সাৰাংশ: দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ অধ্যায় ১২ “বিদ্যুৎ” পাঠটোত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ, বিভৱভেদ, ওমৰ সূত্ৰ, ৰোধ, ৰোধকৰ শ্ৰেণীবদ্ধ আৰু সমান্তৰাল সজ্জা, বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া, জুলৰ নিয়ম, বৈদ্যুতিক ফিউজ আৰু বৈদ্যুতিক ক্ষমতা আদি বিষয়সমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ একক এম্পিয়াৰ, বিভৱভেদৰ একক ভল্ট, ৰোধৰ একক ওম আদিৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত শ্ৰেণীবদ্ধ আৰু সমান্তৰাল বৰ্তনীৰ সুবিধা-অসুবিধা, গৃহস্থালী বৰ্তনীৰ বিদ্যুৎ সংযোগ, বৈদ্যুতিক শক্তি আৰু ক্ষমতাৰ গণনা আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় সামৰি লোৱা হৈছে।

Summary: Chapter 12 “Electricity” of Class 10 Science covers electric current, potential difference, Ohm’s law, resistance, series and parallel combinations of resistors, heating effect of electric current, Joule’s law, electric fuse, and electric power. The chapter discusses SI units of current (ampere), potential difference (volt), and resistance (ohm). It also covers advantages and disadvantages of series and parallel circuits, household electrical wiring, and calculations related to electrical energy and power.

---

পাঠভিত্তিক প্ৰশ্ন উত্তৰ (Textbook Questions and Answers)

পৃষ্ঠা নং ২০০ (Page No. 200)

১। বৰ্তনী এটাৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ নিৰবিচ্ছিন্ন আৰু বন্ধ পথটোকে বৰ্তনী বোলে। বৰ্তনী এটাত সাধাৰণতে বেটাৰী বা কোষ, সংযোগী তাঁৰ, চুইচ আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলি (যেনে বাল্ব, ৰোধক আদি) থাকে।

২। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ একক সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক হ’ল এম্পিয়াৰ (A)। পৰিবাহী এডালৰ যিকোনো প্ৰস্থচ্ছেদৰ মাজেৰে প্ৰতি ছেকেণ্ডত এক কুলম্ব আধান প্ৰবাহিত হ’লে সেই প্ৰবাহক এক এম্পিয়াৰ বোলে।
অৰ্থাৎ, 1A = 1C/1s

৩। এক কুলম্ব আধান গঠন কৰিবলৈ কিমানটা ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰয়োজন তাক গণনা কৰা।

উত্তৰঃ আমি জানো যে এটা ইলেক্ট্ৰনৰ আধান e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C
যদি n সংখ্যক ইলেক্ট্ৰনে 1 কুলম্ব আধান গঠন কৰে, তেন্তে—
Q = n × e
1 = n × 1.6 × 10⁻¹⁹
n = 1 / (1.6 × 10⁻¹⁹)
n = 6.25 × 10¹⁸ টা ইলেক্ট্ৰন।
গতিকে, এক কুলম্ব আধান গঠন কৰিবলৈ 6.25 × 10¹⁸ টা ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰয়োজন।

পৃষ্ঠা নং ২০২ (Page No. 202)

১। দুটা বিন্দুৰ মাজত বিভৱভেদ বজাই ৰখা সঁজুলিটোৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ দুটা বিন্দুৰ মাজত বিভৱভেদ বজাই ৰখা সঁজুলিটো হ’ল বেটাৰী বা বৈদ্যুতিক কোষ।

২। কোনো পৰিবাহীৰ দুটা বিন্দুৰ মাজত 1V বিভৱভেদ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ কোনো পৰিবাহীৰ দুটা বিন্দুৰ মাজত 1V বিভৱভেদ মানে হ’ল — এক কুলম্ব ধনাত্মক আধানক এটা বিন্দুৰ পৰা আনটো বিন্দুলৈ স্থানান্তৰিত কৰিবলৈ এক জুল কাৰ্য কৰিব লাগে।
অৰ্থাৎ, 1V = 1J/1C

৩। 6V ৰ এটা বেটাৰীয়ে প্ৰতি কুলম্ব আধানক কিমান শক্তি প্ৰদান কৰে?

উত্তৰঃ আমি জানো, V = W/Q
ইয়াত, V = 6V, Q = 1C
গতিকে, W = V × Q = 6 × 1 = 6 জুল।
অৰ্থাৎ, 6V ৰ বেটাৰীয়ে প্ৰতি কুলম্ব আধানক 6 জুল শক্তি প্ৰদান কৰে।

পৃষ্ঠা নং ২০৯ (Page No. 209)

১। পৰিবাহী এডালৰ ৰোধ কি কি কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰঃ পৰিবাহী এডালৰ ৰোধ তলত দিয়া কাৰকসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে—
(ক) পৰিবাহীডালৰ দৈৰ্ঘ্য (l) — দৈৰ্ঘ্য বাঢ়িলে ৰোধ বাঢ়ে (R ∝ l)
(খ) পৰিবাহীডালৰ প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি (A) — কালি বাঢ়িলে ৰোধ কমে (R ∝ 1/A)
(গ) পৰিবাহীৰ পদাৰ্থৰ প্ৰকৃতি (ρ) — বিভিন্ন পদাৰ্থৰ ৰোধকতা বিভিন্ন।
(ঘ) পৰিবাহীৰ উষ্ণতা — উষ্ণতা বাঢ়িলে সাধাৰণতে ধাতুৰ ৰোধ বাঢ়ে।
সূত্ৰ: R = ρl/A

২। একে পদাৰ্থৰ শকত আৰু ক্ষীণ তাঁৰ — কোনডালৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ সহজে প্ৰবাহিত হ’ব?

