Class 10 Science Chapter 14 Question Answer | শক্তিৰ উৎসসমূহ (Sources of Energy)

সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত শক্তিৰ বিভিন্ন উৎসসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। শক্তিৰ উৎসসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি — পৰম্পৰাগত (conventional) আৰু অপৰম্পৰাগত (non-conventional) শক্তিৰ উৎস। জীৱাশ্মজাত ইন্ধন যেনে কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ আদি পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস যিবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য আৰু সীমিত। আনহাতে, সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জৈৱ-ভৰ শক্তি, জলবিদ্যুৎ শক্তি, সামুদ্ৰিক শক্তি (জোৱাৰ শক্তি, তৰংগ শক্তি, মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি), ভূ-তাপীয় শক্তি আৰু নিউক্লীয় শক্তি আদি বিকল্প বা অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস। এই অধ্যায়ত প্ৰতিটো শক্তিৰ উৎসৰ সুবিধা, অসুবিধা, পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ আৰু ভৱিষ্যতৰ শক্তি সংকটৰ সমাধানৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।

Summary: This chapter discusses various sources of energy. Energy sources are broadly classified into two categories — conventional and non-conventional sources. Fossil fuels like coal, petroleum, and natural gas are conventional, non-renewable energy sources with limited reserves. On the other hand, solar energy, wind energy, biomass energy, hydroelectric power, ocean energy (tidal energy, wave energy, ocean thermal energy), geothermal energy, and nuclear energy are alternative or non-conventional sources. The chapter covers the advantages, disadvantages, environmental impacts of each energy source, and solutions for future energy crises.

---

পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)

পৃষ্ঠা নং ২৪৩ (Page 243)

১। শক্তিৰ ভাল উৎস কি?

উত্তৰঃ এটা শক্তিৰ উৎসক ভাল বুলি কোৱা হয় যদি ইয়াত তলত দিয়া গুণসমূহ থাকে —
(ক) ই প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰৰ বিনিময়ত সৰহ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰে।
(খ) ই সহজে উপলব্ধ হ’ব লাগিব।
(গ) ইয়াৰ সঞ্চয় আৰু পৰিবহন সহজ সাধ্য হ’ব লাগিব।
(ঘ) ই মিতব্যয়ী হ’ব লাগিব।
(ঙ) ই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে।

২। ভাল ইন্ধন কি?

উত্তৰঃ ভাল ইন্ধন হ’ল সেইবিধ পদাৰ্থ যিয়ে দহনৰ সময়ত যথেষ্ট পৰিমাণে তাপ উৎপন্ন কৰে, সহজে উপলব্ধ হয়, কম খৰচী হয়, দহনৰ সময়ত ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গত নকৰে, কম পৰিমাণৰ ছাই বা অৱশিষ্ট থাকে, সঞ্চয় আৰু পৰিবহন সহজ হয় আৰু দহনৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।

৩। যদি তুমি আহাৰ গৰম কৰিবলৈ যিকোনো শক্তিৰ উৎসৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা, তেন্তে কোনটো ব্যৱহাৰ কৰিবা আৰু কিয়?

উত্তৰঃ আহাৰ গৰম কৰিবলৈ মই তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছ (LPG) ব্যৱহাৰ কৰিম। কাৰণ —
(ক) ইয়াৰ কেল’ৰিমান অধিক।
(খ) ই দহনৰ সময়ত ধোঁৱা নোলায়।
(গ) ই সহজলভ্য আৰু মিতব্যয়ী।
(ঘ) ই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে।

---

পৃষ্ঠা নং ২৪৮ (Page 248)

১। জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধাসমূহ হ’ল —
(ক) ই অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস, গতিকে ইয়াৰ ভঁৰাল সীমিত।
(খ) দহনৰ ফলত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, ছালফাৰ ডাই অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড আদি ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গত হয়।
(গ) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছে সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰি গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে।
(ঘ) ছালফাৰ আৰু নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইডে এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে।
(ঙ) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন আহৰণৰ সময়ত পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি হয়।

২। আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰোঁ কিয়?

উত্তৰঃ আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰোঁ কাৰণ —
(ক) জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ বিকাশৰ লগে লগে শক্তিৰ চাহিদা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে।
(খ) জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ ভঁৰাল সীমিত আৰু সোনকালে শেষ হৈ যাব।
(গ) জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কৰে।
(ঘ) বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎসৰ প্ৰয়োজন।

৩। আমাৰ সুবিধাৰ বাবে বায়ু আৰু জল শক্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱহাৰৰ কি পৰিবৰ্তন অনা হৈছে?

উত্তৰঃ পূৰ্বতে বায়ু শক্তিক যান্ত্ৰিক কামত যেনে শস্য পিহা আৰু পানী তোলাত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান বায়ুকল প্ৰকল্প (wind farm) স্থাপন কৰি বায়ুৰ গতি শক্তিক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। একেদৰে পূৰ্বতে নদীৰ সোঁতক পোনপটীয়াকৈ যন্ত্ৰ চলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিন্তু বৰ্তমান বৃহৎ নদীবান্ধ নিৰ্মাণ কৰি পানীৰ স্থিতি শক্তিক টাৰ্বাইনৰ সহায়ত বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।

---

পৃষ্ঠা নং ২৫৩ (Page 253)

১। কোন ধৰণৰ দাপোন — অৱতল, উত্তল নে সমতল — সৌৰ কুকাৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎকৃষ্ট? কিয়?

উত্তৰঃ অৱতল দাপোন সৌৰ কুকাৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎকৃষ্ট। কাৰণ অৱতল দাপোনে সূৰ্যৰ সমান্তৰাল ৰশ্মিক এটা বিন্দুত (ফ’কাছত) অভিসাৰী কৰে, ফলত তাপ শক্তি কেন্দ্ৰীভূত হৈ ৰন্ধন কাৰ্যত সহায়ক হয়। সমতল দাপোনে পোহৰ কেন্দ্ৰীভূত কৰিব নোৱাৰে আৰু উত্তল দাপোনে পোহৰ বিচ্ছুৰিত কৰে।

২। মহাসমুদ্ৰৰ পৰা পাব পৰা শক্তিৰ সীমাবদ্ধতা কি কি?

