Class 10 Science Chapter 15 Question Answer | আমাৰ পৰিবেশ (Our Environment)
সাৰাংশ: “আমাৰ পৰিবেশ” অধ্যায়টোত পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ, খাদ্য শৃংখল, খাদ্য জাল, পৌষ্টিক স্তৰ, শক্তিৰ প্ৰবাহ, জৈৱিক বিবৰ্ধন, অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়, জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ, আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া সংঘটিত হয়। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ শক্তি আৱদ্ধ কৰি খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে আৰু এই শক্তি খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰেৰে প্ৰবাহিত হয়। মানুহৰ কাৰ্যকলাপে পৰিৱেশত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়, যেনে— অ’জন স্তৰৰ ক্ষয়, জীৱ অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাৰ সঞ্চয় আদি।
Summary: The chapter “Our Environment” discusses ecosystems, food chains, food webs, trophic levels, energy flow, biological magnification, ozone layer depletion, biodegradable and non-biodegradable substances, and waste management. An ecosystem comprises biotic and abiotic components that interact with each other. Green plants capture solar energy to produce food, and this energy flows through various trophic levels in the food chain. Human activities adversely affect the environment through ozone layer depletion, accumulation of non-biodegradable waste, and pollution.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions)
পৃষ্ঠা নং ২৫৭
১। কিছুমান পদাৰ্থ জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু আন কিছুমান জীৱ অনিম্নিকৰণ কিয় হয়?
উত্তৰঃ কিছুমান পদাৰ্থ জীৱ নিম্নিকৰণ হয় কাৰণ অণুজীৱই সেইবোৰক জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে সৰল উপাদানলৈ বিয়োজন কৰিব পাৰে। আনহাতে, কিছুমান পদাৰ্থ যেনে— প্লাষ্টিক, কাঁচ, ধাতু আদি জীৱ অনিম্নিকৰণ হয় কাৰণ ইহঁতৰ জটিল ৰাসায়নিক গঠনৰ বাবে অণুজীৱই এইবোৰক বিয়োজন কৰিব নোৱাৰে।
২। জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ (ক) জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থসমূহ পচি গৈ দুৰ্গন্ধ সৃষ্টি কৰে আৰু ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গত হয় যিয়ে বায়ু প্ৰদূষণ কৰে। (খ) এইবোৰে ৰোগৰ বাহক অণুজীৱৰ বংশবৃদ্ধিত সহায় কৰে আৰু বিভিন্ন ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে।
৩। জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ (ক) জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থসমূহে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত কৰে আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি পৰিৱেশত থাকি যায়। (খ) জৈৱিক বিবৰ্ধনৰ মাধ্যমেৰে এইবোৰ খাদ্য শৃংখলত প্ৰৱেশ কৰি জীৱৰ স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰে।
পৃষ্ঠা নং ২৬১
১। আমি সৃষ্টি কৰা জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থবোৰৰ পৰা কি কি সমস্যাই দেখা দিব পাৰে?
উত্তৰঃ আমি সৃষ্টি কৰা জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থবোৰৰ পৰা তলত দিয়া সমস্যাবোৰ দেখা দিব পাৰে—
(ক) এই পদাৰ্থবোৰে বায়ু, পানী আৰু মাটি প্ৰদূষণ কৰে।
(খ) মাটিৰ অণুজীৱবোৰ ধ্বংস কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস কৰে।
(গ) জৈৱিক বিবৰ্ধনৰ জৰিয়তে খাদ্য শৃংখলত বিষাক্ত পদাৰ্থৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হয়।
(ঘ) এই পদাৰ্থবোৰ দীৰ্ঘদিন ধৰি পৰিৱেশত থাকি যায় কাৰণ অণুজীৱই ইহঁতক বিয়োজন কৰিব নোৱাৰে।
২। যদি আমি সৃষ্টি কৰা আৱৰ্জনাবোৰ জীৱ নিম্নিকৰণ হয় তেন্তে ইয়ে পৰিৱেশত কোনো সমস্যাৰ সৃষ্টি নকৰিব নেকি?
উত্তৰঃ জীৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাবোৰ অণুজীৱই বিয়োজন কৰিব পাৰে, কিন্তু অত্যধিক পৰিমাণে জমা হ’লে ইয়ে পৰিৱেশত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। যেনে— পচি গৈ দুৰ্গন্ধ সৃষ্টি কৰে, ক্ষতিকাৰক গেছ (মিথেন, কাৰ্বন ডাই অক্সাইড) নিৰ্গত হয়, ৰোগৰ বাহক মাখি-মহ আদিৰ বংশবৃদ্ধি হয় আৰু পানী প্ৰদূষিত হয়।
পৃষ্ঠা নং ২৬৪
১। অ’জন স্তৰত কি কাৰণে ক্ষয় হৈছে আৰু ইয়াৰ ফলাফল কি হ’ব?
উত্তৰঃ মানৱ সৃষ্ট ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) নামৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ বাবে অ’জন স্তৰৰ ক্ষয় হৈছে। শীতলীকৰণ যন্ত্ৰ (ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ), অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰ আদিত CFC ব্যৱহাৰ কৰা হয়। CFC বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰলৈ গৈ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ দ্বাৰা বিয়োজিত হৈ ক্ল’ৰিন মুক্ত কৰে আৰু এই ক্ল’ৰিনে অ’জনক ভাঙি পেলায়। ইয়াৰ ফলত সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পৃথিৱীত প্ৰৱেশ কৰিব আৰু ই ছালৰ কৰ্কট ৰোগ, চকুৰ ৰোগ আৰু প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
২। তোমালোকে পেলনীয়া আৱৰ্জনাবোৰ কেনেকৈ নিষ্কাশন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিবা?
উত্তৰঃ পেলনীয়া আৱৰ্জনাবোৰ নিষ্কাশনৰ বাবে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ ল’ব পাৰি—
(ক) আৱৰ্জনাবোৰ জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু জীৱ অনিম্নিকৰণ পৃথকে পৃথকে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
(খ) জীৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাবোৰ পচন সাৰ বা বায়’গেছ প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(গ) জীৱ অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাবোৰ পুনঃচক্ৰীকৰণ কৰিব লাগে।
(ঘ) প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিব লাগে আৰু কাপোৰৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। তলত উল্লেখ কৰা কোনখিনিত কেৱল জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ আছে?