উত্তৰঃ শকত তাঁৰডালৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ সহজে প্ৰবাহিত হ’ব। কাৰণ শকত তাঁৰৰ প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি (A) বেছি, গতিকে ইয়াৰ ৰোধ কম (R ∝ 1/A)। ৰোধ কম হোৱা বাবে বেছি প্ৰবাহ চালিত হয়।

৩। কোনো তাঁৰ এডালৰ ৰোধ ইয়াৰ প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালিৰ ওপৰত কেনেকৈ নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰঃ তাঁৰ এডালৰ ৰোধ ইয়াৰ প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালিৰ ব্যস্তানুপাতিক। অৰ্থাৎ, R ∝ 1/A। প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি বাঢ়িলে ৰোধ কমি যায় আৰু প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি কমিলে ৰোধ বাঢ়ি যায়।

৪। বিভৱভেদ আধালৈ হ্ৰাস কৰিলে পৰিবাহী এডালৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুতৰ পৰিমাণ কিমান হ’ব?

উত্তৰঃ ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি, V = IR বা I = V/R। ৰোধ স্থিৰ থাকিলে, বিভৱভেদ আধালৈ হ্ৰাস কৰিলে বিদ্যুৎ প্ৰবাহও আধালৈ হ্ৰাস হ’ব।

পৃষ্ঠা নং ২১৩ (Page No. 213)

১। তাপন সঁজুলিত (যেনে পাউৰুটি সেকা সঁজুলি, ইস্ত্ৰি আদি) সংকৰ ধাতুৰ কুণ্ডলী কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বিশুদ্ধ ধাতু কিয় ব্যৱহাৰ কৰা নহয়?

উত্তৰঃ তাপন সঁজুলিত সংকৰ ধাতু ব্যৱহাৰ কৰাৰ কাৰণসমূহ হ’ল—
(ক) সংকৰ ধাতুৰ ৰোধকতা বিশুদ্ধ ধাতুতকৈ বহুত বেছি, গতিকে বেছি তাপ উৎপন্ন হয়।
(খ) সংকৰ ধাতু উচ্চ উষ্ণতাত সহজে জাৰিত (oxidize) নহয়।
(গ) সংকৰ ধাতুৰ গলনাংক উচ্চ, গতিকে উচ্চ উষ্ণতাতো গলি নাযায়।
বিশুদ্ধ ধাতুৰ ৰোধকতা কম হোৱাৰ বাবে আৰু সহজে জাৰিত হোৱাৰ বাবে তাপন সঁজুলিত ব্যৱহাৰ উপযোগী নহয়।

২। বৈদ্যুতিক চাকিৰ (lamp) ফিলামেণ্ট তৈয়াৰ কৰিবলৈ কিয় টাংষ্টেন ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক চাকিৰ ফিলামেণ্ট তৈয়াৰ কৰিবলৈ টাংষ্টেন ব্যৱহাৰ কৰাৰ কাৰণসমূহ—
(ক) টাংষ্টেনৰ গলনাংক অতি উচ্চ (প্ৰায় 3380°C), গতিকে উচ্চ উষ্ণতাতো গলি নাযায়।
(খ) টাংষ্টেনৰ ৰোধকতা বেছি, গতিকে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লে বেছি তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন হয়।
(গ) ই উচ্চ উষ্ণতাতো শক্তিশালী আৰু সুস্থিৰ হৈ থাকে।

৩। বৈদ্যুতিক তাপন সঁজুলিবোৰৰ কুণ্ডলীবোৰ কিয় জিলিকি উঠে আনহাতে সংযোগী তাঁৰবোৰ জিলিকি নুঠে?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক তাপন সঁজুলিৰ কুণ্ডলীবোৰৰ ৰোধ অতি বেছি। সেয়ে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লে জুলৰ নিয়ম অনুসৰি (H = I²Rt) ইয়াত প্ৰচুৰ তাপ উৎপন্ন হয় আৰু কুণ্ডলীবোৰ জিলিকি (ৰঙা হৈ) উঠে। আনহাতে সংযোগী তাঁৰবোৰ তাম বা এলুমিনিয়ামৰ হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ ৰোধ অতি কম। সেয়ে তাপ কম উৎপন্ন হয় আৰু তাঁৰবোৰ জিলিকি নুঠে।

পৃষ্ঠা নং ২১৬ (Page No. 216)

১। 220V লাইনত 5A বিদ্যুৎ প্ৰবাহ ব্যৱহাৰ কৰা এটা বৈদ্যুতিক মটৰৰ ক্ষমতাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা। 2 ঘণ্টাত মটৰটোৱে কিমান শক্তি ব্যয় কৰিব?

উত্তৰঃ দিয়া আছে: V = 220V, I = 5A, t = 2 ঘণ্টা

ক্ষমতা (P) = V × I = 220 × 5 = 1100 W = 1.1 kW

শক্তি (E) = P × t = 1100 × 2 × 3600 = 7,920,000 J = 7.92 × 10⁶ J
বা, E = 1.1 kW × 2 h = 2.2 kWh (ইউনিট)

গতিকে, মটৰটোৰ ক্ষমতা 1100 W আৰু 2 ঘণ্টাত ব্যয়িত শক্তি 2.2 kWh।

পৃষ্ঠা নং ২১৮ (Page No. 218)

১। তলৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰত সমতুল্য ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ
(ক) যেতিয়া তিনিটা ৰোধক 1Ω, 2Ω আৰু 3Ω শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা হয়—
Rs = R₁ + R₂ + R₃ = 1 + 2 + 3 = 6Ω

(খ) যেতিয়া তিনিটা ৰোধক 1Ω, 2Ω আৰু 3Ω সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হয়—
1/Rp = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃ = 1/1 + 1/2 + 1/3 = 6/6 + 3/6 + 2/6 = 11/6
Rp = 6/11 = 0.545Ω

পৃষ্ঠা নং ২২০ (Page No. 220)

