Class 10 Science Chapter 16 Question Answer | প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা (Management of Natural Resources)
সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ সুষ্ঠু ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা সম্পদসমূহ যেনে— বন, বন্যপ্ৰাণী, পানী, কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম আদিৰ সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনা কিয় প্ৰয়োজনীয় সেই বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে তিনিটা R নীতি— হ্ৰাসকৰণ (Reduce), পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse) আৰু পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle) ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বনাঞ্চল আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণত বিভিন্ন অংশীদাৰ (stakeholders) ৰ ভূমিকা, পানী সংৰক্ষণৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতি, বৃহৎ নদীবান্ধৰ সুবিধা-অসুবিধা, কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাসৰ প্ৰয়োজনীয়তা, জলসিঞ্চন (water harvesting) আদি বিষয়সমূহ এই অধ্যায়ত সামৰি লোৱা হৈছে। চিপকো আন্দোলন, অমৃতা দেৱী বিশ্নোই সাহসিকতা, গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি আদি উদাহৰণৰ জৰিয়তে সম্পদ সংৰক্ষণৰ গুৰুত্ব বুজোৱা হৈছে।
Summary: This chapter discusses the sustainable management of natural resources. It covers why we need to manage resources like forests, wildlife, water, coal, and petroleum. The chapter explains the three R’s of environmental protection — Reduce, Reuse, and Recycle. It discusses the role of various stakeholders in forest and wildlife conservation, traditional water harvesting methods, advantages and disadvantages of large dams, the need to reduce coal and petroleum usage, and water harvesting systems. Examples like the Chipko Movement, Amrita Devi Bishnoi’s sacrifice, and the Ganga Action Plan illustrate the importance of resource conservation.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-Text Questions)
পৃষ্ঠা নং ২৬৯ (Page 269)
১। পৰিবেশ-হিতৈষী হ’বলৈ তোমাৰ কি কি অভ্যাসৰ পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰা?
উত্তৰঃ পৰিবেশ-হিতৈষী হ’বলৈ আমি তলত দিয়া অভ্যাসবোৰ পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰোঁ—
(ক) পানী আৰু বিদ্যুতৰ অপচয় ৰোধ কৰিব লাগে।
(খ) প’লিথিনৰ মোনাৰ পৰিৱৰ্তে কাগজ বা কাপোৰৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(গ) খাদ্যবস্তুৰ অপচয় নকৰিব লাগে।
(ঘ) চুটি দূৰত্বত চাইকেল চলোৱা বা খোজ কাঢ়ি যোৱাৰ অভ্যাস কৰিব লাগে।
(ঙ) পুনঃচক্ৰীয়কৰণযোগ্য আৰু অচক্ৰীয়কৰণযোগ্য আৱৰ্জনা পৃথকে ৰাখিব লাগে।
(চ) পুনঃব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
২। সম্পদসমূহক ক্ষন্তেকীয়া উদ্দেশ্যেৰে আহৰণ কৰাৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ সম্পদসমূহক ক্ষন্তেকীয়া উদ্দেশ্যেৰে আহৰণ কৰাৰ সুবিধাসমূহ হ’ল—
(ক) জনসংখ্যাৰ তাৎক্ষণিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পাৰি।
(খ) দ্ৰুত ঔদ্যোগিক বিকাশ সম্ভৱ হয়।
(গ) অধিক লাভ আৰু মূলধন দ্ৰুত ঘূৰি আহে।
(ঘ) দ্ৰুত কৃষি উন্নয়ন সম্ভৱ হয়।
৩। এই সুবিধাসমূহ দীৰ্ঘম্যাদী দৃষ্টিভংগীৰ লগত কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘম্যাদী দৃষ্টিভংগীত সম্পদসমূহৰ ব্যৱস্থাপনা কৰিলে বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পাৰি। প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায় আৰু সম্পদসমূহ পুনৰ পূৰণ হ’বলৈ সময় পায়। ক্ষন্তেকীয়া আহৰণত দ্ৰুত লাভ হয় যদিও ভৱিষ্যত প্ৰজন্ম সম্পদৰ পৰা বঞ্চিত হ’ব পাৰে। দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱস্থাপনাই পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য অটুট ৰাখে আৰু কোনো প্ৰজন্মই সম্পদৰ অভাৱত নপৰে।
৪। সম্পদসমূহৰ সমবিতৰণ কিয় প্ৰয়োজনীয়? সমবিতৰণৰ বিপক্ষে কাম কৰা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সম্পদসমূহৰ সমবিতৰণ প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ প্ৰত্যেক মানুহৰে— ধনী বা দুখীয়া— সম্পদসমূহ সমানে লাভ কৰাৰ অধিকাৰ আছে। সমবিতৰণে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মৌলিক প্ৰয়োজন যেনে খাদ্য, পানী আৰু আশ্ৰয় পূৰণ কৰাটো নিশ্চিত কৰে। সমবিতৰণৰ বিপক্ষে কাম কৰা কাৰকসমূহ হ’ল—
(ক) সম্পদৰ অভাৱ।
(খ) ধনী মানুহৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ।
(গ) লাভৰ বাবে সম্পদৰ শোষণ।
(ঘ) দুৰ্নীতি আৰু প্ৰশাসনিক দুৰ্বলতা।
পৃষ্ঠা নং ২৭৩ (Page 273)
১। বন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ বন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ—
(ক) বনাঞ্চলে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য অটুট ৰাখি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
(খ) বনাঞ্চলে বিশুদ্ধ বায়ু আৰু আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে।
(গ) বনাঞ্চলে খাদ্য, ঔষধ, কাঠ আদি সম্পদ যোগান ধৰে।
(ঘ) বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণে খৰাং, মৰুকৰণ আৰু বানপানী ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।
(ঙ) জলচক্ৰ আৰু মাটিৰ খহনীয়া ৰোধত বনাঞ্চলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।
২। বন সংৰক্ষণৰ বাবে কি কি পদ্ধতি অৱলম্বন কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ বন সংৰক্ষণৰ বাবে তলত দিয়া পদ্ধতি অৱলম্বন কৰিব পাৰি—
(ক) স্থানীয় জনসাধাৰণক বন সংৰক্ষণত জড়িত কৰিব লাগে।
(খ) গছ কটা হ্ৰাস কৰিব লাগে আৰু কটাতকৈ বেছি গছ ৰোপণ কৰিব লাগে।
(গ) কাঠ সৰবৰাহকাৰীৰ বিৰুদ্ধে আইনগত ব্যৱস্থা ল’ব লাগে।
(ঘ) জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰিব লাগে।
(ঙ) বনবাসীসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিব লাগে।
পৃষ্ঠা নং ২৭৬ (Page 276)
১। পানী সংৰক্ষণৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইত পানী সংৰক্ষণৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ হ’ল—
(ক) ৰাজস্থানত— খাদিন আৰু নাদি।