(a) ঘাঁহ, ফুল আৰু চামৰা
(b) ঘাঁহ, কাঠ আৰু প্লাষ্টিক
(c) ফল-মূলৰ বাকলি, পিঠা আৰু টেঙাৰ ৰস
(d) পিঠা, কাঠ আৰু ঘাঁহ
উত্তৰঃ (a) ঘাঁহ, ফুল আৰু চামৰা; (c) ফল-মূলৰ বাকলি, পিঠা আৰু টেঙাৰ ৰস; আৰু (d) পিঠা, কাঠ আৰু ঘাঁহ।
২। তলত উল্লেখ কৰা কোনখিনিয়ে খাদ্য শৃংখল গঠন কৰে?
(a) ঘাঁহ, ঘেঁহু আৰু আম
(b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ
(c) ছাগলী, গৰু আৰু হাতী
(d) ঘাঁহ, মাছ আৰু ছাগলী
উত্তৰঃ (b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ।
৩। তলত উল্লেখ কৰাবিলাকৰ কোনকেইটা পৰিবেশ অনুকূল অভ্যাসৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(a) দোকান বা বজাৰ কৰিবলৈ যাওতে হাতত কাপোৰৰ মোনা লৈ যোৱা অভ্যাস
(b) অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে জ্বলি থকা লাইট বা চলি থকা ফেনৰ ছুইচ বন্ধ কৰি ৰখা অভ্যাস
(c) তোমাক মায়ে স্কুটাৰেৰে বিদ্যালয়লৈ অনা-নিয়া কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তুমি নিজে খোজ কাঢ়ি যোৱা অভ্যাস
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা অভ্যাস
উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা অভ্যাস।
৪। পৌষ্টিক স্তৰ কাক বোলে? একোটা খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলৰ প্ৰতিটো স্তৰ বা খলপাকে পৌষ্টিক স্তৰ বোলা হয়। খাদ্য শৃংখলত খাদ্য আৰু শক্তিৰ স্থানান্তৰ ঘটা প্ৰতিটো পৰ্যায়কে পৌষ্টিক স্তৰ বোলে।
উদাহৰণ—
প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰ: উৎপাদক (সেউজীয়া উদ্ভিদ যেনে— ঘাঁহ)
দ্বিতীয় পৌষ্টিক স্তৰ: প্ৰাথমিক উপভোক্তা (তৃণভোজী প্ৰাণী যেনে— ফৰিং)
তৃতীয় পৌষ্টিক স্তৰ: দ্বিতীয়ক উপভোক্তা (সৰু মাংসভোজী যেনে— ভেকুলী)
চতুৰ্থ পৌষ্টিক স্তৰ: তৃতীয়ক উপভোক্তা (ডাঙৰ মাংসভোজী যেনে— সাপ)
খাদ্য শৃংখল: ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী → সাপ → ঈগল
৫। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজকৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজকৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ জাতীয় অণুজীৱই বিয়োজকৰ ভূমিকা পালন কৰে। ইহঁতে মৃত জীৱদেহ আৰু বৰ্জনীয় পদাৰ্থক সৰল অজৈৱ উপাদানলৈ বিয়োজন কৰি মাটিত পুনৰ মিহলাই দিয়ে। ইয়াৰ ফলত পোষক দ্ৰব্যসমূহ পুনঃচক্ৰীকৃত হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায়। বিয়োজকে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
৬। অ’জন কি আৰু ই বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো তৰপত পোৱা যায়? ইয়াৰ অৱক্ষয়ৰ ফলাফল কি?
উত্তৰঃ অ’জন (O₃) হৈছে অক্সিজেনৰ তিনিটা পৰমাণুৰে গঠিত এবিধ গেছ। ই বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (সমতাপমণ্ডল) তৰপত পোৱা যায়। অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ অহাত বাধা দিয়ে।
অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ ফলাফল—
(ক) সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পৃথিৱীত সোমাই পৰিব আৰু ই ছালৰ কৰ্কট ৰোগৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(খ) চকুৰ ৰোগ (কেটেৰেক্ট) হ’ব পাৰে।
(গ) প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা দুৰ্বল হ’ব পাৰে।
(ঘ) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু শস্যৰ উৎপাদন হ্ৰাস পাব পাৰে।
৭। জৈৱিক বিবৰ্ধন কি? বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিভিন্ন হোৱানে?
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰত ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ (যেনে কীটনাশক দৰব) গাঢ়তা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি হোৱা পৰিঘটনাটোক জৈৱিক বিবৰ্ধন বোলে।
হয়, বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিভিন্ন হয়। প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰৰ (উৎপাদক) তুলনাত শীৰ্ষ পৌষ্টিক স্তৰত (শীৰ্ষ মাংসভোজী) বিষাক্ত পদাৰ্থৰ গাঢ়তা বহুত বেছি হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে, কীটনাশক দৰব উদ্ভিদত সামান্যভাৱে থাকিলেও খাদ্য শৃংখলৰ শেষ স্তৰত (যেনে মানুহ বা বাজপক্ষীত) ইয়াৰ পৰিমাণ বহু গুণ বৃদ্ধি পায়।
৮। আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত সৃষ্টি হোৱা পেলনীয়া দ্ৰব্যবোৰৰ নিষ্কাশন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ তুমি কি কি পৰামৰ্শ দিবা?