১। 100Ω ৰোধৰ এটা বৈদ্যুতিক চাকি, 50Ω ৰোধৰ এটা টোষ্টাৰ আৰু 500Ω ৰোধৰ এটা পানী গৰম কৰা সঁজুলি 220V ৰ উৎসৰ লগত সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে। ইয়াৰ প্ৰতিটোৱে কিমান বিদ্যুৎ প্ৰবাহ শোষণ কৰিব আৰু উৎসৰ পৰা মুঠ কিমান বিদ্যুৎ প্ৰবাহ লোৱা হ’ব সেয়া নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R₁ = 100Ω (চাকি), R₂ = 50Ω (টোষ্টাৰ), R₃ = 500Ω (পানী গৰম কৰা সঁজুলি), V = 220V

সমান্তৰাল সজ্জাত প্ৰতিটোৰ মাজত বিভৱভেদ সমান = 220V

বৈদ্যুতিক চাকিৰ মাজেৰে প্ৰবাহ: I₁ = V/R₁ = 220/100 = 2.2A
টোষ্টাৰৰ মাজেৰে প্ৰবাহ: I₂ = V/R₂ = 220/50 = 4.4A
পানী গৰম কৰা সঁজুলিৰ মাজেৰে প্ৰবাহ: I₃ = V/R₃ = 220/500 = 0.44A

মুঠ প্ৰবাহ: I = I₁ + I₂ + I₃ = 2.2 + 4.4 + 0.44 = 7.04A

সমতুল্য ৰোধ: 1/Rp = 1/100 + 1/50 + 1/500 = 5/500 + 10/500 + 1/500 = 16/500
Rp = 500/16 = 31.25Ω

২। 2Ω, 3Ω আৰু 6Ω ৰোধকেইটা কেনেকৈ সংযোগ কৰিলে সমতুল্য ৰোধ 4Ω পোৱা যাব?

উত্তৰঃ 3Ω আৰু 6Ω ৰোধকক সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰিলে—
1/Rp = 1/3 + 1/6 = 2/6 + 1/6 = 3/6 = 1/2
Rp = 2Ω

এতিয়া এই সমান্তৰাল সজ্জাক 2Ω ৰোধকৰ সৈতে শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰিলে—
Rs = 2 + 2 = 4Ω

গতিকে, 3Ω আৰু 6Ω সমান্তৰালত আৰু তাৰ লগত 2Ω শ্ৰেণীবদ্ধত সংযোগ কৰিলে সমতুল্য ৰোধ 4Ω পোৱা যায়।

৩। 4Ω, 8Ω, 12Ω আৰু 24Ω ৰোধকেইটা সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে। এই সজ্জাটো 6V ৰ বেটাৰী এটাৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। (ক) সমতুল্য ৰোধ আৰু (খ) প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R₁ = 4Ω, R₂ = 8Ω, R₃ = 12Ω, R₄ = 24Ω, V = 6V

(ক) সমতুল্য ৰোধ:
1/Rp = 1/4 + 1/8 + 1/12 + 1/24
= 6/24 + 3/24 + 2/24 + 1/24 = 12/24 = 1/2
Rp = 2Ω

(খ) প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে প্ৰবাহ:
I₁ = V/R₁ = 6/4 = 1.5A
I₂ = V/R₂ = 6/8 = 0.75A
I₃ = V/R₃ = 6/12 = 0.5A
I₄ = V/R₄ = 6/24 = 0.25A

মুঠ প্ৰবাহ: I = 1.5 + 0.75 + 0.5 + 0.25 = 3A
পৰীক্ষণ: I = V/Rp = 6/2 = 3A (শুদ্ধ)

৪। তলৰ বৰ্তনীটোত—
(ক) 12Ω ৰোধকৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নিৰ্ণয় কৰা।
(খ) 12Ω ৰোধকৰ মাজৰ বিভৱভেদ নিৰ্ণয় কৰা।
[বৰ্তনীত 2V ৰ তিনিটা কোষ শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা আছে আৰু 5Ω, 8Ω, 12Ω ৰোধক শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা আছে।]

উত্তৰঃ দিয়া আছে: V = 2 + 2 + 2 = 6V, R₁ = 5Ω, R₂ = 8Ω, R₃ = 12Ω

মুঠ ৰোধ (শ্ৰেণীবদ্ধ): Rs = 5 + 8 + 12 = 25Ω

(ক) বৰ্তনীৰ প্ৰবাহ: I = V/Rs = 6/25 = 0.24A
শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাত প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে একেই প্ৰবাহ চালিত হয়।
গতিকে, 12Ω ৰোধকৰ মাজেৰে প্ৰবাহ = 0.24A

(খ) 12Ω ৰোধকৰ মাজৰ বিভৱভেদ:
V₃ = I × R₃ = 0.24 × 12 = 2.88V

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions and Answers)

১। 9600 কুলম্ব আধান 1 ঘণ্টাত 50V বিভৱভেদত বৰ্তনী এটাৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত হয়। বৰ্তনীটোত উৎপন্ন হোৱা তাপৰ পৰিমাণ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: Q = 9600C, t = 1 ঘণ্টা = 3600s, V = 50V

প্ৰবাহ: I = Q/t = 9600/3600 = 2.67A

উৎপন্ন তাপ: H = VIt = 50 × 2.67 × 3600 = 4,80,000 J
বা, H = VQ = 50 × 9600 = 4,80,000 J = 4.8 × 10⁵ J

গতিকে, বৰ্তনীটোত উৎপন্ন হোৱা তাপৰ পৰিমাণ 4.8 × 10⁵ জুল।

২। 20Ω ৰোধযুক্ত এটা বৈদ্যুতিক ইস্ত্ৰিয়ে 5A বিদ্যুৎ প্ৰবাহ গ্ৰহণ কৰে। 30 ছেকেণ্ডত উৎপন্ন হোৱা তাপ গণনা কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R = 20Ω, I = 5A, t = 30s