(খ) হিমাচল প্ৰদেশত— কুল্হ।
(গ) তামিলনাডুত— এৰি (পুখুৰী)।
(ঘ) বিহাৰত— আহৰ আৰু পাইন।
(ঙ) কৰ্ণাটকত— কট্টা।
(চ) মহাৰাষ্ট্ৰত— বান্ধাৰা আৰু তাল।
(ছ) মধ্যপ্ৰদেশ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশত— বুন্ধি।
২। বৃহৎ নদীবান্ধ নিৰ্মাণৰ বিৰোধিতা কিয় কৰা হয়? তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ বৃহৎ নদীবান্ধ নিৰ্মাণৰ বিৰোধিতাৰ কাৰণসমূহ হ’ল—
সামাজিক সমস্যা: বৃহৎ সংখ্যক মানুহ গৃহহীন হয়, কিয়নো জলাশয়ে বহু গাঁও আৰু চহৰ বুৰাই পেলায়।
অৰ্থনৈতিক সমস্যা: বৃহৎ পৰিমাণে ধন ব্যয় হয়, কিন্তু সুবিধা কম সংখ্যক মানুহে লাভ কৰে।
পৰিৱেশগত সমস্যা: বৃহৎ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বিনষ্ট হয়, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি হয় আৰু বনাঞ্চল ধ্বংস হয়।
৩। পানী সংগ্ৰহৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পানী সংগ্ৰহৰ (জলসিঞ্চন) সুবিধাসমূহ হ’ল—
(ক) ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পায়।
(খ) ভূগৰ্ভৰ পানীত মহৰ বংশবৃদ্ধি নহয়।
(গ) মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ মলিন পদাৰ্থৰ পৰা সুৰক্ষিত থাকে।
(ঘ) মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা বজাই ৰাখে।
(ঙ) খৰাং আৰু বানপানীৰ সমস্যা হ্ৰাস কৰে।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। পৰিবেশৰ সমস্যা সম্পৰ্কে সচেতনতা সৃষ্টি কৰিবলৈ তুমি ঘৰত কি কি পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰা?
উত্তৰঃ ঘৰত তলত দিয়া পৰিবৰ্তনসমূহ কৰিব পাৰি—
(ক) সাধাৰণ বাল্বৰ সলনি CFL বা LED বাল্ব ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(খ) খাদ্যৰ অপচয় ৰোধ কৰিব লাগে আৰু পৰিমিত খাদ্য গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
(গ) জাৱৰ নিৰ্দিষ্ট ঠাইত জমা কৰিব লাগে আৰু জৈৱ আৰু অজৈৱ পদাৰ্থ পৃথকভাৱে ৰাখিব লাগে।
(ঘ) বিদ্যুতৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিব লাগে— অপ্ৰয়োজনীয় লাইট আৰু ফেন বন্ধ কৰিব লাগে।
(ঙ) প্লাষ্টিকৰ মোনা ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰিব লাগে।
(চ) পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰিব লাগে আৰু লিকিং টেপ মেৰামতি কৰিব লাগে।
(ছ) সৌৰ শক্তিচালিত যন্ত্ৰপাতি যেনে ছ’লাৰ কুকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
২। পৰিবেশৰ সমস্যা সম্পৰ্কে সচেতনতা সৃষ্টি কৰিবলৈ তুমি বিদ্যালয়ত কি কি পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰা?
উত্তৰঃ বিদ্যালয়ত তলত দিয়া পৰিবৰ্তনসমূহ কৰিব পাৰি—
(ক) অপ্ৰয়োজনীয় লাইট আৰু ফেন বন্ধ কৰিব লাগে।
(খ) পুনঃচক্ৰীয়কৃত কাগজ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(গ) কাগজৰ দুয়োটা ফাল ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঘ) বিদ্যালয়ৰ চৌহদত গছ-গছনি ৰোপণ কৰিব লাগে।
(ঙ) প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰিব লাগে।
(চ) পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰিব লাগে।
(ছ) সৌৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
৩। তোমাৰ মতে, চৰকাৰৰ বন বিভাগে বনজ সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা কৰিব লাগে নে স্থানীয় জনগোষ্ঠীয়ে?
উত্তৰঃ বনজ সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা চৰকাৰৰ বন বিভাগে কৰিব লাগে, কিন্তু স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণো অতি প্ৰয়োজনীয়। চৰকাৰৰ বন বিভাগে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি হিচাপে বনজ সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা কৰিব লাগে, কিন্তু বিষয়াসকল দুৰ্নীতিমুক্ত হোৱা উচিত আৰু ৰাজহুৱা সম্পদ সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। পশ্চিমবংগৰ আৰাবাৰী অৰণ্যত বনবিষয়া এ.কে. বেনাৰ্জীয়ে স্থানীয় জনসাধাৰণক জড়িত কৰি শাল বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰত সফল হৈছিল— এয়া এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
৪। বন আৰু বন্যপ্ৰাণী, পানী সম্পদ আৰু কয়লা-পেট্ৰ’লিয়াম সংৰক্ষণত এজন সাধাৰণ নাগৰিক হিচাপে তুমি কি কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰা?
উত্তৰঃ
(ক) বন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণত:
— বনধ্বংসৰ বিৰোধিতা কৰিব লাগে।
— চোৰাং চিকাৰ ৰোধ কৰিব লাগে।
— ব্যক্তিগত স্বাৰ্থত বনভূমি অধিগ্ৰহণৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰিব লাগে।
— গছ ৰোপণ কৰিব লাগে।
(খ) পানী সম্পদ সংৰক্ষণত:
— ব্ৰাছ কৰোঁতে বা মুখ ধুওঁতে টেপ বন্ধ ৰাখিব লাগে।
— লিকিং টেপ মেৰামতি কৰিব লাগে।
— বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ (rainwater harvesting) কৰিব লাগে।
— নলা-নৰ্দমাৰ পানী জলাশয়ত পেলোৱা বন্ধ কৰিব লাগে।
(গ) কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম সংৰক্ষণত:
— কাৰপুল (car pool) কৰি যানবাহনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিব লাগে।
— ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
— সৌৰ শক্তি, জলবিদ্যুৎ আদি বিকল্প শক্তিৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
— চুটি দূৰত্বত চাইকেল বা খোজকাঢ়ি যাব লাগে।
৫। প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ কি কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰি বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ তলত দিয়া পদক্ষেপ ল’ব পাৰি—
(ক) বনধ্বংস ৰোধ কৰিব লাগে আৰু অধিক গছ ৰোপণ কৰিব লাগে।
(খ) পুনঃচক্ৰীয়কৃত কাগজ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(গ) মলিন পানী জলাশয়ত পেলোৱা বন্ধ কৰিব লাগে।
(ঘ) বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
(ঙ) কাৰপুল কৰি পেট্ৰ’লিয়ামৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিব লাগে।
(চ) নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস যেনে সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি আদি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ছ) তিনিটা R নীতি— Reduce, Reuse, Recycle মানি চলিব লাগে।
৬(ক)। তুমি কি কি পাঁচটা কাম ইতিমধ্যে কৰিছা যিবোৰে প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণত অৰিহণা যোগাইছে?