উত্তৰঃ মহাসমুদ্ৰৰ পৰা পাব পৰা শক্তিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল —
(ক) জোৱাৰ শক্তি আহৰণৰ বাবে উপযুক্ত স্থান সীমিত আৰু বান্ধ নিৰ্মাণ ব্যয়বহুল।
(খ) তৰংগ শক্তি কেৱল সাগৰৰ ঢৌ অতি প্ৰবল থকা অঞ্চলতহে কাৰ্যকৰী।
(গ) মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি আহৰণৰ বাবে সাগৰৰ উপৰিভাগ আৰু গভীৰ অংশৰ মাজত ন্যূনতম ২০°C উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য থাকিব লাগে, যি সকলো ঠাইত সম্ভৱ নহয়।
(ঘ) এই প্ৰকল্পসমূহৰ স্থাপন ব্যয় অতি বেছি।

৩। ভূ-তাপীয় শক্তি কি?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰ ভাগত থকা উত্তপ্ত গলিত শিলাসমূহৰ (মেগমা) তাপৰ পৰা যি শক্তি আহৰণ কৰা হয় তাকে ভূ-তাপীয় শক্তি বোলে। ভূত্বকৰ কিছুমান গৰম অঞ্চলত (হটস্পট) ভূগৰ্ভৰ পানী গলিত শিলাৰ সংস্পৰ্শত আহি বাষ্পলৈ পৰিণত হয়। এই বাষ্পক পাইপৰ সহায়ত ভূপৃষ্ঠলৈ উলিয়াই আনি টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।

৪। নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ হ’ল —
(ক) অতি কম পৰিমাণৰ ইন্ধনৰ পৰা বিপুল পৰিমাণৰ শক্তি উৎপাদন কৰিব পাৰি।
(খ) ই কাৰ্বন ডাই অক্সাইড বা অন্যান্য সেউজ গৃহ গেছ নিৰ্গত নকৰে।
(গ) ই শক্তিৰ ঘাটি পূৰণ কৰিব পাৰে।
(ঘ) ইন্ধনৰ পৰিবহন সহজ।

---

পৃষ্ঠা নং ২৫৩ (Page 253 — অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন)

১। শক্তিৰ কোনো উৎস প্ৰদূষণমুক্ত হ’ব পাৰেনে? কিয় বা কিয় নোৱাৰে?

উত্তৰঃ নোৱাৰে। শক্তিৰ কোনো উৎসেই সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰদূষণমুক্ত নহয়। কাৰণ যিকোনো শক্তিৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰিলে কিছু পৰিমাণে পৰিৱেশৰ ক্ষতি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, সৌৰ কোষ প্ৰস্তুত কৰোঁতে পৰিৱেশৰ ক্ষতি হয়, জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পত বান্ধ নিৰ্মাণে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে।

২। হাইড্ৰ’জেনক ৰকেটৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তুমি ইয়াক CNG তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰিবানে? কিয় বা কিয় নকৰা?

উত্তৰঃ হয়, হাইড্ৰ’জেন CNG তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন। কাৰণ হাইড্ৰ’জেনৰ দহনত কেৱল পানী (H₂O) উৎপন্ন হয়, যি সম্পূৰ্ণ নিৰাপদ আৰু পৰিৱেশ বান্ধৱ। আনহাতে, CNG ৰ দহনত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂) গেছ উৎপন্ন হয় যিয়ে সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়।

৩। তুমি নৱীকৰণযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম লিখা। তোমাৰ বাছনিৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰঃ নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ দুটা উৎস হ’ল —
(ক) সৌৰ শক্তি — সূৰ্যৰ পৰা অহৰহ শক্তি পোৱা যায় আৰু ই অফুৰন্ত।
(খ) জলবিদ্যুৎ শক্তি — পানীৰ চক্ৰৰ জৰিয়তে প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি হৈ থাকে।

৪। তুমি ক্ষয়িষ্ণু বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম উল্লেখ কৰা। তোমাৰ বাছনিৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰঃ ক্ষয়িষ্ণু শক্তিৰ দুটা উৎস হ’ল —
(ক) কয়লা — নিযুত নিযুত বছৰৰ আগতে মৃত উদ্ভিদৰ পৰা গঠন হৈছিল আৰু ইয়াৰ ভঁৰাল সীমিত।
(খ) পেট্ৰ’লিয়াম — ভূগৰ্ভত দীৰ্ঘ সময়ৰ মূৰত গঠন হয় আৰু বৰ্তমান হাৰত ব্যৱহাৰ কৰিলে সোনকালে শেষ হৈ যাব।

---

অনুশীলনী (Exercise Questions)

১। পানী গৰম কৰিবলৈ সৌৰ জল হীটাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱৰা দিনটো হৈছে —
(ক) ৰ’দ দিয়া দিন
(খ) ডাৱৰীয়া দিন
(গ) গৰম দিন
(ঘ) বতাহ বলি থকা দিন

উত্তৰঃ (খ) ডাৱৰীয়া দিন।

২। তলৰ কোনটো জীৱ-ভৰ শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ নহয়?
(ক) কাঠ
(খ) গোবৰ গেছ
(গ) নিউক্লীয় শক্তি
(ঘ) কয়লা

উত্তৰঃ (গ) নিউক্লীয় শক্তি।

৩। আমি ব্যৱহাৰ কৰা শক্তিৰ সৰহ সংখ্যক উৎসৰ শক্তি হ’ল সঞ্চিত সৌৰ শক্তি। তলৰ কোনটো সৌৰ শক্তি আধাৰিত নহয়?
(ক) ভূ-তাপীয় শক্তি
(খ) বায়ু শক্তি
(গ) নিউক্লীয় শক্তি
(ঘ) জৈৱ উপাদান

উত্তৰঃ (গ) নিউক্লীয় শক্তি।

৪। জীৱাশ্মজাত ইন্ধন আৰু সূৰ্যক শক্তিৰ প্ৰত্যক্ষ উৎস হিচাপে তুলনা আৰু বৈপৰীত্য দেখুওৱা।

উত্তৰঃ

জীৱাশ্মজাত ইন্ধন	সৌৰ শক্তি
ই অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।	ই নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।
ইয়াৰ ভঁৰাল সীমিত।	ই অফুৰন্ত।
দহনৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ হয়।	ই প্ৰদূষণমুক্ত।
যিকোনো সময়তে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।	কেৱল ৰ’দ থকা সময়তহে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে।	সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ নকৰে।
খনিৰ পৰা আহৰণ কৰিব লাগে।	প্ৰকৃতিত মুক্তভাৱে পোৱা যায়।