জুলৰ সূত্ৰ অনুসৰি—
H = I²Rt
H = (5)² × 20 × 30
H = 25 × 20 × 30
H = 15,000 J = 1.5 × 10⁴ J

গতিকে, 30 ছেকেণ্ডত উৎপন্ন হোৱা তাপ 15,000 জুল।

৩। বৈদ্যুতিক ক্ষমতাৰ সংজ্ঞা লিখা আৰু ইয়াৰ একক কি?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক বৰ্তনী এটাত বিদ্যুৎ শক্তি খৰচ হোৱাৰ হাৰকে বৈদ্যুতিক ক্ষমতা বোলে।
সূত্ৰ: P = W/t = VI
ইয়াৰ SI একক হ’ল ৱাট (W)।
1 ৱাট = 1 ভল্ট × 1 এম্পিয়াৰ = 1 জুল/ছেকেণ্ড
ব্যৱহাৰিক একক হ’ল কিলোৱাট (kW)। 1 kW = 1000 W।

৪। বিদ্যুৎ যোগান কোম্পানীয়ে বিদ্যুৎ শক্তিৰ যি একক ব্যৱহাৰ কৰে সেয়া কি? এক “ইউনিট” বিদ্যুৎ শক্তিক জুলত ৰূপান্তৰ কৰা।

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ যোগান কোম্পানীয়ে ব্যৱহাৰ কৰা বিদ্যুৎ শক্তিৰ একক হ’ল কিলোৱাট-ঘণ্টা (kWh)।

1 kWh = 1 kW × 1 h = 1000 W × 3600 s = 3,600,000 J = 3.6 × 10⁶ J

গতিকে, এক “ইউনিট” বিদ্যুৎ শক্তি = 3.6 × 10⁶ জুল।

---

অতি চমু উত্তৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)

১। বিদ্যুৎ প্ৰবাহ কাক বোলে?

উত্তৰঃ পৰিবাহী এডালৰ যিকোনো প্ৰস্থচ্ছেদৰ মাজেৰে প্ৰতি একক সময়ত প্ৰবাহিত হোৱা আধানৰ পৰিমাণকে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ বোলে। I = Q/t।

২। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক কি?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক হ’ল এম্পিয়াৰ (A)।

৩। আধানৰ SI একক কি?

উত্তৰঃ আধানৰ SI একক হ’ল কুলম্ব (C)।

৪। বিভৱভেদ কাক বোলে?

উত্তৰঃ একক ধনাত্মক আধানক এটা বিন্দুৰ পৰা আনটো বিন্দুলৈ স্থানান্তৰিত কৰিবলৈ কৰা কাৰ্যকে দুটা বিন্দুৰ মাজৰ বিভৱভেদ বোলে। V = W/Q।

৫। বিভৱভেদৰ SI একক কি?

উত্তৰঃ বিভৱভেদৰ SI একক হ’ল ভল্ট (V)।

৬। ৰোধৰ SI একক কি?

উত্তৰঃ ৰোধৰ SI একক হ’ল ওম (Ω)।

৭। 1 ওম কাক বোলে?

উত্তৰঃ কোনো পৰিবাহীৰ দুই মূৰৰ মাজত 1 ভল্ট বিভৱভেদ প্ৰয়োগ কৰিলে যদি ইয়াৰ মাজেৰে 1 এম্পিয়াৰ বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হয়, তেতিয়া সেই পৰিবাহীৰ ৰোধ 1 ওম বোলে। 1Ω = 1V/1A।

৮। ওমৰ সূত্ৰটো কি?

উত্তৰঃ উষ্ণতা স্থিৰ থাকিলে, কোনো পৰিবাহীৰ দুই মূৰৰ মাজত প্ৰয়োগ কৰা বিভৱভেদ (V) ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ (I) সমানুপাতিক। V = IR, য’ত R = ৰোধ (ধ্ৰুৱক)।

৯। এমিটাৰ কি? ইয়াক বৰ্তনীত কেনেকৈ সংযোগ কৰা হয়?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলিবিধক এমিটাৰ বোলে। ইয়াক বৰ্তনীত শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে (series) সংযোগ কৰা হয়।

১০। ভল্টমিটাৰ কি? ইয়াক বৰ্তনীত কেনেকৈ সংযোগ কৰা হয়?

উত্তৰঃ বিভৱভেদ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলিবিধক ভল্টমিটাৰ বোলে। ইয়াক বৰ্তনীত সমান্তৰালভাৱে (parallel) সংযোগ কৰা হয়।

১১। ৰোধকতা কাক বোলে?

উত্তৰঃ একক দৈৰ্ঘ্য আৰু একক প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালিবিশিষ্ট পৰিবাহী এডালৰ ৰোধকে ৰোধকতা (ρ) বোলে। R = ρl/A, গতিকে ρ = RA/l। ইয়াৰ একক Ω.m।

১২। বৈদ্যুতিক ফিউজ কি?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক ফিউজ হ’ল এডাল নিম্ন গলনাংকৰ সংকৰ ধাতুৰ তাঁৰ যিয়ে অতিৰিক্ত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ হ’লে গলি গৈ বৰ্তনীটো ভাঙি দিয়ে আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলিসমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

১৩। বৈদ্যুতিক ক্ষমতা কাক বোলে?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক বৰ্তনী এটাত বিদ্যুৎ শক্তি খৰচ হোৱাৰ হাৰকে বৈদ্যুতিক ক্ষমতা বোলে। P = VI = I²R = V²/R। ইয়াৰ SI একক ৱাট (W)।

১৪। 1 কিলোৱাট-ঘণ্টা সমান কিমান জুল?

উত্তৰঃ 1 কিলোৱাট-ঘণ্টা (kWh) = 3.6 × 10⁶ জুল।

১৫। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ কোনফালে?