উত্তৰঃ
(ক) CNG বাছ ব্যৱহাৰ কৰিছোঁ।
(খ) পুনঃচক্ৰীয়কৃত কাগজ ব্যৱহাৰ কৰিছোঁ।
(গ) জৈৱ আৱৰ্জনা পৃথকে ৰাখিছোঁ।
(ঘ) গছ ৰোপণ কৰিছোঁ।
(ঙ) বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিছোঁ।
৬(খ)। তুমি কৰা কোনবোৰ কামে সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা বৃদ্ধি কৰিছে?
উত্তৰঃ
(ক) অনবীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰ কৰোঁ।
(খ) পানী আৰু বিদ্যুতৰ অপচয় কৰোঁ।
(গ) প্লাষ্টিক ব্যৱহাৰ কৰোঁ।
(ঘ) লিফ্ট/এস্কেলেটৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁ।
(ঙ) ব্যক্তিগত যান-বাহনৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ কৰোঁ।
৭। এই অধ্যায়ত উত্থাপিত সমস্যাবোৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱনশৈলীৰ কি কি পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰা?
উত্তৰঃ এই অধ্যায়ৰ ভিত্তিত জীৱনশৈলীত তলত দিয়া পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰি—
(ক) গছ কটা বন্ধ কৰিব লাগে আৰু গছ ৰোপণ কৰিব লাগে।
(খ) প্লাষ্টিক আৰু প’লিথিন মোনা ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰিব লাগে।
(গ) পুনঃচক্ৰীয়কৃত কাগজ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঘ) জৈৱ আৰু অজৈৱ আৱৰ্জনা পৃথকে ৰাখিব লাগে।
(ঙ) পানীৰ অপচয় নকৰিব লাগে আৰু লিকিং টেপ মেৰামতি কৰিব লাগে।
(চ) বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
(ছ) চুটি দূৰত্বত খোজকাঢ়ি বা চাইকেলেৰে যাব লাগে।
(জ) দূৰ দূৰত্বত ৰাজহুৱা যান-বাহন ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঝ) অপ্ৰয়োজনীয় বৈদ্যুতিক সামগ্ৰী বন্ধ কৰিব লাগে।
(ঞ) সাধাৰণ বাল্বৰ সলনি ফ্ল’ৰেচেণ্ট টিউব বা LED ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ট) লিফ্টৰ সলনি খটখটি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঠ) শীতকালত হিটাৰ ব্যৱহাৰ নকৰি অতিৰিক্ত কাপোৰ পিন্ধিব লাগে।
বহুনিৰ্বাচনি প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। পানীত কোনবিধ বেক্টেৰিয়াৰ উপস্থিতিয়ে পানী প্ৰদূষিত বুলি সূচায়?
(ক) চায়ান’বেক্টেৰিয়া
(খ) ছালম’নেলা
(গ) ক’লিফৰ্ম
(ঘ) বেচিলাছ
উত্তৰঃ (গ) ক’লিফৰ্ম।
২। “জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ভঁৰাল” বুলি কাক কোৱা হয়?
(ক) নদী
(খ) পুখুৰী
(গ) শস্যক্ষেত্ৰ
(ঘ) অৰণ্য
উত্তৰঃ (ঘ) অৰণ্য।
৩। তলৰ কোনটো বনাঞ্চলৰ অংশীদাৰ (stakeholder) নহয়?
(ক) উদ্যোগপতি
(খ) কৃষক
(গ) চৰকাৰী বন বিভাগ
(ঘ) বন্যপ্ৰাণী আৰু প্ৰকৃতিপ্ৰেমী
উত্তৰঃ (খ) কৃষক।
৪। অমৃতা দেৱী বিশ্নোইয়ে কোন গছ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাণ আহুতি দিছিল?
(ক) পাইন
(খ) শাল
(গ) খেজুৰ
(ঘ) খেজৰী
উত্তৰঃ (ঘ) খেজৰী।
৫। ৰাজস্থানৰ বিশ্নোই সম্প্ৰদায়ে কি সংৰক্ষণ কৰে?
(ক) কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম
(খ) পানী
(গ) বন আৰু বন্যপ্ৰাণী
(ঘ) মাটি
উত্তৰঃ (গ) বন আৰু বন্যপ্ৰাণী।
৬। কোনটো আন্দোলন গছ সংৰক্ষণৰ লগত জড়িত?
(ক) চিপকো আন্দোলন
(খ) জল সুৰক্ষা আন্দোলন
(গ) নদী সংৰক্ষণ আন্দোলন
(ঘ) বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আন্দোলন
উত্তৰঃ (ক) চিপকো আন্দোলন।
৭। ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ হ্ৰাস হোৱাৰ কাৰণ কি?
(ক) গছ-গছনি কটা
(খ) অধিক পানী লগা শস্যৰ খেতি
(গ) ঔদ্যোগিক আৰু নগৰীয় আৱৰ্জনাৰ প্ৰদূষণ
(ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ।
৮। ৰাজস্থানৰ এক পৰম্পৰাগত পানী সংগ্ৰহ পদ্ধতি কি?
(ক) কুল
(খ) খাদিন
(গ) এৰি
(ঘ) কট্টা
উত্তৰঃ (খ) খাদিন।
৯। আহৰ আৰু পাইন কোন ৰাজ্যৰ পৰম্পৰাগত পানী সংৰক্ষণ পদ্ধতি?
(ক) উত্তৰ প্ৰদেশ
(খ) ৰাজস্থান
(গ) বিহাৰ
(ঘ) মহাৰাষ্ট্ৰ
উত্তৰঃ (গ) বিহাৰ।
১০। হিমাচল প্ৰদেশত কোন পানী সংৰক্ষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) নদী
(খ) কুল্হ
(গ) এৰি
(ঘ) তাল
উত্তৰঃ (খ) কুল্হ।
১১। কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম দহন কৰিলে কি উৎপন্ন হয়?
(ক) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
(খ) পানী
(গ) নাইট্ৰ’জেন আৰু ছালফাৰৰ অক্সাইড
(ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ।
১২। জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অসম্পূৰ্ণ দহনত কি গেছ উৎপন্ন হয়?