উত্তৰঃ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত সৃষ্টি হোৱা পেলনীয়া দ্ৰব্যবোৰৰ নিষ্কাশন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ তলত দিয়া পৰামৰ্শসমূহ দিম—
(ক) আৱৰ্জনাবোৰ জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু জীৱ অনিম্নিকৰণ হিচাপে পৃথকে পৃথকে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
(খ) জীৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাবোৰ পচন সাৰ বা ভাৰ্মি কম্পোষ্ট প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(গ) জীৱ অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাবোৰ পুনঃচক্ৰীকৰণ (Recycle) কৰিব লাগে।
(ঘ) প্লাষ্টিক মোনাৰ সলনি কাপোৰৰ মোনা বা কাগজৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঙ) ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা (Reduce), পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা (Reuse) আৰু পুনঃচক্ৰীকৰণ (Recycle) — এই 3R নীতি মানি চলিব লাগে।
(চ) বায়’গেছ প্ৰকল্পত জৈৱিক আৱৰ্জনা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
৯। কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱকে ধ্বংস কৰি পেলালে কি ঘটিব? বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কি হ’ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱকে ধ্বংস কৰি পেলালে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট হ’ব।
যদি উৎপাদক (প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰ) ধ্বংস হয়— তেন্তে তৃণভোজী প্ৰাণীবোৰে খাদ্য নাপাব আৰু ক্ৰমান্বয়ে সকলো স্তৰৰ জীৱই মৃত্যুমুখত পৰিব।
যদি তৃণভোজী (দ্বিতীয় পৌষ্টিক স্তৰ) ধ্বংস হয়— তেন্তে উৎপাদকৰ সংখ্যা অত্যধিক বৃদ্ধি পাব আৰু মাংসভোজী জীৱবোৰে খাদ্য নাপাই মৃত্যুমুখত পৰিব।
যদি মাংসভোজী (তৃতীয় পৌষ্টিক স্তৰ) ধ্বংস হয়— তেন্তে তৃণভোজীৰ সংখ্যা অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে বৃদ্ধি পাব আৰু উৎপাদক দ্ৰুতভাৱে হ্ৰাস পাব।
এইদৰে যিকোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ জীৱ ধ্বংস হ’লে গোটেই খাদ্য শৃংখল প্ৰভাৱিত হ’ব।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা অঞ্চলৰ সকলো আন্তঃক্ৰিয়াশীল জীৱই অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ লগত একেলগে যি তন্ত্ৰ গঠন কৰে তাকে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ (Ecosystem) বোলে।
২। অ’জনৰ অণু কিমানটা পৰমাণুৰে গঠিত?
উত্তৰঃ অ’জনৰ অণু অক্সিজেনৰ তিনিটা পৰমাণুৰে গঠিত (O₃)।
৩। খাদ্য শৃংখলৰ শীৰ্ষত কোন থাকে?
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলৰ শীৰ্ষত শীৰ্ষ মাংসভোজী প্ৰাণী (যেনে— বাঘ, সিংহ, মানুহ) থাকে।
৪। ছালৰ কৰ্কট ৰোগৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) ছালৰ কৰ্কট ৰোগৰ কাৰণ।
৫। অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ মূল কাৰণ হৈছে ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)।
৬। CFC ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ CFC ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (Chlorofluorocarbon)।
৭। UNEP ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ UNEP ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে United Nations Environment Programme (ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী)।
৮। পৰিস্থিতি বিজ্ঞানক ইংৰাজীত কি বোলে?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি বিজ্ঞানক ইংৰাজীত ইক’ল’জী (Ecology) বোলে।
৯। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত উৎপাদক কাক বোলে?
উত্তৰঃ সেউজীয়া উদ্ভিদক পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত উৎপাদক বোলে কাৰণ ইহঁতে সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে।
১০। বিয়োজক কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ অণুজীৱই মৃত জীৱদেহ আৰু বৰ্জনীয় পদাৰ্থক সৰল অজৈৱ উপাদানলৈ বিয়োজন কৰে তাকে বিয়োজক বোলে। উদাহৰণ— বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ।
১১। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ কিমান শতাংশ শক্তি আৱদ্ধ কৰে?
উত্তৰঃ সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰায় ১% শক্তি আৱদ্ধ কৰি খাদ্য শক্তিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে।
১২। ১০% নিয়ম কি?
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলত এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী পৌষ্টিক স্তৰলৈ গড়ে মাত্ৰ ১০% শক্তি স্থানান্তৰিত হয়— ইয়াকে ১০% নিয়ম বোলে।
১৩। কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বাগিছা হৈছে এটা কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ উদাহৰণ।
১৪। প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বনাঞ্চল (অৰণ্য) আৰু পুখুৰী হৈছে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ দুটা উদাহৰণ।
১৫। স্বপোষী জীৱ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে তাকে স্বপোষী জীৱ বোলে। উদাহৰণ— সেউজীয়া উদ্ভিদ।
১৬। পৰপোষী জীৱ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰে আৰু প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে উদ্ভিদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে তাকে পৰপোষী জীৱ বোলে।
