

২। এছিডৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ সমীকৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ এছিডৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ হ’ল—

(ক) ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া: এছিডে ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ধাতৱীয় লৱণ আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰে।

ধাতু + এছিড → লৱণ + হাইড্ৰ’জেন গেছ

উদাহৰণ: 2Na + 2HCl → 2NaCl + H₂↑

(খ) ধাতৱীয় অক্সাইডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া: এছিডে ধাতৱীয় অক্সাইডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে।

ধাতৱীয় অক্সাইড + এছিড → লৱণ + পানী

উদাহৰণ: CuO + 2HCl → CuCl₂ + H₂O

(গ) ধাতৱীয় কাৰ্বনেটৰ সৈতে বিক্ৰিয়া: এছিডে ধাতৱীয় কাৰ্বনেট আৰু হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেটৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ, পানী আৰু CO₂ গেছ উৎপন্ন কৰে।

ধাতৱীয় কাৰ্বনেট + এছিড → লৱণ + পানী + CO₂

উদাহৰণ: Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑

NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO₂↑

(ঘ) ক্ষাৰকৰ সৈতে বিক্ৰিয়া (প্ৰশমন বিক্ৰিয়া): এছিডে ক্ষাৰকৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে।

এছিড + ক্ষাৰক → লৱণ + পানী

উদাহৰণ: NaOH + HCl → NaCl + H₂O

৩। ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতি কি? এই পদ্ধতিত উৎপন্ন হোৱা পদাৰ্থসমূহৰ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ ব্ৰাইনৰ (NaCl ৰ গাঢ় জলীয় দ্ৰৱ) তড়িৎ বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড, ক্ল’ৰিণ গেছ আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰা পদ্ধতিক ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতি বোলে।

2NaCl(aq) + 2H₂O(l) → 2NaOH(aq) + Cl₂(g) + H₂(g)

তড়িৎ বিশ্লেষণত এন’ডত ক্ল’ৰিণ গেছ আৰু কেথ’ডত হাইড্ৰ’জেন গেছ মুক্ত হয়। কেথ’ডৰ কাষত NaOH দ্ৰৱ গঠন হয়।

উৎপন্ন পদাৰ্থসমূহৰ ব্যৱহাৰ:

ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (NaOH): চাবোন আৰু ডিটাৰজেণ্ট প্ৰস্তুতিত, কাগজ উদ্যোগত, এলুমিনিয়াম প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

ক্ল’ৰিণ গেছ (Cl₂): পানী বিশুদ্ধকৰণত, PVC, CFC, কীটনাশক প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

হাইড্ৰ’জেন গেছ (H₂): ইন্ধন হিচাপে, মাৰ্গাৰিন প্ৰস্তুতিত, এম’নিয়া উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)

১। তলৰ কোনটো pH মানৰ পৰিসৰত মানৱ শৰীৰে ভালদৰে কাৰ্য কৰে?

(a) 5.6 তকৈ কম (b) 5.5 তকৈ কম (c) 7.0 ৰ পৰা 7.8 (d) 0 ৰ পৰা 14

উত্তৰঃ (c) 7.0 ৰ পৰা 7.8

২। তলৰ কোনটো pH মানৰ পৰিসৰত আমাৰ দন্তক্ষয়ৰ সূচনা হয়?

(a) 7.0 তকৈ কম (b) 5.5 তকৈ কম (c) 5.6 তকৈ বেছি (d) 5.5 তকৈ বেছি

উত্তৰঃ (b) 5.5 তকৈ কম

৩। চোৰাত পাতৰ শুঙে বিন্ধিলে তলৰ কোনটো এছিড নিঃসৃত হয়?

(a) এছেটিক এছিড (b) চাইট্ৰিক এছিড (c) লেক্‌টিক এছিড (d) মিথানয়িক এছিড

উত্তৰঃ (d) মিথানয়িক এছিড

৪। ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড তলৰ কোন প্ৰকৃতিৰ লৱণ?