(ক) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
(খ) কাৰ্বন মন’ক্সাইড
(গ) ছালফাৰ আৰু নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড
(ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (খ) কাৰ্বন মন’ক্সাইড।
১৩। জীৱাশ্ম ইন্ধন দহনৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা কোনবিধ গেছ বিষাক্ত নহয়?
(ক) কাৰ্বন মন’ক্সাইড
(খ) ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড
(গ) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
(ঘ) নাইট্ৰ’জেন ডাই-অক্সাইড
উত্তৰঃ (গ) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড।
১৪। কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম ব্যৱহাৰৰ অসুবিধা কি?
(ক) বায়ু প্ৰদূষণ
(খ) গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি
(গ) অনবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস
(ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ।
১৫। কোনবিধ প্ৰাকৃতিক সম্পদ অনবীকৰণযোগ্য?
(ক) বনাঞ্চল
(খ) বন্যপ্ৰাণী
(গ) জীৱাশ্ম ইন্ধন
(ঘ) পানী
উত্তৰঃ (গ) জীৱাশ্ম ইন্ধন।
১৬। ‘গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি’ কেতিয়া আৰম্ভ কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৮০ চনত
(খ) ১৯৮৫ চনত
(গ) ১৯৯০ চনত
(ঘ) ১৯৭৫ চনত
উত্তৰঃ (খ) ১৯৮৫ চনত।
১৭। ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ হ্ৰাস নোহোৱাৰ কাৰণ কোনটো?
(ক) বনাঞ্চল ধ্বংস
(খ) পুনৰ বনানিকৰণ
(গ) অত্যধিক পানী লগা শস্যৰ খেতি
(ঘ) নগৰীকৰণ
উত্তৰঃ (খ) পুনৰ বনানিকৰণ।
১৮। তলৰ কোনটো প্ৰাকৃতিক সম্পদ নহয়?
(ক) বায়ু
(খ) পানী
(গ) মাটি
(ঘ) কাঠৰ ঘৰ
উত্তৰঃ (ঘ) কাঠৰ ঘৰ।
১৯। পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ তিনিটা R নীতি কি?
(ক) Reduce, Reuse, Recycle
(খ) Reduce, Recharge, Recycle
(গ) Reuse, Rebuild, Recycle
(ঘ) Reduce, Reuse, Rebuild
উত্তৰঃ (ক) Reduce, Reuse, Recycle।
২০। চিপকো আন্দোলনৰ মূল বাৰ্তা কি আছিল?
(ক) নদী সংৰক্ষণ
(খ) স্থানীয় জনসাধাৰণক বন সংৰক্ষণত জড়িত কৰা
(গ) বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ
(ঘ) পানী সংৰক্ষণ
উত্তৰঃ (খ) স্থানীয় জনসাধাৰণক বন সংৰক্ষণত জড়িত কৰা।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। দুটা প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বায়ু আৰু পানী।
২। ‘গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি’ কেতিয়া স্থাপন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৮৫ চনত।
৩। পানীত কোনবিধ বেক্টেৰিয়াৰ উপস্থিতিয়ে প্ৰদূষণ সূচায়?
উত্তৰঃ ক’লিফৰ্ম বেক্টেৰিয়া।
৪। পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ তিনিটা R নীতি কি কি?
উত্তৰঃ হ্ৰাসকৰণ (Reduce), পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse) আৰু পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle)।
৫। প্ৰাকৃতিক সম্পদ কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ সম্পদ প্ৰকৃতিৰ বুকুত পোৱা যায় বা যিবোৰ সম্পদ প্ৰকৃতিয়ে যোগান ধৰে, সেইবোৰকে প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে। যেনে— বায়ু, পানী, মাটি, খনিজ পদাৰ্থ, বনাঞ্চল, বন্যপ্ৰাণী আদি।
৬। জীৱাশ্ম ইন্ধন কি?
উত্তৰঃ নিযুত নিযুত বছৰৰ আগতে মাটিৰ তলত পোত যোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা ইন্ধনকে জীৱাশ্ম ইন্ধন বোলে। যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ।
৭। চিপকো আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ চিপকো আন্দোলন হ’ল গছ-গছনি কটাৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা এক আন্দোলন। এই আন্দোলনত মানুহে গছক সাৱটি ধৰি গছ কটাত বাধা দিছিল। এই আন্দোলন গাড়ৱাল অঞ্চলত আৰম্ভ হৈছিল।
৮। জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) কি?
উত্তৰঃ কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত পোৱা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৈচিত্ৰ্যকে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য বোলে।
৯। বনধ্বংসৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ (ক) বৰ্ধিত জনসংখ্যাৰ বাবে বাসস্থান নিৰ্মাণ। (খ) উদ্যোগ স্থাপন।
১০। দুটা উদ্যোগত ব্যৱহৃত বনজ সম্পদৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) কাঠ— কাগজ আৰু আচবাব উদ্যোগত ব্যৱহৃত হয়। (খ) ৰবৰ— টায়াৰ উদ্যোগত ব্যৱহৃত হয়।
১১। জলসিঞ্চন (water harvesting) কি?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানী য’তে পৰে তাতে সংগ্ৰহ কৰা বা বৈ যোৱা পানী ধৰি ৰাখি গোটেই বছৰটোৰ বাবে ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তোলাকে জলসিঞ্চন বোলে।
১২। বহনক্ষম বিকাশ (Sustainable Development) কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰি লোৱা বিকাশকে বহনক্ষম বিকাশ বোলে।
১৩। পানীৰ pH ৰ মান কিমান হ’লে পানী বিশুদ্ধ বুলি ধৰা হয়?
উত্তৰঃ পানীৰ pH ৰ মান ৭ হ’লে পানী বিশুদ্ধ বুলি ধৰা হয়।
১৪। অমৃতা দেৱী বিশ্নোই কোন আছিল?