১৭। জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থ জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে অণুজীৱৰ দ্বাৰা সৰল উপাদানলৈ বিয়োজন হয় তাকে জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ বোলে। উদাহৰণ— কাঠ, কাগজ, শাক-পাচলিৰ আৱৰ্জনা।
১৮। জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থ জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে অণুজীৱৰ দ্বাৰা সৰল উপাদানলৈ বিয়োজন নহয় তাকে জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ বোলে। উদাহৰণ— প্লাষ্টিক, কাঁচ, ধাতু।
১৯। খাদ্য শৃংখল কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ খাদ্য আৰু শক্তিৰ স্থানান্তৰ হোৱা ক্ৰমিক শৃংখলাটোক খাদ্য শৃংখল বোলে।
২০। খাদ্য জাল কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত পৰস্পৰ সংযুক্ত বিভিন্ন খাদ্য শৃংখলৰ জালখনকে খাদ্য জাল বোলে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ | জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ |
|---|---|
| জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে সৰল উপাদানলৈ বিয়োজন হয়। | জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে বিয়োজন নহয়। |
| পৰিৱেশত দীৰ্ঘদিন নাথাকে। | পৰিৱেশত দীৰ্ঘদিন থাকে। |
| উদাহৰণ— কাঠ, কাগজ, শাক-পাচলি। | উদাহৰণ— প্লাষ্টিক, কাঁচ, ধাতু। |
| পচন সাৰ তৈয়াৰ কৰিব পাৰি। | পচন সাৰ তৈয়াৰ কৰিব নোৱাৰি। |
| পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কম কৰে। | পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বেছি কৰে। |
২। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ উপাদানসমূহ দুই প্ৰকাৰৰ—
(ক) জৈৱিক উপাদান (Biotic Components): সকলো জীৱ যেনে— উৎপাদক (সেউজীয়া উদ্ভিদ), উপভোক্তা (তৃণভোজী, মাংসভোজী প্ৰাণী) আৰু বিয়োজক (বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ)।
(খ) অজৈৱিক উপাদান (Abiotic Components): ভৌতিক কাৰক যেনে— তাপমাত্ৰা, বৰষুণ, বায়ু, মাটি, পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু খনিজ পদাৰ্থ আদি।
৩। প্ৰাকৃতিক আৰু কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতন্ত্ৰ: প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰা সৃষ্ট পৰিৱেশতন্ত্ৰক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতন্ত্ৰ বোলে। যেনে— বনাঞ্চল, নদী, হ্ৰদ, সাগৰ ইত্যাদি।
কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰ: মানুহৰ দ্বাৰা সৃষ্ট পৰিৱেশতন্ত্ৰক কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰ বোলে। যেনে— বাগিছা, শস্যক্ষেত্ৰ, মৎস্যপালন পুখুৰী ইত্যাদি।
৪। উপভোক্তাৰ প্ৰকাৰসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ উপভোক্তা তিনি প্ৰকাৰৰ—
(ক) প্ৰাথমিক উপভোক্তা (তৃণভোজী): যিবোৰ প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ খায়। যেনে— গৰু, ছাগলী, হৰিণ, ফৰিং।
(খ) দ্বিতীয়ক উপভোক্তা (সৰু মাংসভোজী): যিবোৰ প্ৰাণীয়ে তৃণভোজী খায়। যেনে— ভেকুলী, মাছ।
(গ) তৃতীয়ক উপভোক্তা (ডাঙৰ মাংসভোজী): যিবোৰ প্ৰাণীয়ে সৰু মাংসভোজী খায়। যেনে— বাঘ, সিংহ, ঈগল।
৫। খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ প্ৰবাহ কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী (Unidirectional) হয়। সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰা সেউজীয়া উদ্ভিদে প্ৰায় ১% শক্তি আৱদ্ধ কৰে। তাৰ পিছত এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী পৌষ্টিক স্তৰলৈ মাত্ৰ ১০% শক্তি স্থানান্তৰিত হয়। বাকী ৯০% শক্তি জীৱনৰ বিভিন্ন কাৰ্যত ব্যৱহৃত হয় বা তাপ হিচাপে নিৰ্গত হয়। সেইবাবে খাদ্য শৃংখলত সাধাৰণতে তিনি বা চাৰিটা পৌষ্টিক স্তৰ থাকে।
৬। অ’জন স্তৰ কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (সমতাপমণ্ডল) তৰপত অ’জন গেছৰ (O₃) এটা তৰপ আছে, ইয়াকে অ’জন স্তৰ বোলে। অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ অহাত বাধা দিয়ে আৰু পৃথিৱীৰ জীৱকূলক ক্ষতিকাৰক বিকিৰণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ইয়াক পৃথিৱীৰ সুৰক্ষা কবচ বুলি কোৱা হয়।
৭। CFC কি? ইয়াক ক’ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ CFC (ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন) হৈছে কাৰ্বন, ক্ল’ৰিন আৰু ফ্ল’ৰিনেৰে গঠিত এবিধ যৌগিক পদাৰ্থ। ইয়াক শীতলীকৰণ যন্ত্ৰ (ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ), এয়াৰ কণ্ডিচনাৰ (AC), অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰ আৰু এৰ’ছল স্প্ৰে আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। CFC য়ে অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ বাবে দায়ী।
৮। পৰিৱেশৰ দুটা সমস্যাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ দুটা সমস্যা হৈছে— (ক) অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয় আৰু (খ) জীৱ অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনাৰ সঞ্চয়ৰ ফলত হোৱা পৰিৱেশ প্ৰদূষণ।
৯। ১৯৮৭ চনত UNEP য়ে কি সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৮৭ চনত UNEP (ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী) য়ে CFC ৰ উৎপাদন ১৯৮৬ চনৰ পৰিমাণত সীমিত ৰাখিবলৈ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। এই চুক্তিখনক মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল বোলা হয়।
১০। খাদ্য শৃংখল সাধাৰণতে তিনি বা চাৰিটা স্তৰতে কিয় সীমিত?