৫। জৈৱ উপাদান আৰু জলবিদ্যুতক শক্তিৰ উৎস হিচাপে তুলনা আৰু বৈপৰীত্য দেখুওৱা।

উত্তৰঃ

জৈৱ উপাদান (Biomass)	জলবিদ্যুৎ (Hydroelectricity)
কৃষি অৱশিষ্ট, গোবৰ, কাঠ আদিৰ পৰা পোৱা যায়।	বৈ যোৱা পানীৰ পৰা পোৱা যায়।
দহনৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ হয়।	বায়ু প্ৰদূষণ নহয়।
যিকোনো ঠাইত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।	কেৱল নদীবান্ধৰ ওচৰতহে স্থাপন কৰিব পাৰি।
বিশেষ আন্তঃগাঁথনিৰ প্ৰয়োজন নাই।	বান্ধ নিৰ্মাণত বহু খৰচ হয়।
নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।	নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।
বান্ধ নিৰ্মাণে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ক্ষতি নকৰে।	বান্ধ নিৰ্মাণে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে।

৬। তলত দিয়া উৎসসমূহৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?
(ক) বতাহ (খ) তৰংগ (গ) জোৱাৰ-ভাটা

উত্তৰঃ
(ক) বতাহৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা —
(i) বায়ুকল স্থাপনৰ বাবে মুকলি আৰু বিস্তৃত ভূমিৰ প্ৰয়োজন।
(ii) বায়ুৰ বেগ ন্যূনতম ১৫ কি.মি./ঘণ্টা হ’ব লাগে।
(iii) বতাহ সকলো সময়তে আৰু সকলো ঠাইত সমানভাৱে নাবলে।
(iv) বায়ুকলৰ স্থাপন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ খৰচ বেছি।
(v) শক্তি সঞ্চয়ৰ ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন।

(খ) তৰংগৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা —
(i) কেৱল সাগৰৰ ঢৌ অতি প্ৰবল থকা উপকূলীয় অঞ্চলতহে কাৰ্যকৰী।
(ii) শক্তি উৎপাদন অনিয়মীয়া।
(iii) প্ৰকল্পৰ স্থাপন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ ব্যয়বহুল।

(গ) জোৱাৰ-ভাটাৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা —
(i) উপযুক্ত স্থান অতি সীমিত।
(ii) বান্ধ নিৰ্মাণ অতি ব্যয়বহুল।
(iii) শক্তি উৎপাদন অবিৰত নহয়।
(iv) জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে।

৭। শক্তিৰ উৎসসমূহক কি ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন কৰিবা?
(ক) নৱীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য
(খ) ক্ষয়িষ্ণু আৰু অক্ষয়

উত্তৰঃ
(ক) নৱীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য —
নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎসসমূহ প্ৰকৃতিত অবিৰতভাৱে উৎপন্ন হৈ থাকে আৰু কেতিয়াও শেষ নহয়। যেনে — সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জলশক্তি, জৈৱ-ভৰ আদি। আনহাতে, অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস গঠন হওঁতে নিযুত নিযুত বছৰৰ প্ৰয়োজন আৰু ই শেষ হ’লে কম সময়ৰ ভিতৰত ঘূৰাই পোৱা নাযায়। যেনে — কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ আদি।

(খ) ক্ষয়িষ্ণু আৰু অক্ষয় —
ক্ষয়িষ্ণু শক্তিৰ উৎসসমূহ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত কেইশতাব্দমানৰ ভিতৰত শেষ হৈ যায়। যেনে — কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আদি। আনহাতে, অক্ষয় শক্তিৰ উৎসসমূহ তাত্ত্বিকভাৱে কেতিয়াও শেষ নহয়। যেনে — সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জলশক্তি আদি।

৮। আদৰ্শ শক্তিৰ উৎসৰ গুণসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ আদৰ্শ শক্তিৰ উৎসৰ গুণসমূহ হ’ল —
(ক) প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰ সাপেক্ষে যথেষ্ট পৰিমাণে কাৰ্য কৰে।
(খ) সহজে উপলব্ধ।
(গ) সঞ্চয় আৰু পৰিবহনৰ বাবে সহজ।
(ঘ) মিতব্যয়ী।
(ঙ) পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে।
(চ) ব্যৱহাৰত নিৰাপদ।

৯। সৌৰ কুকাৰ ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ কি কি? সৌৰ কুকাৰৰ উপযোগিতা সীমিত হোৱা ঠাইবোৰ আছেনে?

উত্তৰঃ
সুবিধা —
(ক) ই প্ৰদূষণমুক্ত।
(খ) ইন্ধনৰ খৰচ নাই, কেৱল সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
(গ) ব্যৱহাৰত নিৰাপদ।
(ঘ) খাদ্যৰ পুষ্টিগুণ অটুট থাকে।

অসুবিধা —
(ক) ৰাতি বা ডাৱৰীয়া দিনত ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
(খ) ৰন্ধন প্ৰক্ৰিয়া অতি লেহেমীয়া।
(গ) সকলো ধৰণৰ খাদ্য ৰান্ধিব নোৱাৰি (যেনে ভাজি, তেলত ভজা আদি)।
(ঘ) নিৰ্মাণ খৰচ তুলনামূলকভাৱে বেছি।

হয়, সৌৰ কুকাৰৰ উপযোগিতা সীমিত হোৱা ঠাই আছে — যেনে মেৰু অঞ্চল যত দীৰ্ঘদিন সূৰ্যৰ পোহৰ নাপায়, অধিক বৰষুণ হোৱা অঞ্চল আৰু সঘনাই ডাৱৰীয়া হৈ থকা ঠাইসমূহত সৌৰ কুকাৰৰ ব্যৱহাৰ সীমিত।

১০। শক্তিৰ বৰ্ধিত চাহিদাই পৰিৱেশৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়? শক্তি ব্যয় হ্ৰাস কৰিবলৈ কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবা?

উত্তৰঃ
পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ —
(ক) জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনে বায়ু প্ৰদূষণ আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে।
(খ) সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমনে জলবায়ু পৰিৱৰ্তন কৰে।
(গ) বনাঞ্চল ধ্বংস কৰি ইন্ধন সংগ্ৰহ কৰা হয়।
(ঘ) নদীবান্ধ নিৰ্মাণে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে।
(ঙ) নিউক্লীয় শক্তি কেন্দ্ৰৰ পৰা তেজষ্ক্ৰিয় আৱৰ্জনা ওলায়।

শক্তি ব্যয় হ্ৰাসৰ ব্যৱস্থা —
(ক) জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ সীমিত কৰিব লাগে।
(খ) শক্তি-দক্ষ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(গ) লাইট আৰু ফেন ব্যৱহাৰ নকৰিলে বন্ধ কৰিব লাগে।
(ঘ) ৰাজহুৱা পৰিবহন ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঙ) সৌৰ শক্তিৰ প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(চ) প্ৰেছাৰ কুকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ছ) পানী সংৰক্ষণ কৰিব লাগে।

---

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)