উত্তৰঃ অমৃতা দেৱী বিশ্নোই ৰাজস্থানৰ এগৰাকী মহিলা আছিল, যিয়ে খেজৰী গছ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাণ আহুতি দিছিল। তেওঁৰ নামত ভাৰত চৰকাৰে ‘অমৃতা দেৱী বিশ্নোই বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ বঁটা’ প্ৰদান কৰে।
১৫। পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse) আৰু পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle) ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ পুনঃব্যৱহাৰত কোনো সামগ্ৰী পুনৰ একেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয় (যেনে— খালী বটল পানীৰ বটল হিচাপে ব্যৱহাৰ)। পুনঃচক্ৰীয়কৰণত আৱৰ্জনা সামগ্ৰী প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি নতুন সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰা হয় (যেনে— পুৰণি কাগজৰ পৰা নতুন কাগজ)।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। বন সংৰক্ষণৰ চাৰিটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ বন সংৰক্ষণৰ চাৰিটা উপায় হ’ল—
(ক) অবাধ গছ কটা হ্ৰাস কৰিব লাগে।
(খ) জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰিব লাগে।
(গ) স্থানীয় জনগোষ্ঠীক বন ব্যৱস্থাপনাত জড়িত কৰিব লাগে।
(ঘ) পুনৰ বনানিকৰণৰ জৰিয়তে বনাঞ্চল বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
২। জলসিঞ্চনৰ (water harvesting) চাৰিটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ জলসিঞ্চনৰ সুবিধাসমূহ হ’ল—
(ক) ভূগৰ্ভৰ পানীৰ ভাণ্ডাৰ পুনৰ পূৰণ হয়।
(খ) ভূগৰ্ভৰ পানীত মহৰ বংশবৃদ্ধি নহয়।
(গ) মানুহ আৰু জন্তুৰ মলিন পদাৰ্থৰ পৰা পানী সুৰক্ষিত থাকে।
(ঘ) মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা আৰু গছ-গছনি বজাই ৰাখে।
৩। জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ (ক) নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস যেনে সৌৰ শক্তি আৰু বায়ু শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। (খ) ব্যক্তিগত যান-বাহনৰ সলনি ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৪। বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনা কি? ইয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমানৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰা পদ্ধতিকে বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনা বোলে। ইয়াৰ সুবিধাসমূহ হ’ল—
(ক) ক্ষন্তেকীয়া শোষণ ৰোধ কৰে।
(খ) সম্পদৰ সমবিতৰণ নিশ্চিত কৰে।
(গ) পৰিৱেশৰ ক্ষতি নূন্যতম কৰে।
(ঘ) ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰে।
৫। তিনিটা R নীতি বুজাই লিখা আৰু প্ৰতিটোৰ এটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
হ্ৰাসকৰণ (Reduce): সম্পদৰ ব্যৱহাৰ কম কৰা। উদাহৰণ— বিদ্যুতৰ অপচয় ৰোধ কৰি কম ব্যৱহাৰ কৰা।
পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse): ব্যৱহৃত সামগ্ৰী পেলাই নিদি পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা। উদাহৰণ— আচাৰৰ খালী বটল পানী ৰখাত ব্যৱহাৰ কৰা।
পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle): আৱৰ্জনা পদাৰ্থ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি নতুন ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰা। উদাহৰণ— পুৰণি কাগজৰ পৰা নতুন কাগজ তৈয়াৰ কৰা।
৬। বৃহৎ নদীবান্ধৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ
সুবিধা:
(ক) জলসিঞ্চনৰ বাবে পানী যোগান নিশ্চিত কৰে।
(খ) জলবিদ্যুৎ উৎপাদনত সহায় কৰে।
অসুবিধা:
(ক) বৃহৎ সংখ্যক মানুহ গৃহহীন হয়।
(খ) বৃহৎ পৰিসৰত জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি হয় আৰু বনাঞ্চল ধ্বংস হয়।
(গ) অৰ্থনৈতিক বিনিয়োগ বেছি কিন্তু সুবিধা কম সংখ্যক মানুহে লাভ কৰে।
৭। ঘৰত পানী সংৰক্ষণৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ (ক) লিকিং টেপ মেৰামতি কৰি পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰিব লাগে। (খ) কাপোৰ ধোৱা পানী বাগিচাত পানী দিয়াৰ কামত পুনঃব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৮। সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ— (ক) সম্পদসমূহ সীমিত আৰু অত্যধিক শোষণৰ ফলত শেষ হ’ব পাৰে। (খ) সম্পদসমূহৰ সমবিতৰণ নিশ্চিত কৰিব লাগে। (গ) ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিব লাগে। (ঘ) পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিব লাগে।
৯। পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse) পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle) তকৈ উত্তম কিয়?
উত্তৰঃ পুনঃব্যৱহাৰ পুনঃচক্ৰীয়কৰণতকৈ উত্তম, কাৰণ পুনঃচক্ৰীয়কৰণত সামগ্ৰী পুনৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত শক্তি আৰু ধন ব্যয় হয়। কিন্তু পুনঃব্যৱহাৰত কোনো অতিৰিক্ত শক্তি বা ব্যয়ৰ প্ৰয়োজন নহয়— সামগ্ৰী একেদৰেই পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সেয়েহে পুনঃব্যৱহাৰ পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনৈতিক দুয়োটা দিশৰ পৰাই উত্তম।
১০। বনাঞ্চলৰ চাৰিটা অংশীদাৰ (stakeholders) কোন কোন? তেওঁলোকৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ বনাঞ্চলৰ চাৰিটা অংশীদাৰ হ’ল—
(ক) বনৰ ওচৰত বাস কৰা মানুহ: বনৰ পৰা খাদ্য, ঔষধ, খৰি আদি সংগ্ৰহ কৰে।
(খ) চৰকাৰী বন বিভাগ: বনাঞ্চলৰ সম্পদ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা কৰে।
(গ) উদ্যোগপতি: বনৰ পৰা কেঁচামাল যেনে কাঠ, টেনিন আদি সংগ্ৰহ কৰে।
(ঘ) বন্যপ্ৰাণী আৰু প্ৰকৃতিপ্ৰেমী: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত আগ্ৰহী।
১১। কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম দহনৰ ফলত কি কি অসুবিধা হয়?