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলত এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ মাত্ৰ ১০% শক্তি স্থানান্তৰিত হয়। সেইবাবে তিনি বা চাৰিটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পিছত উপলব্ধ শক্তিৰ পৰিমাণ ইমানেই কমি যায় যে আন কোনো পৌষ্টিক স্তৰ বৰ্তাই ৰখা সম্ভৱ নহয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ কাক বোলে? ইয়াৰ উপাদানসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ এটা অঞ্চলৰ সকলো আন্তঃক্ৰিয়াশীল জীৱই অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ লগত একেলগে যি তন্ত্ৰ গঠন কৰে তাকে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ বোলে।
পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ উপাদানসমূহ দুই প্ৰকাৰৰ—
(ক) জৈৱিক উপাদান (Biotic Components):
(i) উৎপাদক (Producers): সেউজীয়া উদ্ভিদে সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা সূৰ্যৰ পোহৰৰ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জৈৱ পদাৰ্থ (খাদ্য) প্ৰস্তুত কৰে।
(ii) উপভোক্তা (Consumers): যিবোৰ জীৱই উদ্ভিদ বা আন জীৱ খাই জীয়াই থাকে। ইহঁত তিনি প্ৰকাৰৰ— প্ৰাথমিক উপভোক্তা (তৃণভোজী), দ্বিতীয়ক উপভোক্তা (সৰু মাংসভোজী) আৰু তৃতীয়ক উপভোক্তা (ডাঙৰ মাংসভোজী)।
(iii) বিয়োজক (Decomposers): বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত জীৱদেহ আৰু বৰ্জনীয় পদাৰ্থক সৰল অজৈৱ উপাদানলৈ বিয়োজন কৰে।
(খ) অজৈৱিক উপাদান (Abiotic Components):
তাপমাত্ৰা, বৰষুণ, বায়ু, মাটি, পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ, আৰ্দ্ৰতা আৰু খনিজ পদাৰ্থ আদি।
২। খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা। উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখল: পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ খাদ্য আৰু শক্তিৰ স্থানান্তৰ হোৱা ক্ৰমিক শৃংখলাটোক খাদ্য শৃংখল বোলে। খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী।
উদাহৰণ—
(ক) ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী → সাপ → ঈগল
(খ) ঘাঁহ → হৰিণ → বাঘ
(গ) শেলাই → সৰু মাছ → ডাঙৰ মাছ → মানুহ
খাদ্য জাল: প্ৰকৃতিত এটা জীৱই একাধিক খাদ্য শৃংখলৰ অংশ হ’ব পাৰে। এটা পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত এনেদৰে পৰস্পৰ সংযুক্ত বিভিন্ন খাদ্য শৃংখলৰ জালখনকে খাদ্য জাল বোলে।
উদাহৰণ— এখন বনাঞ্চলত ঘাঁহ খায় ফৰিং, শহা আৰু হৰিণে। ফৰিং খায় ভেকুলীয়ে, ভেকুলী খায় সাপে, সাপ খায় ঈগলে। আকৌ হৰিণ খায় বাঘে। এইদৰে বিভিন্ন খাদ্য শৃংখল পৰস্পৰ সংযুক্ত হৈ খাদ্য জাল গঠন কৰে।
৩। অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয় কেনেকৈ হয়? ইয়াৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ আৰু প্ৰতিকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়: মানৱ সৃষ্ট ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) নামৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ বাবে অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয় হৈছে। CFC শীতলীকৰণ যন্ত্ৰ, এয়াৰ কণ্ডিচনাৰ, অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰ আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। CFC বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰৰ স্তৰলৈ গৈ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ দ্বাৰা বিয়োজিত হৈ ক্ল’ৰিন মুক্ত কৰে। এই মুক্ত ক্ল’ৰিনে অ’জন অণুক ভাঙি পেলায়।
ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ:
(ক) সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পৃথিৱীত প্ৰৱেশ কৰি ছালৰ কৰ্কট ৰোগৰ সৃষ্টি কৰিব।
(খ) চকুৰ ৰোগ (কেটেৰেক্ট) হ’ব পাৰে।
(গ) প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা দুৰ্বল হ’ব পাৰে।
(ঘ) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি হ্ৰাস পাব আৰু শস্যৰ উৎপাদন কমিব।
(ঙ) জলজ জীৱৰ ক্ষতি হ’ব।
প্ৰতিকাৰ:
(ক) CFC ৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিব লাগে।
(খ) ১৯৮৭ চনত UNEP ৰ নেতৃত্বত মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল গ্ৰহণ কৰা হৈছিল যিয়ে CFC ৰ উৎপাদন সীমিত কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।
(গ) CFC ৰ বিকল্প পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৪। জৈৱিক বিবৰ্ধন (Biological Magnification) কি? উদাহৰণসহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰত ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ (যেনে কীটনাশক দৰব, DDT আদি) গাঢ়তা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি হোৱা পৰিঘটনাটোক জৈৱিক বিবৰ্ধন বোলে।
কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা কীটনাশক দৰব (যেনে DDT) মাটি আৰু পানীত মিহলি হয়। এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহ জীৱ অনিম্নিকৰণ হোৱা বাবে পৰিৱেশত থাকি যায়। এইবোৰ খাদ্য শৃংখলত প্ৰৱেশ কৰে আৰু প্ৰতিটো পৌষ্টিক স্তৰত ইয়াৰ গাঢ়তা বৃদ্ধি পায়।
উদাহৰণ—
কীটনাশকে প্ৰথমে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত কৰে। পানীৰ শেলাই আৰু জলজ উদ্ভিদে এই পদাৰ্থ শোষণ কৰে (সামান্য পৰিমাণত)। সৰু মাছে বহুতো শেলাই খোৱাৰ ফলত ইয়াৰ দেহত কীটনাশকৰ গাঢ়তা বাঢ়ে। ডাঙৰ মাছে বহুতো সৰু মাছ খায়, গতিকে ইয়াত আৰু বেছি গাঢ় হয়। শেষত মানুহ বা চৰাইয়ে ডাঙৰ মাছ খোৱাত সৰ্বোচ্চ গাঢ়তাত কীটনাশক দেহত সঞ্চিত হয়।
শেলাই (0.04 ppm) → সৰু মাছ (0.5 ppm) → ডাঙৰ মাছ (2 ppm) → মানুহ/চৰাই (25 ppm)
৫। আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়ে এটা বিশদ টোকা লিখা।
উত্তৰঃ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত বিভিন্ন ধৰণৰ আৱৰ্জনা সৃষ্টি হয়। এই আৱৰ্জনাসমূহৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰাটো পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
আৱৰ্জনাৰ প্ৰকাৰ:
(ক) জীৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনা: শাক-পাচলিৰ আৱৰ্জনা, খাদ্যৰ অৱশিষ্ট, কাগজ, কাঠ আদি।
(খ) জীৱ অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনা: প্লাষ্টিক, কাঁচ, ধাতু, পলিথিন আদি।
আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ পদ্ধতি:
(ক) পৃথকীকৰণ: জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু অনিম্নিকৰণ আৱৰ্জনা পৃথকে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
(খ) পচন সাৰ (Composting): জৈৱিক আৱৰ্জনাৰ পৰা পচন সাৰ বা ভাৰ্মি কম্পোষ্ট তৈয়াৰ কৰিব পাৰি।
(গ) বায়’গেছ প্ৰকল্প: জৈৱিক আৱৰ্জনাৰ পৰা বায়’গেছ উৎপাদন কৰিব পাৰি।
(ঘ) পুনঃচক্ৰীকৰণ (Recycling): কাগজ, কাঁচ, ধাতু আদি পুনঃচক্ৰীকৰণ কৰিব পাৰি।
(ঙ) 3R নীতি: Reduce (হ্ৰাস কৰা), Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা) আৰু Recycle (পুনঃচক্ৰীকৰণ কৰা)।
(চ) ভূমি ভৰাট (Landfilling): অপচনীয় আৱৰ্জনা নিৰ্দিষ্ট স্থানত পুতি থ’ব লাগে।
(ছ) দহন (Incineration): কিছুমান আৱৰ্জনা দাহ কৰি নষ্ট কৰিব পাৰি।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। তলৰ কোনটো জীৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনা নহয়?