উত্তৰঃ প্ৰচলিত মতে বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ ধনাত্মক মেৰুৰ পৰা ঋণাত্মক মেৰুলৈ, অৰ্থাৎ ইলেক্ট্ৰন প্ৰবাহৰ বিপৰীত দিশত।

১৬। পৰিবাহী আৰু অপৰিবাহী পদাৰ্থ কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ সহজে প্ৰবাহিত হয় সেইবোৰক পৰিবাহী বোলে (যেনে— তাম, ৰূপ, এলুমিনিয়াম)। যিবোৰ পদাৰ্থৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত নহয় সেইবোৰক অপৰিবাহী বা নিৰোধক বোলে (যেনে— ৰবৰ, কাঠ, কাঁচ)।

১৭। জুলৰ তাপীয় নিয়মটো লিখা।

উত্তৰঃ জুলৰ তাপীয় নিয়ম অনুসৰি, কোনো ৰোধকত উৎপন্ন হোৱা তাপ (H) বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ বৰ্গৰ সমানুপাতিক (I²), ৰোধৰ সমানুপাতিক (R) আৰু সময়ৰ সমানুপাতিক (t)। H = I²Rt।

১৮। সৰ্বাধিক পৰিবাহী ধাতু কোনটো?

উত্তৰঃ ৰূপ (Silver) হ’ল সৰ্বাধিক পৰিবাহী ধাতু, কাৰণ ইয়াৰ ৰোধকতা সকলো ধাতুতকৈ কম।

১৯। গৃহস্থালীত বৈদ্যুতিক সঁজুলিবোৰ কোন সজ্জাত সংযোগ কৰা হয়?

উত্তৰঃ গৃহস্থালীত বৈদ্যুতিক সঁজুলিবোৰ সমান্তৰাল সজ্জাত সংযোগ কৰা হয়।

২০। ৰোধকতাৰ SI একক কি?

উত্তৰঃ ৰোধকতাৰ SI একক হ’ল ওম-মিটাৰ (Ω.m)।

---

চমু উত্তৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)

১। ওমৰ সূত্ৰটো বিৱৰণ কৰা।

উত্তৰঃ ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি, উষ্ণতা স্থিৰ থকা অৱস্থাত বৰ্তনীত সংযোজিত প্ৰদত্ত ধাতুৰ তাঁৰ এডালৰ দুই মূৰৰ মাজৰ বিভৱভেদ (V), তাঁৰডালৰ মাজেৰে যোৱা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ (I) সমানুপাতিক।
অৰ্থাৎ, V ∝ I
বা, V = IR
য’ত R হ’ল পৰিবাহীডালৰ ৰোধ, যি এটা ধ্ৰুৱক।
গ্ৰাফিকেলভাৱে, V আৰু I ৰ মাজত এডাল সৰলৰেখা পোৱা যায় যি মূলবিন্দুৰ মাজেৰে যায়।

২। শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জা আৰু সমান্তৰাল সজ্জাৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জা	সমান্তৰাল সজ্জা
ৰোধকবোৰ একাদিক্ৰমে সংযোগ কৰা হয়।	ৰোধকবোৰ দুটা উমৈহতীয়া বিন্দুৰ মাজত সংযোগ কৰা হয়।
প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে একেই প্ৰবাহ চালিত হয়।	প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজত একেই বিভৱভেদ থাকে।
মুঠ ৰোধ: Rs = R₁ + R₂ + R₃ + …	মুঠ ৰোধ: 1/Rp = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃ + …
সমতুল্য ৰোধ সকলোতকৈ বেছি।	সমতুল্য ৰোধ আটাইতকৈ সৰু ৰোধতকৈও কম।
এটা ৰোধক নষ্ট হ’লে গোটেই বৰ্তনী বন্ধ হয়।	এটা ৰোধক নষ্ট হ’লেও বাকীবোৰ চলি থাকে।

৩। গৃহস্থালীৰ বৰ্তনীত সমান্তৰাল সজ্জা ব্যৱহাৰ কৰাৰ সুবিধাবোৰ কি কি?

উত্তৰঃ গৃহস্থালীৰ বৰ্তনীত সমান্তৰাল সজ্জা ব্যৱহাৰ কৰাৰ সুবিধাবোৰ হ’ল—
(ক) প্ৰতিটো সঁজুলিয়ে সম্পূৰ্ণ বিভৱভেদ (220V) লাভ কৰে।
(খ) প্ৰতিটো সঁজুলি স্বতন্ত্ৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি — এটা বন্ধ কৰিলে আনবোৰ চলি থাকে।
(গ) মুঠ ৰোধ কমি যায়, ফলত বৰ্তনীত বেছি প্ৰবাহ চালিত হ’ব পাৰে।
(ঘ) কোনো এটা সঁজুলি নষ্ট হ’লেও বাকী সঁজুলিবোৰৰ কামত ব্যাঘাত নজন্মে।
(ঙ) বিভিন্ন সঁজুলিৰ বাবে বিভিন্ন পৰিমাণৰ প্ৰবাহ যোগান ধৰিব পাৰি।

৪। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ কোনো পৰিবাহীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হ’লে পৰিবাহীটোত তাপ উৎপন্ন হয়। ইয়াকে বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া বোলে। জুলৰ তাপীয় নিয়ম অনুসৰি—
H = I²Rt
য’ত, H = উৎপন্ন তাপ, I = বিদ্যুৎ প্ৰবাহ, R = ৰোধ, t = সময়।
এই তাপীয় ক্ৰিয়াৰ প্ৰয়োগ: বৈদ্যুতিক ইস্ত্ৰি, বৈদ্যুতিক হিটাৰ, বৈদ্যুতিক চাকি, বৈদ্যুতিক ফিউজ আদি।