উত্তৰঃ কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম দহনৰ ফলত তলত দিয়া অসুবিধাসমূহ হয়—
(ক) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড উৎপন্ন হয়।
(খ) বায়ু প্ৰদূষণ হয়।
(গ) গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) এচিড বৰষুণ হয়।
(ঙ) জীৱকুলৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।
১২। ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত প্ৰচলিত পৰম্পৰাগত পানী সংগ্ৰহ পদ্ধতিসমূহ এখন তালিকাৰ আকাৰত দিয়া।
| ৰাজ্য | পৰম্পৰাগত পানী সংগ্ৰহ পদ্ধতি |
|---|---|
| ৰাজস্থান | খাদিন, নাদি |
| হিমাচল প্ৰদেশ | কুল্হ |
| তামিলনাডু | এৰি (পুখুৰী) |
| বিহাৰ | আহৰ, পাইন |
| কৰ্ণাটক | কট্টা |
| মহাৰাষ্ট্ৰ | বান্ধাৰা, তাল |
| মধ্যপ্ৰদেশ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশ | বুন্ধি |
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। নদীবান্ধ কি? নদীবান্ধৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ নদীবান্ধ হ’ল নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এক গাঁথনি যিয়ে নদীৰ পানীৰ সোঁত নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু জলাধাৰত পানী সঞ্চয় কৰে।
সুবিধাসমূহ:
(ক) জলসিঞ্চনৰ বাবে পানীৰ যোগান নিশ্চিত কৰে, যাৰ ফলত কৃষিকাৰ্য উন্নত হয়।
(খ) জলবিদ্যুৎ উৎপাদনত সহায় কৰে।
(গ) বানপানী নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
(ঘ) খোৱাপানীৰ যোগান ধৰে।
অসুবিধাসমূহ:
সামাজিক সমস্যা: বৃহৎ সংখ্যক মানুহ গৃহহীন হয়, কিয়নো জলাশয়ে বহু গাঁও আৰু চহৰ বুৰাই পেলায়। স্থানীয় লোকসকলে ক্ষতিপূৰণ নোপোৱাকৈ থাকে।
অৰ্থনৈতিক সমস্যা: বৃহৎ পৰিমাণে ধন ব্যয় হয়, কিন্তু সুবিধা কম সংখ্যক মানুহে লাভ কৰে। ৰাজহুৱা বিনিয়োগৰ তুলনাত লাভ কম।
পৰিৱেশগত সমস্যা: বৃহৎ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বিনষ্ট হয়, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি হয়, বনাঞ্চল ধ্বংস হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়।
২। গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ সম্পৰ্কে এটা বিশদ টোকা লিখা।
উত্তৰঃ গংগা নদী ভাৰতৰ অন্যতম পবিত্ৰ আৰু দীৰ্ঘতম নদী। কিন্তু বৰ্তমান ই অত্যন্ত প্ৰদূষিত হৈ পৰিছে।
প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ:
(ক) নদীৰ পাৰত থকা চহৰসমূহৰ নলা-নৰ্দমাৰ পানী নদীত পেলোৱা হয়।
(খ) উদ্যোগসমূহৰ ৰাসায়নিক আৱৰ্জনা নদীত এৰি দিয়া হয়।
(গ) শৱদাহ আৰু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ আৱৰ্জনা নদীত পেলোৱা হয়।
(ঘ) ক’লিফৰ্ম বেক্টেৰিয়াৰ সংখ্যা অতি বেছি।
গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি:
১৯৮৫ চনত ভাৰত চৰকাৰে গংগা নদীৰ পানী প্ৰদূষণমুক্ত কৰিবলৈ ‘গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি’ (Ganga Action Plan) আৰম্ভ কৰিছিল। এই আঁচনিৰ উদ্দেশ্য আছিল গংগা নদীৰ পানীৰ গুণগত মান উন্নত কৰা। কিন্তু কোটি কোটি টকা ব্যয় কৰাৰ পিছতো এই আঁচনি সম্পূৰ্ণ সফল হোৱা নাই, কিয়নো নদীৰ পানীৰ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা এতিয়াও অতি বেছি।
৩। বন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ গুৰুত্ব আৰু উপায়সমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
গুৰুত্ব:
(ক) বনাঞ্চলে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য অটুট ৰাখি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
(খ) বনাঞ্চলে বিশুদ্ধ বায়ু প্ৰদান কৰে আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰে।
(গ) মানুহ আৰু প্ৰাণীক খাদ্য আৰু আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে।
(ঘ) জলচক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে।
(ঙ) ঔষধ, কাঠ, ৰবৰ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ যোগান ধৰে।
(চ) খৰাং, বানপানী আৰু মৰুকৰণ ৰোধ কৰে।
সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ:
(ক) স্থানীয় জনসাধাৰণক বন সংৰক্ষণত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত কৰিব লাগে।
(খ) গছ কটা হ্ৰাস কৰিব লাগে আৰু কটাতকৈ বেছি গছ ৰোপণ কৰিব লাগে।
(গ) কাঠ সৰবৰাহ আৰু চোৰাং চিকাৰৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ আইন প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
(ঘ) বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান স্থাপন কৰিব লাগে।
(ঙ) জনসাধাৰণৰ মাজত বন সংৰক্ষণৰ সজাগতা সৃষ্টি কৰিব লাগে।
(চ) বনবাসীসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিব লাগে।
৪। চিপকো আন্দোলনৰ বিষয়ে এটা বিশদ টোকা লিখা।
উত্তৰঃ চিপকো আন্দোলন হ’ল গছ-গছনি কটাৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা এক ঐতিহাসিক আন্দোলন। এই আন্দোলন ১৯৭০ ৰ দশকত গাড়ৱাল অঞ্চলত (বৰ্তমান উত্তৰাখণ্ড) আৰম্ভ হৈছিল।
পটভূমি: ঠিকাদাৰসকলে বনাঞ্চলৰ গছ কাটিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। স্থানীয় মানুহে নিজৰ জীৱিকা আৰু পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ বাবে গছক সাৱটি ধৰি (চিপকি ধৰি) গছ কটাত বাধা দিছিল।
মূল বাৰ্তা:
(ক) স্থানীয় জনসাধাৰণক বন সংৰক্ষণত জড়িত কৰিব লাগে।
(খ) বনাঞ্চলৰ ওপৰত স্থানীয় মানুহৰ অধিকাৰ থাকিব লাগে।
(গ) অবাধ গছ কটা বন্ধ কৰিব লাগে।
দাবীসমূহ:
(ক) স্থানীয় মানুহৰ বাবে বনজ সম্পদৰ অধিকাৰ।
(খ) ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ বাবে কেঁচামালৰ যোগান।
(গ) পৰিৱেশ সুৰক্ষা।
এই আন্দোলনে সমগ্ৰ ভাৰততে বন সংৰক্ষণ সচেতনতা সৃষ্টি কৰিছিল আৰু চৰকাৰক বন নীতি পুনৰ বিবেচনা কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল।
৫। আৰাবাৰী অৰণ্যৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বিষয়ে এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ পশ্চিমবংগৰ মিদনাপুৰ জিলাৰ আৰাবাৰী অৰণ্য হ’ল স্থানীয় জনসাধাৰণৰ সহযোগিতাত বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
বনবিষয়া এ.কে. বেনাৰ্জীয়ে ১৯৭২ চনত আৰাবাৰী অৰণ্যৰ ১,২৭২ হেক্টৰ অৱক্ষয়িত শাল বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে কাম আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ স্থানীয় গাঁওবাসীক বনাঞ্চল সুৰক্ষাত জড়িত কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক তলত দিয়া সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল—