(a) পাকঘৰৰ শাক-পাচলিৰ আৱৰ্জনা
(b) পুৰণি ফটা কাপোৰ
(c) প্লাষ্টিকৰ মোনা
(d) পুৰণি বাতৰি কাকত
উত্তৰঃ (c) প্লাষ্টিকৰ মোনা।
২। তলত দিয়া কোনটো জীৱ নিম্নিকৰণ পেলনীয়া দ্ৰব্য?
(a) পলিথিনৰ মোনা
(b) আমৰ বাকলি
(c) ফালি যোৱা চামৰাৰ মোনা
(d) প্লাষ্টিকৰ বটল
উত্তৰঃ (b) আমৰ বাকলি।
৩। বায়ুমণ্ডলৰ উচ্চ স্তৰত অ’জনে বাধা দিয়ে—
(a) অৱলোহিত ৰশ্মি
(b) দৃশ্যমান পোহৰ
(c) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(d) (a) আৰু (c) দুয়োটা
উত্তৰঃ (c) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি।
৪। তলৰ কোনটোৰে এডাল খাদ্য শৃংখল গঠন কৰে?
(a) ঘাঁহ, ঘেঁহু আৰু আম
(b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ
(c) ছাগলী, গৰু আৰু হাতী
(d) ঘাঁহ, মাছ আৰু ছাগলী
উত্তৰঃ (b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ।
৫। তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থ জীৱ অনিম্নিকৰণ?
(a) কাঠ
(b) কাগজ
(c) কপাহী কাপোৰ
(d) প্লাষ্টিক
উত্তৰঃ (d) প্লাষ্টিক।
৬। তলৰ কোনবিধ এটা কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰ?
(a) বাগিছা
(b) পুখুৰী
(c) হ্ৰদ
(d) অৰণ্য
উত্তৰঃ (a) বাগিছা।
৭। তলৰ কোনবিধ জীৱক উৎপাদক বুলিব পাৰি?
(a) বেক্টেৰিয়া
(b) ভেঁকুৰ
(c) নীল-সেউজ শেলাই
(d) তৃণভোজী প্ৰাণী
উত্তৰঃ (c) নীল-সেউজ শেলাই।
৮। তলৰ কোনবিধ জীৱে বিয়োজকৰ ভূমিকা পালন কৰে?
(a) নীল-সেউজ শেলাই
(b) বেক্টেৰিয়া
(c) সেউজীয়া উদ্ভিদ
(d) পৰজীৱী প্ৰাণী
উত্তৰঃ (b) বেক্টেৰিয়া।
৯। পৰিস্থিতি বিজ্ঞানক ইংৰাজী ভাষাত কোৱা হয়—
(a) বায়’ল’জী
(b) জুল’জী
(c) চেৰ’ল’জী
(d) ইক’ল’জী
উত্তৰঃ (d) ইক’ল’জী।
১০। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত উৎপাদক বোলা হয়—
(a) তৃণভোজী জন্তুক
(b) মাংসহাৰী জন্তুক
(c) সেউজীয়া উদ্ভিদক
(d) বিয়োজকক
উত্তৰঃ (c) সেউজীয়া উদ্ভিদক।
১১। খাদ্য শৃংখলৰ তৃতীয় পৌষ্টিক স্তৰত থকা জীৱসমূহ—
(a) দ্বিতীয়ক উপভোক্তা
(b) তৃতীয়ক উপভোক্তা
(c) বিয়োজক
(d) উৎপাদক
উত্তৰঃ (a) দ্বিতীয়ক উপভোক্তা।
১২। স্বপোষী জীৱ বা উৎপাদকবোৰ তলৰ কোনটো পৌষ্টিক স্তৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(a) প্ৰথম
(b) দ্বিতীয়
(c) তৃতীয়
(d) চতুৰ্থ
উত্তৰঃ (a) প্ৰথম।
১৩। তৃণভোজী প্ৰাণী বা প্ৰাথমিক উপভোক্তাসমূহ তলৰ কোনটো পৌষ্টিক স্তৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(a) প্ৰথম
(b) দ্বিতীয়
(c) তৃতীয়
(d) চতুৰ্থ
উত্তৰঃ (b) দ্বিতীয়।
১৪। সৰু মাংসভোজী প্ৰাণী বা দ্বিতীয়ক উপভোক্তাসমূহ তলৰ কোনটো পৌষ্টিক স্তৰৰ অন্তৰ্গত?
(a) প্ৰথম
(b) দ্বিতীয়
(c) তৃতীয়
(d) চতুৰ্থ
উত্তৰঃ (c) তৃতীয়।
১৫। চতুৰ্থ পৌষ্টিক স্তৰত তলৰ কোনবিধ প্ৰাণীক ৰখা হয়?
(a) স্বপোষী জীৱ
(b) সৰু মাংসভোজী প্ৰাণী
(c) ডাঙৰ মাংসভোজী প্ৰাণী
(d) তৃণভোজী প্ৰাণী
উত্তৰঃ (c) ডাঙৰ মাংসভোজী প্ৰাণী।
১৬। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ কিমান শতাংশ শক্তিক আৱদ্ধ কৰি খাদ্য শক্তিলৈ পৰিবৰ্তন কৰে?