(a) প্ৰশম (b) ক্ষাৰকীয় (c) আম্লিক (d) ইয়াৰ এটাও নহয়

উত্তৰঃ (a) প্ৰশম

৫। এবিধ তীব্ৰ এছিড আৰু এবিধ মৃদু ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা লৱণৰ প্ৰকৃতি—

(a) ক্ষাৰকীয় (b) আম্লিক (c) প্ৰশম (d) ইয়াৰ এটাও নহয়

উত্তৰঃ (b) আম্লিক

৬। এবিধ তীব্ৰ ক্ষাৰক আৰু এবিধ মৃদু এছিডৰ বিক্ৰিয়াজাত লৱণবোৰৰ প্ৰকৃতি—

(a) ক্ষাৰকীয় (b) প্ৰশম (c) আম্লিক (d) ইয়াৰ এটাও নহয়

উত্তৰঃ (a) ক্ষাৰকীয়

৭। তীব্ৰ এছিড আৰু তীব্ৰ ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াজাত লৱণবোৰৰ প্ৰকৃতি—

(a) প্ৰশম (b) আম্লিক (c) ক্ষাৰকীয় (d) ইয়াৰ এটাও নহয়

উত্তৰঃ (a) প্ৰশম

৮। তলৰ কোনটো অধাতৱীয় অক্সাইডৰ প্ৰকৃতি প্ৰশম?

(a) CO₂ (b) SO₂ (c) H₂O (d) SO₃

উত্তৰঃ (c) H₂O

৯। তলৰ কোনবিধ ছ’ডিয়াম যৌগ অম্লনাশকবোৰৰ এটা উপাদান?

(a) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (b) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট (c) ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (d) ব্লিচিং পাউদাৰ

উত্তৰঃ (b) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট

১০। তলৰ কোনবিধ যৌগক পানীৰ স্থায়ী কঠিনতা দূৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

(a) কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা (b) বেকিং ছ’ডা (c) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (d) ব্লিচিং পাউদাৰ

উত্তৰঃ (a) কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা

১১। তলৰ কোনবিধ যৌগই ক্ল’ৰিণৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ব্লিচিং পাউদাৰ উৎপন্ন কৰে?

(a) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (b) কেলছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (c) ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (d) পটেছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড

উত্তৰঃ (b) কেলছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড

১২। প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি উৎপন্ন কৰা পদাৰ্থবিধ—

(a) কপাৰ ছালফেট (b) ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (c) বেকিং ছ’ডা (d) জিপছাম

উত্তৰঃ (d) জিপছাম

১৩। এটা দ্ৰৱই নীলা লিটমাছ ৰঙা কৰে। ইয়াৰ সম্ভাব্য pH মান হ’ব—

(a) 1 (b) 7 (c) 8 (d) 10

উত্তৰঃ (a) 1

১৪। তলৰ কোনবিধ যৌগ উত্তপ্ত কৰি ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট পাব পাৰি?

(a) শিথিলিত চূণ (b) বেকিং ছ’ডা (c) জিপছাম (d) প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ

উত্তৰঃ (b) বেকিং ছ’ডা

১৫। ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতিত উৎপন্ন হয়—

(a) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (b) ক্ল’ৰিণ (c) হাইড্ৰ’জেন (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা

উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা

১৬। ক্ষাৰকে জলীয় দ্ৰৱত কোন আয়ন উৎপন্ন কৰে?

(a) H⁺ (b) H₃O⁺ (c) OH⁻ (d) Cl⁻

উত্তৰঃ (c) OH⁻

১৭। CaOCl₂ ৰ নাম হ’ল—

(a) ব্লিচিং পাউদাৰ (b) বেকিং ছ’ডা (c) কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা (d) জিপছাম

উত্তৰঃ (a) ব্লিচিং পাউদাৰ

১৮। বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম হ’ল—

(a) ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (b) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (c) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট (d) ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড

উত্তৰঃ (c) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট

১৯। পানীত দ্ৰৱীভূত ক্ষাৰকক কি বোলে?

(a) এছিড (b) ক্ষাৰক (c) লৱণ (d) ক্ষাৰ

উত্তৰঃ (d) ক্ষাৰ

২০। তলৰ কোনটো ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিক সূচক?

(a) লিটমাছ (b) হালধি (c) পিয়াঁজ (d) মিথাইল অৰেঞ্জ

উত্তৰঃ (c) পিয়াঁজ

২১। তলৰ কোনটো সাংশ্লেষিক সূচক?