(ক) কৰ্মসংস্থানৰ সুবিধা।
(খ) নামমাত্ৰ মূল্যত খৰি আৰু বনজ সম্পদ সংগ্ৰহৰ অনুমতি।
(গ) বনজ সম্পদৰ লাভৰ অংশ।
ফলস্বৰূপে ১৯৮৩ চনলৈ আৰাবাৰী অৰণ্যৰ শাল গছসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে পুনৰুদ্ধাৰ হৈছিল আৰু ইয়াৰ মূল্য প্ৰায় ১২.৫ কোটি টকা আছিল। এই সফলতাই প্ৰমাণ কৰিলে যে স্থানীয় জনসাধাৰণৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণেৰে বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰ সম্ভৱ।
৬। প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পৰিকল্পিত ব্যৱস্থাপনা কিয় প্ৰয়োজনীয়? বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পৰিকল্পিত ব্যৱস্থাপনা তলত দিয়া কাৰণসমূহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়—
(ক) সম্পদৰ সীমিত ভাণ্ডাৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ সীমিত। অত্যধিক শোষণৰ ফলত ভৱিষ্যতে এই সম্পদসমূহ শেষ হৈ যাব পাৰে। সেয়েহে সম্পদৰ সুপৰিকল্পিত ব্যৱহাৰ অতি প্ৰয়োজনীয়।
(খ) সমবিতৰণ নিশ্চিতকৰণ: সকলো মানুহে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ সমানে লাভ কৰাৰ অধিকাৰ আছে। পৰিকল্পিত ব্যৱস্থাপনাই সমবিতৰণ নিশ্চিত কৰে।
(গ) পৰিৱেশ সুৰক্ষা: অপৰিকল্পিত সম্পদ আহৰণে প্ৰদূষণ, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি, গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আদি সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে। পৰিকল্পিত ব্যৱস্থাপনাই এনে সমস্যা হ্ৰাস কৰে।
(ঘ) ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সংৰক্ষণ: বহনক্ষম বিকাশৰ ধাৰণা অনুসৰি বৰ্তমানৰ চাহিদা পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিব লাগে।
(ঙ) পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য: সম্পদৰ অত্যধিক শোষণে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰে। পৰিকল্পিত ব্যৱস্থাপনাই এই ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
৭। দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ পাঁচটা কাৰ্যকৰী পদক্ষেপ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ পাঁচটা কাৰ্যকৰী পদক্ষেপ হ’ল—
(ক) ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱহাৰ বা চাইকেল চলোৱা: ব্যক্তিগত যান-বাহনৰ সলনি ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱহাৰ কৰিলে বা চুটি দূৰত্বত চাইকেল চলালে পেট্ৰ’লিয়ামৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস পায় আৰু বায়ু প্ৰদূষণ কমে।
(খ) LED বাল্ব ব্যৱহাৰ: সাধাৰণ বাল্বৰ সলনি LED বাল্ব ব্যৱহাৰ কৰিলে বিদ্যুতৰ ব্যৱহাৰ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়।
(গ) লিফ্টৰ সলনি খটখটি ব্যৱহাৰ: লিফ্টৰ পৰিৱৰ্তে খটখটি ব্যৱহাৰ কৰিলে বিদ্যুতৰ সঞ্চয় হয়।
(ঘ) প্ৰয়োজনতহে লাইট ব্যৱহাৰ: ঘৰৰ পৰা ওলাই যাওঁতে অপ্ৰয়োজনীয় লাইট, ফেন আৰু বৈদ্যুতিক সামগ্ৰী বন্ধ কৰিব লাগে।
(ঙ) সৌৰ শক্তি ব্যৱহাৰ: সৌৰ শক্তিচালিত পানী গৰম কৰা সঁজুলি (solar water heater) স্থাপন কৰিলে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস পায়।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। ‘গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি’ ______ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৮৫।
২। পানীত ______ বেক্টেৰিয়াৰ উপস্থিতিয়ে পানী প্ৰদূষিত বুলি সূচায়।
উত্তৰঃ ক’লিফৰ্ম।
৩। পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ তিনিটা R নীতি হ’ল— Reduce, ______ আৰু Recycle।
উত্তৰঃ Reuse।
৪। অমৃতা দেৱী বিশ্নোইয়ে ______ গছ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাণ আহুতি দিছিল।
উত্তৰঃ খেজৰী।
৫। বনাঞ্চলক ______ ৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য।
৬। চিপকো আন্দোলন ______ অঞ্চলত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ গাড়ৱাল।
৭। হিমাচল প্ৰদেশত পৰম্পৰাগত পানী সংগ্ৰহ পদ্ধতিক ______ বোলে।
উত্তৰঃ কুল্হ।
৮। কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম হ’ল ______ সম্পদ।
উত্তৰঃ অনবীকৰণযোগ্য।
৯। জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অসম্পূৰ্ণ দহনত ______ গেছ উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ কাৰ্বন মন’ক্সাইড।
১০। ৰাজস্থানৰ পৰম্পৰাগত পানী সংগ্ৰহ পদ্ধতি হ’ল ______ আৰু নাদি।
উত্তৰঃ খাদিন।
১১। বিশুদ্ধ পানীৰ pH ৰ মান ______ ।
উত্তৰঃ ৭।
১২। পশ্চিমবংগৰ আৰাবাৰী অৰণ্যত ______ গছৰ বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শাল।
১৩। বিহাৰৰ পৰম্পৰাগত পানী সংৰক্ষণ পদ্ধতি হ’ল ______ আৰু পাইন।
উত্তৰঃ আহৰ।
১৪। ______ ক বনাঞ্চলৰ অংশীদাৰ (stakeholder) বুলি কোৱা নহয়।
উত্তৰঃ কৃষক।
১৫। কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম দহনৰ ফলত ______ বৃদ্ধি পায়।
উত্তৰঃ গোলকীয় উষ্ণতা।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। ‘গংগা কাৰ্যকৰী আঁচনি’ ১৯৯০ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: ১৯৮৫ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল।)
২। বনাঞ্চলক জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle) পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse) তকৈ উত্তম।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: পুনঃব্যৱহাৰ পুনঃচক্ৰীয়কৰণতকৈ উত্তম, কাৰণ ইয়াত অতিৰিক্ত শক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়।)
৪। কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম নবীকৰণযোগ্য সম্পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ।)
৫। চিপকো আন্দোলন গছ সংৰক্ষণৰ লগত জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। অমৃতা দেৱী বিশ্নোইয়ে শাল গছ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাণ আহুতি দিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: অমৃতা দেৱী বিশ্নোইয়ে খেজৰী গছ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাণ আহুতি দিছিল।)