(a) 10%
(b) 1%
(c) 90%
(d) 100%
উত্তৰঃ (b) 1%।
১৭। উপভোক্তাৰ এটা পৰ্যায়ৰ পৰা পৰৱৰ্তী পৰ্যায়লৈ যোৱা জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ গড় মান হ’ল—
(a) 1%
(b) 20%
(c) 40%
(d) 10%
উত্তৰঃ (d) 10%।
১৮। তলৰ কোনবিধ জীৱৰ সংখ্যা পৰিৱেশতন্ত্ৰ এটাত আটাইতকৈ বেছি হয়?
(a) উৎপাদক
(b) প্ৰাথমিক উপভোক্তা বা তৃণভোজী প্ৰাণী
(c) দ্বিতীয়ক উপভোক্তা বা সৰু মাংসভোজী প্ৰাণী
(d) তৃতীয়ক উপভোক্তা বা ডাঙৰ মাংসভোজী প্ৰাণী
উত্তৰঃ (a) উৎপাদক।
১৯। অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ বাবে তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থ দায়ী?
(a) অক্সিজেন
(b) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
(c) ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন
(d) হিলিয়াম
উত্তৰঃ (c) ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন।
২০। খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ ভঁৰাল হ’ল—
(a) সূৰ্য
(b) সেউজীয়া উদ্ভিদ
(c) দৃশ্যমান পোহৰ
(d) অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি
উত্তৰঃ (a) সূৰ্য।
২১। কোনবোৰ জীৱই মৃতদেহৰ পৰা লাগতিয়াল দ্ৰব্য উৎপাদন কৰি মাটিত মিহলাই দিয়ে?
(a) উৎপাদকে
(b) বিয়োজকে
(c) অণুজীৱই
(d) শেলাইয়ে
উত্তৰঃ (b) বিয়োজকে।
২২। তলৰ কোনটো বিয়োজক হয়?
(a) মানুহ
(b) উদ্ভিদ
(c) মাছ
(d) ভেঁকুৰ
উত্তৰঃ (d) ভেঁকুৰ।
২৩। তলৰ কোনটো পৰিঘটনাৰ বাবে আমাৰ খাদ্যবস্তুত কম পৰিমাণে হ’লেও কীটনাশক পদাৰ্থৰ অৱশিষ্ট ৰৈ যায়?
(a) খাদ্য জাল
(b) পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ
(c) জৈৱিক বিবৰ্ধন
(d) বিয়োজক
উত্তৰঃ (c) জৈৱিক বিবৰ্ধন।
২৪। তলৰ কোনবোৰ গোষ্ঠীত জীৱ অনিম্নিকৰণযোগ্য বস্তু আছে?
(a) ঘাঁহ, ফুল আৰু চামৰা
(b) ঘাঁহ, কাঠ আৰু প্লাষ্টিক
(c) ফলৰ বাকলি, কেক আৰু নেমু ৰস
(d) কেক, কাঠ আৰু ঘাঁহ
উত্তৰঃ (b) ঘাঁহ, কাঠ আৰু প্লাষ্টিক।
২৫। তলৰ কোনটো জীৱ অনিম্নিকৰণ পেলনীয়া দ্ৰব্য?
(a) ব্যৱহাৰ হোৱা চাহপাত
(b) ফাটি যোৱা চামৰাৰ বেগ
(c) খালী হোৱা ঔষধৰ বটল
(d) খালী ডাঠ কাগজৰ কাৰ্টন
উত্তৰঃ (c) খালী হোৱা ঔষধৰ বটল।
২৬। জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থসমূহ সৰল অৱস্থালৈ ভাঙি নাযায়, কাৰণ—
(a) ইহঁত অতিকৈ কঠিন
(b) ইহঁতৰ ওপৰত তাপ আৰু চাপৰ দৰে ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াবোৰে ক্ৰিয়া নকৰে
(c) ইহঁত বেক্টেৰিয়া আৰু আন মৃতজীৱীৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি নাযায়
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (c) ইহঁত বেক্টেৰিয়া আৰু আন মৃতজীৱীৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি নাযায়।
২৭। জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থসমূহ তলৰ কোনটো প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি যায়?
(a) ভৌতিক
(b) ৰাসায়নিক
(c) জৈৱিক
(d) তাপীয়
উত্তৰঃ (c) জৈৱিক।
২৮। এটা অঞ্চলৰ সকলো আন্তঃক্ৰিয়াশীল জীৱই অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ লগত একেলগে এটা ___ গঠন কৰে—
(a) পৰিৱেশ
(b) জৈৱিক সম্প্ৰদায়
(c) জীৱমণ্ডল
(d) পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ
উত্তৰঃ (d) পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ।
২৯। তলৰ কোনবিধ এবিধ বিয়োজক?