৫। ৰোধৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকবোৰ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ কোনো পৰিবাহীয়ে বিদ্যুৎ প্ৰবাহত বাধা দিয়া ধৰ্মকে ৰোধ বোলে। ইয়াৰ SI একক ওম (Ω)।
ৰোধ তলৰ কাৰকবোৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল—
(ক) দৈৰ্ঘ্য (l): R ∝ l — দৈৰ্ঘ্য বাঢ়িলে ৰোধ বাঢ়ে।
(খ) প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি (A): R ∝ 1/A — কালি বাঢ়িলে ৰোধ কমে।
(গ) পদাৰ্থৰ প্ৰকৃতি: ৰোধকতা (ρ) বিভিন্ন পদাৰ্থৰ বাবে বিভিন্ন।
(ঘ) উষ্ণতা: উষ্ণতা বাঢ়িলে ধাতুৰ ৰোধ সাধাৰণতে বাঢ়ে।
সূত্ৰ: R = ρl/A

৬। বৈদ্যুতিক ফিউজৰ কাৰ্যপ্ৰণালী বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক ফিউজ হ’ল এবিধ সুৰক্ষা সঁজুলি। ই নিম্ন গলনাংকৰ সংকৰ ধাতুৰ (টিন আৰু সীহৰ মিশ্ৰণ) এডাল তাঁৰ। ইয়াক বৰ্তনীত শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা হয়।

কাৰ্যপ্ৰণালী: যেতিয়া বৰ্তনীত অতিৰিক্ত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ (overload) বা চৰ্ট চাৰ্কিট হয়, তেতিয়া প্ৰবাহ বাঢ়ি যায়। অতিৰিক্ত প্ৰবাহৰ ফলত ফিউজৰ তাঁৰডালত বেছি তাপ উৎপন্ন হয় (H = I²Rt) আৰু তাঁৰডাল গলি যায়। ফলত বৰ্তনীটো ভাঙি যায় আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলিবোৰ সুৰক্ষিত হৈ থাকে।

৭। R₁ আৰু R₂ ৰোধৰ দুটা ৰোধক শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰিলে সমতুল্য ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাত প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে একেই প্ৰবাহ (I) চালিত হয়।
V = V₁ + V₂ (বিভৱভেদৰ সমষ্টি)
IR = IR₁ + IR₂ (V = IR ব্যৱহাৰ কৰি)
R = R₁ + R₂

গতিকে, শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাত সমতুল্য ৰোধ = R₁ + R₂।
n সংখ্যক ৰোধকৰ বাবে: Rs = R₁ + R₂ + R₃ + … + Rn

৮। R₁ আৰু R₂ ৰোধৰ দুটা ৰোধক সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰিলে সমতুল্য ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ সমান্তৰাল সজ্জাত প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজত একেই বিভৱভেদ (V) থাকে।
I = I₁ + I₂ (প্ৰবাহৰ সমষ্টি)
V/R = V/R₁ + V/R₂ (I = V/R ব্যৱহাৰ কৰি)
1/R = 1/R₁ + 1/R₂
R = R₁R₂/(R₁ + R₂)

n সংখ্যক ৰোধকৰ বাবে: 1/Rp = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃ + … + 1/Rn

৯। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ আৰু ইলেক্ট্ৰন প্ৰবাহৰ দিশৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ প্ৰচলিত মতে বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ বৰ্তনীৰ বাহিৰত ধনাত্মক মেৰুৰ পৰা ঋণাত্মক মেৰুলৈ। কিন্তু প্ৰকৃততে ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰবাহ ঋণাত্মক মেৰুৰ পৰা ধনাত্মক মেৰুলৈ হয়। অৰ্থাৎ, প্ৰচলিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ আৰু ইলেক্ট্ৰন প্ৰবাহৰ দিশ পৰস্পৰ বিপৰীত।

১০। V-I গ্ৰাফৰ পৰা ৰোধ কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি?

উত্তৰঃ V-I গ্ৰাফত বিভৱভেদ (V) X-অক্ষত আৰু বিদ্যুৎ প্ৰবাহ (I) Y-অক্ষত লোৱা হয়। ওমৰ সূত্ৰ মানি চলা পৰিবাহীৰ বাবে V-I গ্ৰাফ এডাল সৰলৰেখা হয় যি মূলবিন্দুৰ মাজেৰে যায়। গ্ৰাফৰ নতি (slope) ৰ ওলোটা মানেই ৰোধ, অৰ্থাৎ R = V/I = গ্ৰাফৰ নতিৰ ওলোটা।

---

দীঘল উত্তৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)

১। ওমৰ সূত্ৰটো বিৱৰণ কৰা আৰু ইয়াৰ পৰীক্ষামূলক প্ৰমাণ দিয়া।

উত্তৰঃ ওমৰ সূত্ৰ: উষ্ণতা আৰু অন্যান্য ভৌতিক অৱস্থা স্থিৰ থাকিলে, কোনো পৰিবাহীৰ দুই মূৰৰ মাজৰ বিভৱভেদ (V) ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ (I) সমানুপাতিক।
V ∝ I বা V = IR
য’ত R = পৰিবাহীৰ ৰোধ (ধ্ৰুৱক)।

পৰীক্ষামূলক প্ৰমাণ:
(ক) এটা পৰিবাহী তাঁৰ, এটা এমিটাৰ, এটা ভল্টমিটাৰ, এটা বেটাৰী, আৰু এটা চাবিৰে এখন বৰ্তনী সাজা হয়।
(খ) এমিটাৰ শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে আৰু ভল্টমিটাৰ পৰিবাহীৰ লগত সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হয়।
(গ) বিভিন্ন বিভৱভেদৰ বাবে এমিটাৰ আৰু ভল্টমিটাৰৰ পাঠ লিখি লোৱা হয়।
(ঘ) V আৰু I ৰ মানৰ পৰা V/I অনুপাত গণনা কৰিলে দেখা যায় যে ই সদায় ধ্ৰুৱক = R।
(ঙ) V-I গ্ৰাফ অংকন কৰিলে মূলবিন্দুৰ মাজেৰে যোৱা এডাল সৰলৰেখা পোৱা যায়, যিয়ে ওমৰ সূত্ৰ প্ৰমাণ কৰে।