৭। ক’লিফৰ্ম বেক্টেৰিয়াৰ উপস্থিতিয়ে পানী প্ৰদূষিত বুলি সূচায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। পুনৰ বনানিকৰণে ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ হ্ৰাস কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: পুনৰ বনানিকৰণে ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰে।)
৯। ৰাজস্থানৰ বিশ্নোই সম্প্ৰদায়ে বন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১০। কাঠৰ ঘৰ এটা প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: কাঠৰ ঘৰ এটা মানৱসৃষ্ট সামগ্ৰী, প্ৰাকৃতিক সম্পদ নহয়। কাঠ হ’ল প্ৰাকৃতিক সম্পদ।)
১১। জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অসম্পূৰ্ণ দহনত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অসম্পূৰ্ণ দহনত কাৰ্বন মন’ক্সাইড উৎপন্ন হয়।)
১২। বিশুদ্ধ পানীৰ pH ৰ মান ৭।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। কুল্হ হিমাচল প্ৰদেশৰ পৰম্পৰাগত পানী সংৰক্ষণ পদ্ধতি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৪। বৃহৎ নদীবান্ধই পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: বৃহৎ নদীবান্ধই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বিনষ্ট কৰে, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি কৰে আৰু বনাঞ্চল ধ্বংস কৰে।)
১৫। জলসিঞ্চনে ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
HOTS (Higher Order Thinking Skills) প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পুনঃব্যৱহাৰ (Reuse) পুনঃচক্ৰীয়কৰণ (Recycle) তকৈ উত্তম কিয়? বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ পুনঃব্যৱহাৰ পুনঃচক্ৰীয়কৰণতকৈ উত্তম, কাৰণ—
(ক) পুনঃচক্ৰীয়কৰণত সামগ্ৰী পুনৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত শক্তি আৰু ধন ব্যয় হয়।
(খ) পুনঃব্যৱহাৰত কোনো অতিৰিক্ত শক্তি বা ধনৰ প্ৰয়োজন নহয়।
(গ) পুনঃচক্ৰীয়কৰণ প্ৰক্ৰিয়াত কিছু পৰিমাণে প্ৰদূষণ হয়, কিন্তু পুনঃব্যৱহাৰত প্ৰদূষণ নহয়।
সেয়েহে পুনঃব্যৱহাৰ পৰিৱেশগত আৰু অৰ্থনৈতিক দুয়োটা দিশৰ পৰাই উত্তম।
২। তুমি এজন সচেতন নাগৰিক হিচাপে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ (rainwater harvesting) কিদৰে কাৰ্যকৰী কৰিব পাৰা?
উত্তৰঃ এজন সচেতন নাগৰিক হিচাপে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ তলত দিয়াদৰে কাৰ্যকৰী কৰিব পাৰোঁ—
(ক) ঘৰৰ ছাদত পৰা বৰষুণৰ পানী পাইপৰ জৰিয়তে টেংকিত সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি।
(খ) সংগৃহীত পানী ভূগৰ্ভলৈ পঠিয়াই ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰিব পাৰি।
(গ) পুখুৰী বা জলাশয় নিৰ্মাণ কৰি বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি।
(ঘ) এই পানী বাগিচাত পানী দিয়া, কাপোৰ ধোৱা আদি কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
(ঙ) ভূগৰ্ভৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিলে মহৰ বংশবৃদ্ধি নহয় আৰু মলিন পদাৰ্থৰ পৰা সুৰক্ষিত থাকে।
৩। হিমালয়ৰ আল্পাইন ঘাঁহনিত যাযাবৰী ভেড়াপালকৰ চৰণীয়া ভূমি সীমিত কৰাৰ ফলত কি হৈছিল?
উত্তৰঃ হিমালয়ৰ আল্পাইন ঘাঁহনিত যাযাবৰী ভেড়াপালকৰ চৰণীয়া ভূমি সীমিত কৰাৰ ফলত ঘাঁহনিত ঘাঁহৰ অত্যধিক বৃদ্ধি হৈছিল আৰু ঘাঁহনিৰ অৱনতি ঘটিছিল। এই কথাই প্ৰমাণ কৰে যে পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত সহায় কৰিছিল আৰু সেইবোৰ সীমিত কৰাটো পৰিৱেশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।
৪। তামিলনাডুত বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ বাধ্যতামূলক কিয় কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ তামিলনাডু ভাৰতৰ প্ৰথমখন ৰাজ্য য’ত সকলো ঘৰৰ বাবে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ বাধ্যতামূলক কৰা হৈছিল। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল—
(ক) ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছিল।
(খ) পানীৰ সংকট বৃদ্ধি পাইছিল।
(গ) জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত পানীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছিল।
(ঘ) বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিলে ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পায় আৰু পানীৰ সংকট দূৰ হয়।
মূল্যবোধভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Value-Based Questions)
১। তিনিটা R নীতি ঘৰত কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি? ইয়াৰ পৰা কি মূল্যবোধ প্ৰকাশ পায়?
উত্তৰঃ ঘৰত তিনিটা R নীতি তলত দিয়াদৰে প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি—
Reduce (হ্ৰাসকৰণ): বিদ্যুৎ আৰু পানীৰ ব্যৱহাৰ কম কৰা, জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা।
Reuse (পুনঃব্যৱহাৰ): এলুমিনিয়ামৰ কেন আৰু কাঁচৰ বটল পুনঃব্যৱহাৰ কৰা, পুৰণি কাপোৰ অন্য কামত ব্যৱহাৰ কৰা।
Recycle (পুনঃচক্ৰীয়কৰণ): কাগজ, গাখীৰৰ কাৰ্টন আদি পুনঃচক্ৰীয়কৰণৰ বাবে পৃথকে ৰখা, অজৈৱ আৱৰ্জনা পুনঃচক্ৰীয়কৰণ কৰা।
এই নীতিসমূহ প্ৰয়োগ কৰিলে পৰিৱেশ সচেতনতা, দায়িত্ববোধ আৰু বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰাৰ মূল্যবোধ প্ৰকাশ পায়।
২। বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা ভৱন নিৰ্মাণত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাটো কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ভৱন নিৰ্মাণত বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ—
(ক) ঘৰৰ ছাদত পৰা বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰি ভূগৰ্ভৰ পানীৰ ভাণ্ডাৰ পুনৰ পূৰণ কৰিব পাৰি।
(খ) পানীৰ সংকট দূৰ কৰাত সহায় কৰে।
(গ) ভূগৰ্ভৰ পানী ভূপৃষ্ঠৰ পানীতকৈ অধিক বিশুদ্ধ, কিয়নো ই বাষ্পীভৱন আৰু দূষণৰ পৰা সুৰক্ষিত।
(ঘ) এই ব্যৱস্থাই পৰিৱেশ সচেতনতা আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধৰ মূল্যবোধ প্ৰকাশ কৰে।
এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) ৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু NCERT পাঠ্যপুথিৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। HSLC পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ অতি উপযোগী।