(a) লিটমাছ (b) হালধি (c) পিয়াঁজ (d) ফিন’লফথেলিন

উত্তৰঃ (d) ফিন’লফথেলিন

২২। তলৰ কোনটো প্ৰাকৃতিক সূচক নহয়?

(a) লিটমাছ (b) হালধি (c) মিথাইল অৰেঞ্জ (d) ৰঙা বন্ধাকবি

উত্তৰঃ (c) মিথাইল অৰেঞ্জ

২৩। অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰত কোন যৌগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

(a) বেকিং ছ’ডা (b) কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা (c) ব্লিচিং পাউদাৰ (d) জিপছাম

উত্তৰঃ (a) বেকিং ছ’ডা

২৪। এছিড-ধাতু বিক্ৰিয়াত কোন গেছ উৎপন্ন হয়?

(a) অক্সিজেন (b) হাইড্ৰ’জেন (c) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (d) নাইট্ৰ’জেন

উত্তৰঃ (b) হাইড্ৰ’জেন

২৫। এছিড বৰষুণৰ pH মান—

(a) 7 তকৈ বেছি (b) 7 (c) 5.6 তকৈ কম (d) 10 তকৈ বেছি

উত্তৰঃ (c) 5.6 তকৈ কম

২৬। এছিড-কাৰ্বনেট বিক্ৰিয়াত কোন গেছ উৎপন্ন হয়?

(a) হাইড্ৰ’জেন (b) অক্সিজেন (c) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (d) নাইট্ৰ’জেন

উত্তৰঃ (c) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড

২৭। জিপছামৰ সংকেত হ’ল—

(a) CaSO₄.½H₂O (b) CaSO₄ (c) CaSO₄.2H₂O (d) Na₂CO₃.10H₂O

উত্তৰঃ (c) CaSO₄.2H₂O

২৮। CaSO₄.½H₂O ৰ নাম হ’ল—

(a) প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ (b) জিপছাম (c) ব্লিচিং পাউদাৰ (d) বেকিং ছ’ডা

উত্তৰঃ (a) প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ

২৯। কাপোৰ ধোৱা ছ’ডাৰ সংকেত হ’ল—

(a) Na₂CO₃ (b) NaHCO₃ (c) Na₂CO₃.10H₂O (d) NaCl

উত্তৰঃ (c) Na₂CO₃.10H₂O

৩০। খাদ্যবস্তু ভৰাই ৰখা পাত্ৰবোৰত টিনৰ প্ৰলেপ দিয়া হয়, জিংকৰ নহয়। কিয়নে—

(a) জিংক টিনতকৈ দামী (b) জিংক টিনতকৈ চেহেৰাত ভাল (c) জিংক টিনতকৈ অধিক সক্ৰিয় (d) জিংক টিনতকৈ কম সক্ৰিয়

উত্তৰঃ (c) জিংক টিনতকৈ অধিক সক্ৰিয়

খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

১। সকলো অম্লৰ অণুত ________ পৰমাণু থাকে।

উত্তৰঃ হাইড্ৰ’জেন

২। যিবোৰ বস্তুৰ সোৱাদ টেঙা সেইবোৰ বস্তুত ________ আছে।

উত্তৰঃ এছিড

৩। এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াৰ ফলত ________ আৰু পানী উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ লৱণ

৪। এছিডে নীলা লিটমাছক ________ কৰে।

উত্তৰঃ ৰঙা

৫। ক্ষাৰকে ৰঙা লিটমাছক ________ কৰে।

উত্তৰঃ নীলা

৬। এছিড আৰু ক্ষাৰকে কৰা বিক্ৰিয়াক ________ বিক্ৰিয়া বোলে।

উত্তৰঃ প্ৰশমন

৭। pH স্কেলৰ মান ________ ৰ পৰা ________ লৈকে।

উত্তৰঃ 0, 14

৮। বিশুদ্ধ পানীৰ pH মান ________ ।

উত্তৰঃ 7

৯। ব্লিচিং পাউদাৰৰ ৰাসায়নিক সংকেত ________ ।

উত্তৰঃ CaOCl₂

১০। বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক সংকেত ________ ।

উত্তৰঃ NaHCO₃

১১। কাপোৰ ধোৱা ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক সংকেত ________ ।