(i) বেক্টেৰিয়া
(ii) শেলাই
(iii) আদ্যপ্ৰাণী
(iv) ভেঁকুৰ
শুদ্ধ বিকল্পটো হ’ল—
(a) (i), (ii)
(b) (i)
(c) (i), (iv)
(d) (i), (iii)
উত্তৰঃ (c) (i), (iv)।
৩০। খাদ্য শৃংখলৰ প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰত থাকে—
(a) প্ৰাথমিক উপভোক্তা
(b) তৃণভোজী প্ৰাণী
(c) উপভোক্তা
(d) উৎপাদক
উত্তৰঃ (d) উৎপাদক।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। অ’জন অণু অক্সিজেনৰ ______ টা পৰমাণুৰে গঠিত।
উত্তৰঃ তিনি।
২। অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ বাবে ______ দায়ী।
উত্তৰঃ ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)।
৩। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰায় ______ % শক্তি আৱদ্ধ কৰে।
উত্তৰঃ ১।
৪। এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী পৌষ্টিক স্তৰলৈ গড়ে ______ % শক্তি স্থানান্তৰিত হয়।
উত্তৰঃ ১০।
৫। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত সেউজীয়া উদ্ভিদক ______ বোলে।
উত্তৰঃ উৎপাদক।
৬। বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে ______ ৰ ভূমিকা পালন কৰে।
উত্তৰঃ বিয়োজক।
৭। খাদ্য শৃংখলৰ প্ৰতিটো স্তৰকে ______ বোলে।
উত্তৰঃ পৌষ্টিক স্তৰ।
৮। খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ প্ৰবাহ ______ হয়।
উত্তৰঃ একমুখী (Unidirectional)।
৯। প্লাষ্টিক হৈছে এবিধ জীৱ ______ পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ অনিম্নিকৰণ।
১০। বাগিছা হৈছে এটা ______ পৰিৱেশতন্ত্ৰ।
উত্তৰঃ কৃত্ৰিম।
১১। খাদ্য শৃংখলত ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ গাঢ়তা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি হোৱা পৰিঘটনাটোক ______ বোলে।
উত্তৰঃ জৈৱিক বিবৰ্ধন (Biological Magnification)।
১২। অ’জন স্তৰ বায়ুমণ্ডলৰ ______ তৰপত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (সমতাপমণ্ডল)।
১৩। ______ চনত UNEP য়ে CFC ৰ উৎপাদন সীমিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল।
উত্তৰঃ ১৯৮৭।
১৪। পৰস্পৰ সংযুক্ত বিভিন্ন খাদ্য শৃংখলৰ জালখনকে ______ বোলে।
উত্তৰঃ খাদ্য জাল।
১৫। অ’জনে সূৰ্যৰ ______ ৰশ্মি পৃথিৱীলৈ অহাত বাধা দিয়ে।
উত্তৰঃ অতিবেঙুনীয়া (UV)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। প্লাষ্টিক এবিধ জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (প্লাষ্টিক এবিধ জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ।)
২। সেউজীয়া উদ্ভিদক পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত উৎপাদক বোলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ প্ৰবাহ দ্বিমুখী হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (খাদ্য শৃংখলত শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী হয়।)
৪। অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ বাবে CFC দায়ী।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। বাগিছা এটা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতন্ত্ৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বাগিছা এটা কৃত্ৰিম পৰিৱেশতন্ত্ৰ।)
৬। বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে বিয়োজকৰ ভূমিকা পালন কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ ১০% শক্তি আৱদ্ধ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰায় ১% শক্তি আৱদ্ধ কৰে।)
৮। খাদ্য শৃংখলত এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ ১০% শক্তি স্থানান্তৰিত হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। অ’জন অণু অক্সিজেনৰ দুটা পৰমাণুৰে গঠিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (অ’জন অণু অক্সিজেনৰ তিনিটা পৰমাণুৰে গঠিত — O₃।)
১০। জৈৱিক বিবৰ্ধনত খাদ্য শৃংখলৰ শীৰ্ষ স্তৰত বিষাক্ত পদাৰ্থৰ গাঢ়তা সৰ্বাধিক হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১১। কাগজ এবিধ জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (কাগজ এবিধ জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ।)
১২। নীল-সেউজ শেলাই এবিধ উৎপাদক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Questions)
১। তিনিটা খাদ্য শৃংখলৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
(ক) ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী → সাপ → ঈগল
(খ) ঘাঁহ → হৰিণ → বাঘ
(গ) উদ্ভিদ প্লৱক → প্ৰাণী প্লৱক → সৰু মাছ → ডাঙৰ মাছ → মানুহ
২। 3R নীতি কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে 3R নীতি হৈছে—
(ক) Reduce (হ্ৰাস কৰা): অপ্ৰয়োজনীয় বস্তুৰ ব্যৱহাৰ কম কৰা।
(খ) Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ): এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰা বস্তু আকৌ ব্যৱহাৰ কৰা।
(গ) Recycle (পুনঃচক্ৰীকৰণ): ব্যৱহৃত পদাৰ্থ পুনঃপ্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি নতুন বস্তু তৈয়াৰ কৰা।
৩। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত শক্তিৰ চূড়ান্ত উৎস কি?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত শক্তিৰ চূড়ান্ত উৎস হৈছে সূৰ্য।
৪। এণ্টাৰ্কটিকাৰ ওপৰত অ’জন স্তৰৰ ক্ষয় কোন চনত আৱিষ্কাৰ হৈছিল?
উত্তৰঃ এণ্টাৰ্কটিকাৰ ওপৰত অ’জন স্তৰৰ ক্ষয় ১৯৮৫ চনত আৱিষ্কাৰ হৈছিল।
৫। মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল কি?
উত্তৰঃ ১৯৮৭ চনত UNEP ৰ নেতৃত্বত অ’জন স্তৰ সুৰক্ষাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা আন্তৰ্জাতিক চুক্তিখনেই মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল। এই চুক্তি অনুসৰি CFC ৰ উৎপাদন ১৯৮৬ চনৰ পৰিমাণত সীমিত ৰখাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল।
৬। সৰ্বভক্ষী জীৱ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱই উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী দুয়োটাকে খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে তাকে সৰ্বভক্ষী জীৱ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, ভালুক, কাউৰী।
৭। জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থৰ তিনিটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কাঠ, কাগজ আৰু শাক-পাচলিৰ আৱৰ্জনা।
৮। জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থৰ তিনিটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্লাষ্টিক, কাঁচ আৰু এলুমিনিয়াম।
৯। অ’জন কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰৰ স্তৰত সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত অক্সিজেন অণু (O₂) ভাঙি পৰমাণুলৈ (O) পৰিণত হয়। এই মুক্ত অক্সিজেন পৰমাণুৱে আন অক্সিজেন অণুৰ (O₂) লগত লগ লাগি অ’জন (O₃) গঠন কৰে।
O₂ → O + O
O + O₂ → O₃
১০। পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজক নাথাকিলে কি হ’ব?
উত্তৰঃ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজক নাথাকিলে—
(ক) মৃত জীৱদেহ আৰু বৰ্জনীয় পদাৰ্থ বিয়োজিত নহ’ব আৰু পৃথিৱী মৃতদেহেৰে ভৰি পৰিব।
(খ) পোষক দ্ৰব্যৰ পুনঃচক্ৰীকৰণ নহ’ব আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা নষ্ট হ’ব।
(গ) উদ্ভিদে প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্য নাপাব আৰু ক্ৰমান্বয়ে গোটেই পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ ভাঙি পৰিব।