১। তলৰ কোনটো এটা আদৰ্শ ইন্ধনৰ চৰ্ত নহয়?
(a) সহজলভ্য
(b) প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ উৎপন্ন কৰা
(c) প্ৰচুৰ পৰিমাণে ধোঁৱা উৎপন্ন কৰা
(d) কম খৰচী

উত্তৰঃ (c) প্ৰচুৰ পৰিমাণে ধোঁৱা উৎপন্ন কৰা।

২। তলৰ কোনটো এটা প্ৰচলিত (পৰম্পৰাগত) শক্তিৰ উৎস নহয়?
(a) জীৱাশ্ম ইন্ধন
(b) জল বিদ্যুৎ
(c) তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প
(d) সৌৰ শক্তি

উত্তৰঃ (d) সৌৰ শক্তি।

৩। জৈৱ গেছত তলৰ কোনটো গেছ নাথাকে?
(a) হাইড্ৰ’জেন
(b) নাইট্ৰ’জেন
(c) মিথেন
(d) হাইড্ৰ’জেন ছালফাইড

উত্তৰঃ (b) নাইট্ৰ’জেন।

৪। তলৰ কোনটো এটা বিকল্প শক্তিৰ উৎস নহয়?
(a) জৈৱ ভৰ
(b) বায়ু শক্তি
(c) নিউক্লীয় শক্তি
(d) জীৱাশ্ম ইন্ধন

উত্তৰঃ (d) জীৱাশ্ম ইন্ধন।

৫। তলৰ কোনবিধ শক্তি সাগৰ বা মহাসাগৰৰ পৰা আহৰণ কৰিব নোৱাৰি?
(a) জোৱাৰ শক্তি
(b) ভূ-তাপীয় শক্তি
(c) তৰংগ শক্তি
(d) মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি

উত্তৰঃ (b) ভূ-তাপীয় শক্তি।

৬। তলৰ কোনটো এটা নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস?
(a) জীৱাশ্ম ইন্ধন
(b) তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প
(c) জলশক্তি প্ৰকল্প
(d) নিউক্লীয় শক্তি

উত্তৰঃ (c) জলশক্তি প্ৰকল্প।

৭। তলৰ কোনটো নৱীকৰণ অযোগ্য শক্তিৰ উৎস?
(a) বায়ু শক্তি
(b) জল শক্তি
(c) জৈৱ-ভৰ
(d) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন

উত্তৰঃ (d) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন।

৮। গৰম পানী পাবলৈ এটা সৌৰ জল হীটাৰ তলৰ কোনটো দিনত ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি?
(a) ৰৌদ্ৰোজ্জ্বল দিন
(b) ডাৱৰীয়া দিন
(c) উষ্ণ দিন
(d) বতাহ বলি থকা দিন

উত্তৰঃ (b) ডাৱৰীয়া দিন।

৯। তলৰ কোনটো জৈৱ-উপাদান শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ নহয়?
(a) কাঠ
(b) গোবৰ গেছ
(c) নিউক্লীয় শক্তি
(d) কয়লা

উত্তৰঃ (c) নিউক্লীয় শক্তি।

১০। আমি ব্যৱহাৰ কৰা বেছিভাগ শক্তিৰ উৎসই সঞ্চিত সৌৰ শক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তলৰ কোনটো সূৰ্যৰ শক্তিৰ পৰা আহৰণ কৰা নহয়?
(a) ভূ-তাপীয় শক্তি
(b) বায়ু শক্তি
(c) নিউক্লীয় শক্তি
(d) জৈৱ-উপাদান

উত্তৰঃ (c) নিউক্লীয় শক্তি।

১১। তলৰ কোনটো এটা ভাল শক্তিৰ উৎসৰ গুণ?
(a) প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰ সাপেক্ষে যথেষ্ট পৰিমাণে কাৰ্য কৰে
(b) সহজলভ্য
(c) সঞ্চয় আৰু পৰিবহনৰ বাবে সহজ
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা

উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।

১২। আমি বিকল্প শক্তিৰ উৎস বিচাৰোঁ, কাৰণ —
(a) বৰ্তমানৰ শক্তিৰ উৎসমূহ দক্ষ নহয়
(b) বৰ্তমানৰ শক্তিৰ উৎসমূহ অতিকৈ ব্যয়বহুল
(c) বৰ্তমান বহুলভাৱে ব্যৱহৃত শক্তিৰ উৎস যেনে জীৱাশ্মজাত ইন্ধনসমূহ সোনকালে শেষ হৈ যাব
(d) ওপৰৰ আটাইবোৰ

উত্তৰঃ (c) বৰ্তমান বহুলভাৱে ব্যৱহৃত শক্তিৰ উৎস যেনে জীৱাশ্মজাত ইন্ধনসমূহ সোনকালে শেষ হৈ যাব।

১৩। জীৱাশ্মজাত ইন্ধনসমূহ —
(i) কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায়
(ii) সোনকালে শেষ হৈ যাব
(iii) অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস
(iv) নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস

উত্তৰঃ (ii) আৰু (iii)।

১৪। ইন্ধনৰ দহনৰ প্ৰভাৱ হ’ল —
(i) গোলকীয় উত্তাপন
(ii) বায়ু প্ৰদূষণ
(iii) এছিড বৰষুণ
(iv) সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ

উত্তৰঃ (i), (ii), (iii) আৰু (iv) — আটাইবোৰ শুদ্ধ।

১৫। জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা তলৰ কোনটো মৌলৰ অক্সাইডবোৰ আম্লিক?
(a) কাৰ্বন
(b) নাইট্ৰ’জেন
(c) ছালফাৰ
(d) ওপৰৰ আটাইবোৰ

উত্তৰঃ (d) ওপৰৰ আটাইবোৰ।

১৬। তলৰ কোনটো পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস নহয়?
(a) জীৱাশ্ম ইন্ধন
(b) জীৱভৰ
(c) নিউক্লীয় শক্তি
(d) বায়ু শক্তি

উত্তৰঃ (b) জীৱভৰ।

১৭। পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেল হৈছে —
(a) নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস
(b) প্ৰদূষণ নকৰা শক্তিৰ উৎস
(c) শক্তিৰ মুখ্য উৎস
(d) নৱীকৰণ অযোগ্য শক্তিৰ উৎস

উত্তৰঃ (d) নৱীকৰণ অযোগ্য শক্তিৰ উৎস।

১৮। এনথ্ৰাছাইটত থকা কাৰ্বনৰ পৰিমাণ হৈছে —
(a) 65%
(b) 78%
(c) 95%
(d) 99%

উত্তৰঃ (c) 95%।

১৯। এল. পি. জি.ক সংৰক্ষিত কৰা হয় —
(a) উচ্চ চাপত
(b) কম উষ্ণতাত
(c) অনুঘটকৰ উপস্থিতিত
(d) ওপৰত উল্লেখ কৰা আটাইকেইটা