উত্তৰঃ Na₂CO₃.10H₂O

১২। পাকস্থলীয়ে ________ এছিড উৎপন্ন কৰে।

উত্তৰঃ হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক (HCl)

১৩। দাঁতৰ এনামেল ________ ৰে গঠিত।

উত্তৰঃ কেলছিয়াম ফছফেট

১৪। দৈত ________ এছিড থাকে।

উত্তৰঃ লেক্‌টিক

১৫। NaCl ৰ গাঢ় জলীয় দ্ৰৱক ________ বোলে।

উত্তৰঃ ব্ৰাইন

শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

১। এছিডে ৰঙা লিটমাছক নীলা কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (এছিডে নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে।)

২। ক্ষাৰকৰ সোৱাদ তিতা।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৩। প্ৰশমন বিক্ৰিয়াত লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৪। বিশুদ্ধ পানীৰ pH মান 0।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বিশুদ্ধ পানীৰ pH মান 7।)

৫। সকলো ক্ষাৰক পানীত দ্ৰৱণীয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সকলো ক্ষাৰক পানীত দ্ৰৱণীয় নহয়। কেৱল পানীত দ্ৰৱণীয় ক্ষাৰকক ক্ষাৰ বোলে।)

৬। এছিড বৰষুণৰ pH মান 5.6 তকৈ কম।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৭। ধাতৱীয় অক্সাইডবোৰ আম্লিক প্ৰকৃতিৰ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (ধাতৱীয় অক্সাইডবোৰ ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ।)

৮। অধাতৱীয় অক্সাইডবোৰ আম্লিক প্ৰকৃতিৰ।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৯। শুকান HCl গেছে লিটমাছ কাগজৰ ৰং সলনি কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুকান HCl গেছে লিটমাছ কাগজৰ ৰং সলনি নকৰে কাৰণ পানীৰ অনুপস্থিতিত H⁺ আয়ন উৎপন্ন নহয়।)

১০। প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি জিপছাম উৎপন্ন কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১১। তীব্ৰ এছিড আৰু তীব্ৰ ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াজাত লৱণ আম্লিক প্ৰকৃতিৰ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (তীব্ৰ এছিড আৰু তীব্ৰ ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়াজাত লৱণ প্ৰশম প্ৰকৃতিৰ।)

১২। বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট।)

সংখ্যাগত সমস্যা (Numerical Problems)

১। NaOH দ্ৰৱ এটাৰ 10 mL এ HCl দ্ৰৱ এটাৰ 8 mL সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰশমিত কৰে। একে NaOH দ্ৰৱৰ 20 mL সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰশমিত কৰিবলৈ HCl দ্ৰৱ কিমান লাগিব?

উত্তৰঃ

দিয়া আছে:

10 mL NaOH দ্ৰৱক প্ৰশমিত কৰিবলৈ HCl দ্ৰৱ লাগে = 8 mL

গতিকে, 20 mL NaOH দ্ৰৱক প্ৰশমিত কৰিবলৈ HCl দ্ৰৱ লাগিব:

= (8 x 20) / 10

= 160 / 10

= 16 mL

গতিকে, 20 mL NaOH দ্ৰৱক সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰশমিত কৰিবলৈ 16 mL HCl দ্ৰৱ লাগিব।

২। পাঁচটা দ্ৰৱৰ pH মান ক্ৰমে 2, 5, 7, 9 আৰু 12। দ্ৰৱবোৰক H⁺ আয়নৰ গাঢ়তাৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত সজোৱা।

উত্তৰঃ

pH মান যিমানে বেছি, H⁺ আয়নৰ গাঢ়তা সিমানে কম। গতিকে H⁺ আয়নৰ গাঢ়তাৰ বৰ্ধিত ক্ৰম হ’ল:

pH 12 < pH 9 < pH 7 < pH 5 < pH 2

অৰ্থাৎ pH 12 ত H⁺ আয়নৰ গাঢ়তা আটাইতকৈ কম আৰু pH 2 ত আটাইতকৈ বেছি।

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Questions)

১। লিটমাছ কাগজ কি? ই কিহৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ লিটমাছ হৈছে প্ৰাকৃতিক সূচক যিটো লাইকেন (lichen) নামৰ উদ্ভিদৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়। ই ৰঙা আৰু নীলা দুয়ো ৰঙত পোৱা যায়। এছিডে নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে আৰু ক্ষাৰকে ৰঙা লিটমাছক নীলা কৰে।

২। পানীত এছিড বা ক্ষাৰক মিহলালে কি হয়? ই তাপ উদ্গীৰণকাৰী নে তাপ শোষণকাৰী প্ৰক্ৰিয়া?