২। শ্ৰেণীবদ্ধ আৰু সমান্তৰাল সজ্জাৰ সমতুল্য ৰোধৰ ৰাশি প্ৰতিপাদন কৰা।

উত্তৰঃ
শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জা:
ধৰা হওক, R₁, R₂ আৰু R₃ তিনিটা ৰোধক শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে।
শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাত প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে একেই প্ৰবাহ I চালিত হয়।
মুঠ বিভৱভেদ: V = V₁ + V₂ + V₃
ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি: V₁ = IR₁, V₂ = IR₂, V₃ = IR₃
গতিকে, V = IR₁ + IR₂ + IR₃ = I(R₁ + R₂ + R₃)
যদি সমতুল্য ৰোধ Rs হয়, তেন্তে V = IRs
IRs = I(R₁ + R₂ + R₃)
Rs = R₁ + R₂ + R₃

সমান্তৰাল সজ্জা:
ধৰা হওক, R₁, R₂ আৰু R₃ তিনিটা ৰোধক সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে।
সমান্তৰাল সজ্জাত প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজত একেই বিভৱভেদ V থাকে।
মুঠ প্ৰবাহ: I = I₁ + I₂ + I₃
ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি: I₁ = V/R₁, I₂ = V/R₂, I₃ = V/R₃
গতিকে, I = V/R₁ + V/R₂ + V/R₃ = V(1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃)
যদি সমতুল্য ৰোধ Rp হয়, তেন্তে I = V/Rp
V/Rp = V(1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃)
1/Rp = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃

৩। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া ব্যাখ্যা কৰা আৰু জুলৰ তাপীয় নিয়ম প্ৰতিপাদন কৰা। ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ কোনো পৰিবাহীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হ’লে বৈদ্যুতিক শক্তি তাপ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ইয়াকে বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ তাপীয় ক্ৰিয়া বোলে।

জুলৰ তাপীয় নিয়ম প্ৰতিপাদন:
ধৰা হওক, R ৰোধযুক্ত এডাল পৰিবাহীৰ মাজেৰে I প্ৰবাহ t সময়ৰ বাবে চালিত হয়।
বিভৱভেদ: V = IR (ওমৰ সূত্ৰৰ পৰা)
কৰা কাৰ্য: W = VIt = (IR) × I × t = I²Rt
এই কাৰ্য তাপ শক্তি হিচাপে বিকিৰিত হয়।
গতিকে, H = I²Rt

অৰ্থাৎ, উৎপন্ন তাপ—
(ক) বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ বৰ্গৰ (I²) সমানুপাতিক
(খ) ৰোধৰ (R) সমানুপাতিক
(গ) সময়ৰ (t) সমানুপাতিক

ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ:
(ক) বৈদ্যুতিক ইস্ত্ৰি, টোষ্টাৰ, অভেন, হিটাৰ আদি তাপন সঁজুলি।
(খ) বৈদ্যুতিক বাল্ব — ফিলামেণ্ট উত্তপ্ত হৈ পোহৰ দিয়ে।
(গ) বৈদ্যুতিক ফিউজ — অতিৰিক্ত প্ৰবাহত গলি গৈ বৰ্তনী ভাঙি দিয়ে।

৪। বৈদ্যুতিক ক্ষমতা আৰু বৈদ্যুতিক শক্তিৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা। ব্যৱহাৰিক একক আৰু SI একক উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক বৰ্তনীত বিদ্যুৎ শক্তি খৰচ হোৱাৰ হাৰকে বৈদ্যুতিক ক্ষমতা বোলে।

P = W/t
য’ত P = ক্ষমতা, W = কাৰ্য (শক্তি), t = সময়।

আন ৰূপত:
P = VI (V = বিভৱভেদ, I = প্ৰবাহ)
P = I²R (ওমৰ সূত্ৰৰ পৰা V = IR দি)
P = V²/R

SI একক: ৱাট (W)। 1W = 1V × 1A = 1J/s
ব্যৱহাৰিক একক: কিলোৱাট (kW)। 1 kW = 1000 W

বৈদ্যুতিক শক্তি: E = P × t
SI একক: জুল (J)
ব্যৱহাৰিক একক: কিলোৱাট-ঘণ্টা (kWh) বা ইউনিট।
1 kWh = 3.6 × 10⁶ J

সম্পৰ্ক: বৈদ্যুতিক শক্তি = বৈদ্যুতিক ক্ষমতা × সময়
E = Pt = VIt = I²Rt = V²t/R

---

MCQ (বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন)

১। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক কি?
(ক) কুলম্ব
(খ) এম্পিয়াৰ
(গ) ভল্ট
(ঘ) ওম

উত্তৰঃ (খ) এম্পিয়াৰ

২। বিভৱভেদৰ SI একক কি?
(ক) ৱাট
(খ) এম্পিয়াৰ
(গ) ভল্ট
(ঘ) কুলম্ব

উত্তৰঃ (গ) ভল্ট

৩। বৈদ্যুতিক শক্তিৰ (ক্ষমতাৰ) একক কি?
(ক) জুল
(খ) ৱাট
(গ) ওম
(ঘ) কুলম্ব

উত্তৰঃ (খ) ৱাট

৪। ওমৰ সূত্ৰৰ সমীকৰণ কি?
(ক) V = I/R
(খ) V = IR
(গ) V = R/I
(ঘ) I = VR

উত্তৰঃ (খ) V = IR

৫। 1 ওম সমান কি?
(ক) 1A/1V
(খ) 1V/1A
(গ) 1W/1A
(ঘ) 1V/1W

উত্তৰঃ (খ) 1V/1A

৬। বিভৱভেদ জোখা সঁজুলিবিধৰ নাম কি?
(ক) ভল্টমিটাৰ
(খ) এমিটাৰ
(গ) গেলভেন’মিটাৰ
(ঘ) বেৰ’মিটাৰ