উত্তৰঃ (a) উচ্চ চাপত।

২০। নিউক্লীয় শক্তি উৎপাদন কৰা হয় —
(a) নিউক্লীয় একীভৱনৰ দ্বাৰা
(b) তাপ অপঘটনৰ দ্বাৰা
(c) নিউক্লীয় বিখণ্ডনৰ দ্বাৰা
(d) বিভাজন পাতনৰ দ্বাৰা

উত্তৰঃ (c) নিউক্লীয় বিখণ্ডনৰ দ্বাৰা।

২১। তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছৰ প্ৰধান উপাদান হৈছে —
(a) ইথেন
(b) বিউটিন
(c) বিউটেন
(d) পেন্টেন

উত্তৰঃ (c) বিউটেন।

২২। কিহৰ পৰা ক’ক উৎপন্ন হয়?
(a) পেট্ৰ’লিয়াম
(b) বিটুমিনাছ কয়লা
(c) কাঠ কয়লা
(d) আয়ন

উত্তৰঃ (b) বিটুমিনাছ কয়লা।

২৩। সেউজ গৃহ গেছটো হ’ল —
(i) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড
(ii) মিথেন
(iii) ছালফাৰ ডাই অক্সাইড
(iv) নাইট্ৰ’জেন ডাই অক্সাইড

উত্তৰঃ (i) আৰু (ii) — কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু মিথেন।

২৪। জৈৱ-গেছত থকা মিথেনৰ শতকৰা পৰিমাণ —
(a) 50%
(b) 75%
(c) 80%
(d) 95%

উত্তৰঃ (b) 75%।

২৫। জৈৱ-গেছ এটা উত্তম ইন্ধন। কাৰণ —
(i) ইয়াৰ উত্তাপন ক্ষমতা বেছি
(ii) ই ধোঁৱাবিহীনভাৱে জ্বলে
(iii) ই দহনৰ পিছত কোনো অৱশিষ্ট নেৰে
(iv) ইয়াত 75% পৰ্যন্ত মিথেন থাকে

উত্তৰঃ আটাইবোৰ শুদ্ধ — (i), (ii), (iii) আৰু (iv)।

২৬। পানী গৰম কৰিবলৈ সৌৰ জল হীটাৰ এটা ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱৰা দিনটো হৈছে —
(a) ৰৌদ্ৰোজ্জ্বল দিন
(b) ডাৱৰীয়া দিন
(c) গৰম দিন
(d) বতাহে কোবোৱা দিন

উত্তৰঃ (b) ডাৱৰীয়া দিন।

২৭। খাৰুৱা তেলৰ তাপ অপঘটন কৰাৰ কাৰণটো হ’ল —
(a) খাৰুৱা তেলক সহজে পৰিবহনযোগ্য কৰিবলৈ
(b) কেল’ৰি মান বঢ়াবলৈ
(c) অশুদ্ধি আঁতৰাবলৈ
(d) উৎপন্ন হোৱা পেট্ৰ’লৰ পৰিমাণ বঢ়াবলৈ

উত্তৰঃ (d) উৎপন্ন হোৱা পেট্ৰ’লৰ পৰিমাণ বঢ়াবলৈ।

২৮। পেট্ৰ’লিয়ামৰ পাতনত জড়িত এটা প্ৰক্ৰিয়া হৈছে —
(a) ঘনীভৱন
(b) বাষ্পীভৱন
(c) পাতন
(d) তৰলীকৰণ

উত্তৰঃ (b) বাষ্পীভৱন।

২৯। তলত কোনটো অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস?
(a) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন
(b) তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প
(c) জলশক্তি প্ৰকল্প
(d) সৌৰশক্তি

উত্তৰঃ (d) সৌৰশক্তি।

৩০। তলৰ কোনটো সৌৰশক্তি আধাৰিত নহয়?
(a) জৈৱ উপাদান
(b) নিউক্লীয় শক্তি
(c) ভূ-তাপীয় শক্তি
(d) বায়ু শক্তি

উত্তৰঃ (b) নিউক্লীয় শক্তি।

---

খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

১। ইন্ধন হৈছে এবিধ পদাৰ্থ যাৰ পৰা ______ আৰু ______ উৎপাদন কৰিব পাৰি।

উত্তৰঃ তাপ আৰু পোহৰ।

২। জৈৱ গেছত মিথেনৰ আনুমানিক শতকৰা পৰিমাণ হৈছে ______।

উত্তৰঃ 75%।

৩। চাপ সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছৰ (CNG) প্ৰধান উপাদান হাইড্ৰ’কাৰ্বনবিধ হ’ল ______।

উত্তৰঃ মিথেন।

৪। সৌৰ কোষত ব্যৱহৃত মৌলবিধ হৈছে ______।

উত্তৰঃ ছিলিকন (Silicon)।

৫। নিউক্লীয় শক্তি কেন্দ্ৰত সচৰাচৰ ______ ৰ বিখণ্ডন কৰা হয়।

উত্তৰঃ ইউৰেনিয়াম-235।

৬। মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি ৰূপান্তৰণ প্ৰকল্পই কাম কৰিবলৈ সাগৰৰ উপৰিভাগ আৰু গভীৰ অংশৰ পানীৰ মাজত ন্যূনতম ______ উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য থাকিব লাগে।

উত্তৰঃ 20°C।

৭। জলশক্তি, জোৱাৰ শক্তি, সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি আদি ______ শক্তি।

উত্তৰঃ নৱীকৰণযোগ্য।

৮। বায়ুকল ঘূৰাবলৈ বায়ুৰ গতিবেগ ন্যূনতম ______ কি.মি./ঘণ্টা হ’ব লাগে।

উত্তৰঃ 15 কি.মি./ঘণ্টা।

৯। তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছৰ (LPG) প্ৰধান উপাদান হৈছে ______।

উত্তৰঃ বিউটেন।

১০। এনথ্ৰাছাইট কয়লাত কাৰ্বনৰ শতকৰা পৰিমাণ প্ৰায় ______।

উত্তৰঃ 95%।

১১। সৌৰ কুকাৰত ______ দাপোন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উত্তৰঃ অৱতল।

১২। হাইড্ৰ’জেনৰ দহনত কেৱল ______ উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ পানী (H₂O)।

---

শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

১। জীৱাশ্মজাত ইন্ধন হৈছে নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। জীৱাশ্মজাত ইন্ধন হৈছে অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।