উত্তৰঃ পানীত এছিড বা ক্ষাৰক মিহলালে তাপ উৎপন্ন হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া তাপ উদ্গীৰণকাৰী (exothermic)। সেইবাবে এছিডক পানীত মিহলাওঁতে সদায় এছিডক লাহে লাহে পানীত যোগ কৰিব লাগে, পানীক এছিডত যোগ কৰিব নালাগে।

৩। মৌমাখিয়ে কামোৰিলে কি কৰিব লাগে আৰু কিয়?

উত্তৰঃ মৌমাখিয়ে কামোৰিলে ছালত মিথানয়িক এছিড (ফৰ্মিক এছিড) সুমুৱাই দিয়ে, যাৰ ফলত ছাল জ্বলা-পোৰা কৰে। কামোৰা ঠাইত বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃) বা কেলামাইন দ্ৰৱ [জিংক কাৰ্বনেট, ZnCO₃] লগালে এই আম্লিক পদাৰ্থটো প্ৰশমিত হয় আৰু বিষ কমি যায়।

৪। pH ৰ পৰিৱৰ্তনে আমাৰ পাচন তন্ত্ৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰঃ আমাৰ পাকস্থলীয়ে হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl) উৎপন্ন কৰে যিয়ে খাদ্য পাচনত সহায় কৰে। অত্যধিক মচলাযুক্ত খাদ্য খালে পাকস্থলীত অতিৰিক্ত HCl উৎপন্ন হয়, যাৰ ফলত অজীৰ্ণতা বা বুকুজ্বলা (acidity) হয়। এই অৱস্থাত অম্লনাশক যেনে মিল্ক অব্ মেগনেছিয়া [Mg(OH)₂] সেৱন কৰিলে অতিৰিক্ত এছিড প্ৰশমিত হয়।

৫। তলত দিয়া ৰাসায়নিক সমীকৰণবোৰ সম্পূৰ্ণ কৰা—

(a) NaOH + HCl → ?

উত্তৰঃ NaOH + HCl → NaCl + H₂O

(b) Ca(OH)₂ + CO₂ → ?

উত্তৰঃ Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O

উত্তৰঃ Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑

(d) Na₂CO₃ + 2HCl → ?

উত্তৰঃ Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑

(e) 2NaHCO₃ → ? (তাপ প্ৰয়োগত)

উত্তৰঃ 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂↑

৬। লিটমাছ, মিথাইল অৰেঞ্জ আৰু ফিন’লফথেলিনে এছিড আৰু ক্ষাৰকত কি ৰং দেখুৱায়?

সূচক	এছিডত ৰং	ক্ষাৰকত ৰং
লিটমাছ	ৰঙা	নীলা
মিথাইল অৰেঞ্জ	ৰঙা	হালধীয়া
ফিন’লফথেলিন	বৰণহীন	গোলাপী

৭। তলত দিয়া যৌগবোৰৰ ৰাসায়নিক নাম আৰু সংকেত লিখা।

সাধাৰণ নাম	ৰাসায়নিক নাম	সংকেত
খোৱা নিমখ	ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড	NaCl
বেকিং ছ’ডা	ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেট	NaHCO₃
কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা	ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট ডেকাহাইড্ৰেট	Na₂CO₃.10H₂O
ব্লিচিং পাউদাৰ	কেলছিয়াম অক্সিক্ল’ৰাইড	CaOCl₂
প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিছ	কেলছিয়াম ছালফেট হেমিহাইড্ৰেট	CaSO₄.½H₂O
জিপছাম	কেলছিয়াম ছালফেট ডাইহাইড্ৰেট	CaSO₄.2H₂O
শিথিলিত চূণ	কেলছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড	Ca(OH)₂
জুইশিলিত চূণ	কেলছিয়াম অক্সাইড	CaO