২। সৌৰ কুকাৰত উত্তল দাপোন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সৌৰ কুকাৰত অৱতল দাপোন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৩। নিউক্লীয় শক্তি সৌৰ শক্তি আধাৰিত নহয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। নিউক্লীয় শক্তি পাৰমাণৱিক বিখণ্ডনৰ পৰা পোৱা যায়, সৌৰ শক্তিৰ পৰা নহয়।

৪। জৈৱ গেছত প্ৰায় ৭৫% মিথেন থাকে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৫। সৌৰ জল হীটাৰ ডাৱৰীয়া দিনত ভালদৰে কাম কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সৌৰ জল হীটাৰে ডাৱৰীয়া দিনত কাম কৰিব নোৱাৰে কাৰণ সূৰ্যৰ পোহৰ নাপায়।

৬। বায়ু শক্তি এটা অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বায়ু শক্তি এটা নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।

৭। ভূ-তাপীয় শক্তি সাগৰৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভূ-তাপীয় শক্তি পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰ ভাগৰ উত্তাপৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়।

৮। হাইড্ৰ’জেন CNG তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। হাইড্ৰ’জেনৰ দহনত কেৱল পানী উৎপন্ন হয়, কিন্তু CNG ৰ দহনত CO₂ নিৰ্গত হয়।

৯। কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ উদাহৰণ।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১০। নিউক্লীয় শক্তি কেন্দ্ৰত নিউক্লীয় একীভৱন প্ৰক্ৰিয়াৰে বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নিউক্লীয় শক্তি কেন্দ্ৰত নিউক্লীয় বিখণ্ডন প্ৰক্ৰিয়াৰে বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।

---

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)

১। জীৱাশ্মজাত ইন্ধন কি?

উত্তৰঃ নিযুত নিযুত বছৰ আগতে পৃথিৱীৰ গভীৰ স্তৰত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ মৃত অৱশিষ্টৰ পৰা উচ্চ চাপ আৰু উচ্চ তাপমাত্ৰাত গঠন হোৱা ইন্ধনক জীৱাশ্মজাত ইন্ধন বোলে। যেনে — কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ।

২। নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ শক্তিৰ উৎস প্ৰকৃতিত অবিৰতভাৱে উৎপন্ন হৈ থাকে আৰু কেতিয়াও শেষ নহয় সেইবোৰক নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস বোলে। যেনে — সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জলশক্তি ইত্যাদি।

৩। অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ শক্তিৰ উৎস গঠন হওঁতে নিযুত নিযুত বছৰৰ প্ৰয়োজন আৰু শেষ হ’লে কম সময়ৰ ভিতৰত ঘূৰাই পোৱা নাযায় সেইবোৰক অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস বোলে। যেনে — কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ।

৪। তাপভিত্তিক শক্তি কেন্দ্ৰ (Thermal Power Plant) কি?

উত্তৰঃ যি শক্তি কেন্দ্ৰত কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম বা প্ৰাকৃতিক গেছৰ দৰে জীৱাশ্মজাত ইন্ধন দহন কৰি পানী উতলাই বাষ্প উৎপাদন কৰা হয় আৰু সেই বাষ্পৰে টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয় তাকে তাপভিত্তিক শক্তি কেন্দ্ৰ বোলে।

৫। জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প কি?

উত্তৰঃ নদীত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি পানীৰ স্থিতি শক্তিক গতি শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰি আৰু তাৰ পিছত টাৰ্বাইনৰ সহায়ত বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা প্ৰকল্পক জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প বোলে।

৬। সৌৰ কোষ কি?

উত্তৰঃ সৌৰ কোষ হৈছে এবিধ যন্ত্ৰ যিয়ে সূৰ্যৰ পোহৰ শক্তিক পোনপটীয়াকৈ বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ছিলিকন (Silicon) সৌৰ কোষ নিৰ্মাণৰ প্ৰধান উপাদান।

৭। জৈৱ গেছ (Biogas) কি?

উত্তৰঃ জৈৱ গেছ হৈছে গৰু-ম’হৰ গোবৰ, কৃষি অৱশিষ্ট, পচা শাক-পাচলি আদি জৈৱ পদাৰ্থৰ বায়ুহীন পৰিৱেশত পচনৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হোৱা গেছ। ইয়াত প্ৰায় ৭৫% মিথেন থাকে।

৮। জোৱাৰ শক্তি কি?

উত্তৰঃ চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত সাগৰৰ পানীৰ উত্থান-পতনৰ (জোৱাৰ-ভাটা) পৰা আহৰণ কৰা শক্তিকে জোৱাৰ শক্তি বোলে।

৯। সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ কি?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত থকা কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, মিথেন আদি গেছে সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপক ধৰি ৰাখি পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰা পৰিঘটনাটোক সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ বোলে।

১০। নিউক্লীয় বিখণ্ডন কি?

উত্তৰঃ গধুৰ পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছ (যেনে ইউৰেনিয়াম-235) এটা নিউট্ৰনৰ দ্বাৰা আঘাত কৰিলে ই দুটা সৰু নিউক্লিয়াছত বিভক্ত হৈ বিপুল পৰিমাণৰ শক্তি মুক্ত কৰা পৰিঘটনাটোক নিউক্লীয় বিখণ্ডন বোলে।

১১। নিউক্লীয় একীভৱন কি?

উত্তৰঃ দুটা পাতল পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছ (যেনে হাইড্ৰ’জেন) একত্ৰিত হৈ এটা গধুৰ নিউক্লিয়াছ গঠন কৰি বিপুল শক্তি মুক্ত কৰা পৰিঘটনাটোক নিউক্লীয় একীভৱন বোলে। সূৰ্যত এই প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়।

১২। কয়লাৰ প্ৰকাৰকেইটা কি কি?

উত্তৰঃ কয়লাৰ প্ৰধান প্ৰকাৰকেইটা হ’ল — (ক) পিট, (খ) লিগনাইট, (গ) বিটুমিনাছ, (ঘ) এনথ্ৰাছাইট।

১৩। এছিড বৰষুণ কি?

উত্তৰঃ জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনৰ ফলত নিৰ্গত ছালফাৰ ডাই অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইডে বায়ুমণ্ডলৰ জলীয় বাষ্পৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি ছালফিউৰিক এছিড আৰু নাইট্ৰিক এছিড গঠন কৰে আৰু বৰষুণৰ লগত ভূমিত পৰে। ইয়াকে এছিড বৰষুণ বোলে।

১৪। বায়ুকল (Windmill) কি?

উত্তৰঃ বায়ুৰ গতি শক্তিক ঘূৰ্ণন শক্তিলৈ আৰু তাৰ পিছত বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা যন্ত্ৰকে বায়ুকল বোলে।

১৫। LPG ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰঃ Liquefied Petroleum Gas (তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছ)।

১৬। CNG ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰঃ Compressed Natural Gas (সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ)।

১৭। OTEC ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰঃ Ocean Thermal Energy Conversion (মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি ৰূপান্তৰণ)।

---

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)

১। জীৱাশ্মজাত ইন্ধনক অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস বুলি কোৱা হয় কিয়?

উত্তৰঃ জীৱাশ্মজাত ইন্ধন যেনে কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ আদি গঠন হওঁতে নিযুত নিযুত বছৰ সময় লাগে। এইবোৰ এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে পুনৰ কম সময়ৰ ভিতৰত প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে জীৱাশ্মজাত ইন্ধনক অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস বুলি কোৱা হয়।

২। তাপভিত্তিক শক্তি কেন্দ্ৰ জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ খনিৰ ওচৰত স্থাপন কৰা হয় কিয়?

উত্তৰঃ তাপভিত্তিক শক্তি কেন্দ্ৰত প্ৰচুৰ পৰিমাণে কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম বা প্ৰাকৃতিক গেছৰ প্ৰয়োজন হয়। এই ইন্ধনসমূহ দূৰলৈ পৰিবহন কৰিলে খৰচ আৰু অসুবিধা বেছি হয়। সেয়েহে তাপভিত্তিক শক্তি কেন্দ্ৰ খনিৰ ওচৰত স্থাপন কৰা হয় যাতে পৰিবহন খৰচ কম হয়।

৩। জৈৱ গেছৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ জৈৱ গেছৰ সুবিধাসমূহ হ’ল —
(ক) ই এটা পৰিষ্কাৰ ইন্ধন — ধোঁৱাবিহীনভাৱে জ্বলে।
(খ) ইয়াৰ উত্তাপন ক্ষমতা (কেল’ৰি মান) বেছি।
(গ) দহনৰ পিছত কোনো অৱশিষ্ট নেৰে।
(ঘ) অৱশিষ্ট হিচাপে পোৱা স্লাৰি উৎকৃষ্ট জৈৱিক সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
(ঙ) ই সহজলভ্য আৰু মিতব্যয়ী।

৪। সৌৰ পেনেল কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ বহুতো সৌৰ কোষক শ্ৰেণী সংযোগ কৰি যি সমষ্টি গঠন কৰা হয় তাকে সৌৰ পেনেল বোলে। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ — কৃত্ৰিম উপগ্ৰহত, ৰাস্তাৰ পোহৰৰ বাবে, ঘৰুৱা বিদ্যুৎ যোগানৰ বাবে, দুৰ্গম অঞ্চলত বিদ্যুৎ যোগানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৫। বায়ুকলৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ
সুবিধা —
(ক) পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে।
(খ) নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।
(গ) ইন্ধনৰ খৰচ নাই।

অসুবিধা —
(ক) বিস্তৃত মুকলি ভূমিৰ প্ৰয়োজন।
(খ) বায়ুৰ বেগ ন্যূনতম ১৫ কি.মি./ঘণ্টা হ’ব লাগে।
(গ) বতাহ সকলো সময়তে সমানভাৱে নাবলে।
(ঘ) স্থাপন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ খৰচ বেছি।

৬। পেট্ৰ’লিয়ামৰ পৰা পোৱা উৎপাদসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ পেট্ৰ’লিয়াম পৰিশোধনৰ পৰা পোৱা মুখ্য উৎপাদসমূহ হ’ল — পেট্ৰ’ল (গেছ’লিন), কেৰাছিন, ডিজেল, লুব্ৰিকেটিং তেল, পেৰাফিন ম’ম, বিটুমেন আদি।

৭। সৌৰ কুকাৰৰ বাকচটো ক’লা ৰঙৰ কৰা হয় কিয়?

উত্তৰঃ ক’লা ৰঙে তাপ শোষণ ভালদৰে কৰে। সেয়েহে সৌৰ কুকাৰৰ বাকচটো ক’লা ৰঙেৰে ৰং কৰা হয় যাতে সূৰ্যৰ তাপ সৰ্বাধিক পৰিমাণে শোষণ কৰিব পাৰে আৰু ৰন্ধন প্ৰক্ৰিয়া ক্ষিপ্ৰ হয়।

৮। নদীবান্ধ নিৰ্মাণৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ
সুবিধা —
(ক) বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি।
(খ) জলসিঞ্চনৰ বাবে পানী পোৱা যায়।
(গ) বানপানী নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।

অসুবিধা —
(ক) বৃহৎ ভূমি জলমগ্ন হয়, ফলত জীৱ-জন্তু আৰু মানুহৰ বাসস্থান নষ্ট হয়।
(খ) পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
(গ) নিৰ্মাণ ব্যয় অতি বেছি।
(ঘ) পলস জমা হৈ বান্ধৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।

---

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)

১। সৌৰ শক্তি কি? সৌৰ শক্তি আহৰণৰ দুটা পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰা পোৱা তাপ আৰু পোহৰ শক্তিকে সৌৰ শক্তি বোলে।

সৌৰ শক্তি আহৰণৰ দুটা পদ্ধতি —

(ক) সৌৰ কুকাৰ — সৌৰ কুকাৰ হৈছে এটা বাকচ সদৃশ যন্ত্ৰ যিটো ভিতৰত ক’লা ৰঙেৰে ৰং কৰা হয় আৰু ওপৰত কাঁচৰ ঢাকনি থাকে। ক’লা ৰঙে তাপ শোষণ কৰে আৰু কাঁচৰ ঢাকনিয়ে তাপ ভিতৰতে ধৰি ৰাখে (সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ)। অৱতল দাপোনৰ সহায়ত সূৰ্যৰ ৰশ্মি কেন্দ্ৰীভূত কৰি কুকাৰৰ তাপমাত্ৰা ১০০°C ৰ পৰা ১৪০°C লৈকে বঢ়োৱা হয়। ইয়াত দাইল, ভাত, শাক-পাচলি আদি ৰান্ধিব পাৰি।

(খ) সৌৰ কোষ — সৌৰ কোষে সূৰ্যৰ পোহৰ শক্তিক পোনপটীয়াকৈ বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ছিলিকন সৌৰ কোষৰ প্ৰধান উপাদান। বহুতো সৌৰ কোষ একত্ৰিত কৰি সৌৰ পেনেল গঠন কৰা হয়। সৌৰ পেনেল কৃত্ৰিম উপগ্ৰহত, ৰাস্তাৰ পোহৰৰ বাবে, দুৰ্গম অঞ্চলত বিদ্যুৎ যোগানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

২। জৈৱ গেছ (Biogas) কেনেকৈ উৎপাদন কৰা হয়? জৈৱ গেছ প্ৰকল্পৰ এটা চিত্ৰ সহ বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ জৈৱ গেছ প্ৰকল্পত গৰু-ম’হৰ গোবৰ, কৃষি অৱশিষ্ট, পচা শাক-পাচলি আদি জৈৱ পদাৰ্থৰ বায়ুহীন পৰিৱেশত অৱবায়ৱীয় বেক্টেৰিয়াৰ সহায়ত পচন ঘটোৱা হয়।

জৈৱ গেছ প্ৰকল্পৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল —
(ক) মিশ্ৰণ টেংক — ইয়াত গোবৰ আৰু পানী মিহলাই স্লাৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়।
(খ) পাচক (Digester) — ই এটা ভূগৰ্ভস্থ ইটাৰে নিৰ্মিত গম্বুজ আকৃতিৰ গঠন। ইয়াত স্লাৰি ভৰাই বন্ধ কৰি দিয়া হয়। বায়ুহীন পৰিৱেশত অৱবায়ৱীয় বেক্টেৰিয়াই জৈৱ পদাৰ্থ বিযোজন কৰি গেছ উৎপাদন কৰে।
(গ) গেছ নিৰ্গমন পাইপ — উৎপাদিত গেছ পাইপৰ সহায়ত ব্যৱহাৰৰ বাবে উলিয়াই অনা হয়।
(ঘ) অৱশিষ্ট স্লাৰি নিৰ্গমন — ব্যৱহৃত স্লাৰি উৎকৃষ্ট জৈৱিক সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

জৈৱ গেছত প্ৰায় ৭৫% মিথেন থাকে। ইয়াৰ উপৰিও হাইড্ৰ’জেন, কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেন ছালফাইড থাকে।

৩। পৰম্পৰাগত আৰু অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ

পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস	অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস
দীৰ্ঘদিন ধৰি ব্যৱহাৰ হৈ অহা শক্তিৰ উৎস।	তুলনামূলকভাৱে নতুনকৈ ব্যৱহাৰ হোৱা শক্তিৰ উৎস।
বেছিভাগ অনৱীকৰণযোগ্য।	বেছিভাগ নৱীকৰণযোগ্য।
পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কৰে।	পৰিৱেশ বান্ধৱ।
ভঁৰাল সীমিত।	প্ৰকৃতিত অফুৰন্ত।
উদাহৰণ — কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ।	উদাহৰণ — সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জৈৱ-ভৰ।

৪। সাগৰৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ তিনিটা পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ সাগৰৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ তিনিটা পদ্ধতি হ’ল —

(ক) জোৱাৰ শক্তি — চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত সাগৰত জোৱাৰ-ভাটা হয়। সাগৰৰ সংকীৰ্ণ মুখত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি জোৱাৰৰ সময়ত পানী ভিতৰলৈ সোমায় আৰু ভাটাৰ সময়ত পানী বাহিৰলৈ ওলাই যায়। এই পানীৰ গতিয়ে টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে।

(খ) তৰংগ শক্তি — সাগৰৰ ঢৌৰ (তৰংগৰ) গতি শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়। এই পদ্ধতি কেৱল শক্তিশালী ঢৌ থকা উপকূলীয় অঞ্চলতহে কাৰ্যকৰী।

(গ) মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি (OTEC) — সাগৰৰ উপৰিভাগৰ উষ্ণ পানী আৰু গভীৰ অংশৰ ঠাণ্ডা পানীৰ মাজৰ উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্যক ব্যৱহাৰ কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়। এই পদ্ধতিত কাম কৰিবলৈ উপৰিভাগ আৰু গভীৰ অংশৰ মাজত ন্যূনতম ২০°C উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য থাকিব লাগে। উপৰিভাগৰ উষ্ণ পানীয়ে এমোনিয়া বা অন্য তৰলক বাষ্পীভূত কৰে আৰু সেই বাষ্পই টাৰ্বাইন ঘূৰায়। গভীৰ অংশৰ ঠাণ্ডা পানীয়ে বাষ্পক পুনৰ ঘনীভূত কৰে।

৫। নিউক্লীয় শক্তি কি? নিউক্লীয় বিখণ্ডন আৰু নিউক্লীয় একীভৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছৰ বিখণ্ডন বা একীভৱনৰ ফলত মুক্ত হোৱা শক্তিকে নিউক্লীয় শক্তি বোলে।

নিউক্লীয় বিখণ্ডন	নিউক্লীয় একীভৱন
গধুৰ পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছ দুটা সৰু নিউক্লিয়াছত ভাগ হয়।	দুটা পাতল নিউক্লিয়াছ একত্ৰিত হৈ এটা গধুৰ নিউক্লিয়াছ গঠন কৰে।
ইউৰেনিয়াম-235 ব্যৱহাৰ কৰা হয়।	হাইড্ৰ’জেনৰ আইছ’ট’প ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
নিউক্লীয় শক্তি কেন্দ্ৰত ব্যৱহাৰ হয়।	সূৰ্যত এই প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়।
তুলনামূলকভাৱে কম শক্তি মুক্ত হয়।	বিপুল পৰিমাণৰ শক্তি মুক্ত হয়।
নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।	নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো কঠিন।

৬। জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনে পৰিৱেশৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায় বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনে পৰিৱেশৰ ওপৰত তলত দিয়া ধৰণে প্ৰভাৱ পেলায় —

(ক) বায়ু প্ৰদূষণ — জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ দহনৰ ফলত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, কাৰ্বন মন’ক্সাইড, ছালফাৰ ডাই অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড আদি ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গত হয় যিয়ে বায়ু প্ৰদূষণ কৰে।

(খ) গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি — কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছে সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰি পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ ফলত হিমবাহ গলি যায়, সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বাঢ়ে আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন হয়।

(গ) এছিড বৰষুণ — ছালফাৰ ডাই অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইডে বায়ুমণ্ডলৰ জলীয় বাষ্পৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি ছালফিউৰিক এছিড আৰু নাইট্ৰিক এছিড গঠন কৰে যি বৰষুণৰ লগত মাটিত পৰে। এছিড বৰষুণে অট্টালিকা, কৃষিভূমি আৰু জলাশয়ৰ ক্ষতি কৰে।

(ঘ) স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি — নিৰ্গত গেছসমূহে হাওঁফাওঁ, চকু আৰু ছালৰ ৰোগ সৃষ্টি কৰে।

(ঙ) ভূমি আৰু জল প্ৰদূষণ — খনি আহৰণ আৰু পৰিশোধনৰ সময়ত ভূমি আৰু জল প্ৰদূষণ হয়।