উত্তৰঃ (ক) ভল্টমিটাৰ

৭। বৰ্তনীৰ প্ৰবাহ জুখিবলৈ এমিটাৰ কেনেকৈ সংযোগ কৰা হয়?
(ক) সমান্তৰালভাৱে
(খ) শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে
(গ) শ্ৰেণীবদ্ধ বা সমান্তৰালভাৱে
(ঘ) ইয়াৰ এটাও নহয়

উত্তৰঃ (খ) শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে

৮। বৈদ্যুতিক ৰোধ কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
(ক) দৈৰ্ঘ্য
(খ) প্ৰস্থচ্ছেদ
(গ) উপাদান
(ঘ) উপৰিউক্ত সকলো

উত্তৰঃ (ঘ) উপৰিউক্ত সকলো

৯। এটা বৈদ্যুতিক বাল্বক 220V ৰ বিদ্যুৎ উৎপাদক যন্ত্ৰ এটাৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। প্ৰবাহৰ মান 0.4A। বাল্বটোৰ ক্ষমতা হ’ব—
(ক) 100W
(খ) 90W
(গ) 88W
(ঘ) 110W

উত্তৰঃ (গ) 88W [P = VI = 220 × 0.4 = 88W]

১০। ১ কিলোৱাট-ঘণ্টা সমান কিমান জুল?
(ক) 3.6 × 10³ J
(খ) 3.6 × 10⁶ J
(গ) 3.6 × 10⁹ J
(ঘ) 3.6 × 10² J

উত্তৰঃ (খ) 3.6 × 10⁶ J

১১। বিদ্যুতীয় ৰোধৰ একক কি?
(ক) ওম
(খ) ৱাট
(গ) এম্পিয়াৰ
(ঘ) ভল্ট

উত্তৰঃ (ক) ওম

১২। যি বস্তুৱে বিদ্যুৎ ভালকৈ প্ৰবাহিত কৰে তাক কি বোলে?
(ক) নিৰোধক
(খ) পৰিবাহক
(গ) অৰ্ধপৰিবাহক
(ঘ) সুপৰিবাহক

উত্তৰঃ (খ) পৰিবাহক

১৩। এটা বৈদ্যুতিক পৰিবাহীৰ তাপীয় প্ৰভাৱৰ নিয়ম কোনটো?
(ক) জুলৰ নিয়ম
(খ) ওমৰ নিয়ম
(গ) কুলম্বৰ নিয়ম
(ঘ) নিউটনৰ নিয়ম

উত্তৰঃ (ক) জুলৰ নিয়ম

১৪। এক গৃহস্থালী বৈদ্যুতিক যোগান সাধাৰণতে কিমান ভল্টত হয়?
(ক) 110V
(খ) 220V
(গ) 440V
(ঘ) 600V

উত্তৰঃ (খ) 220V

১৫। পৰিবাহকত ইলেক্ট্ৰনৰ গতিক কি কোৱা হয়?
(ক) ডায়নামিক প্ৰবাহ
(খ) স্থিৰ প্ৰবাহ
(গ) আধান
(ঘ) বৈদ্যুতিক প্ৰবাহ

উত্তৰঃ (ঘ) বৈদ্যুতিক প্ৰবাহ

১৬। বিদ্যুৎশক্তি পৰিমাপ কৰাৰ ব্যৱহাৰিক একক কি?
(ক) কিলোৱাট
(খ) ৱাট
(গ) কিলোৱাট-ঘণ্টা
(ঘ) জুল

উত্তৰঃ (গ) কিলোৱাট-ঘণ্টা

১৭। এক কুলম্ব সমান কি?
(ক) 1 এম্পিয়াৰ × 1 ছেকেণ্ড
(খ) 1 ৱাট × 1 ছেকেণ্ড
(গ) 1 ওম × 1 ছেকেণ্ড
(ঘ) 1 ভল্ট × 1 ছেকেণ্ড

উত্তৰঃ (ক) 1 এম্পিয়াৰ × 1 ছেকেণ্ড

১৮। 220V, 100W ৰ বাল্ব এটাক 110V ত ব্যৱহাৰ কৰিলে ক্ষমতা কিমান হ’ব?
(ক) 100W
(খ) 75W
(গ) 50W
(ঘ) 25W

উত্তৰঃ (ঘ) 25W
[R = V²/P = (220)²/100 = 484Ω; নতুন ক্ষমতা P’ = V’²/R = (110)²/484 = 12100/484 = 25W]

১৯। প্ৰবাহ জোখা সঁজুলিবিধৰ নাম কি?
(ক) ভল্টমিটাৰ
(খ) এমিটাৰ
(গ) গেলভেন’মিটাৰ
(ঘ) ওমমিটাৰ

উত্তৰঃ (খ) এমিটাৰ

২০। একে পদাৰ্থৰ দুডাল তাঁৰ শ্ৰেণীবদ্ধ আৰু সমান্তৰাল সজ্জাত উৎপন্ন তাপৰ অনুপাত কিমান?
(ক) 1:2
(খ) 2:1
(গ) 1:4
(ঘ) 4:1

উত্তৰঃ (ঘ) 4:1
[শ্ৰেণীবদ্ধত Rs = 2R, সমান্তৰালত Rp = R/2; তাপ H ∝ R (একে V ত H = V²t/R); Hs/Hp = Rp/Rs = (R/2)/(2R) = 1/4; কিন্তু একে I ত H ∝ R, Hs/Hp = 2R/(R/2) = 4:1]

---

খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

১। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক হ’ল ___।

উত্তৰঃ এম্পিয়াৰ (A)

২। বিভৱভেদৰ SI একক হ’ল ___।

উত্তৰঃ ভল্ট (V)

৩। ৰোধৰ SI একক হ’ল ___।

উত্তৰঃ ওম (Ω)

৪। ওমৰ সূত্ৰটো হ’ল ___।

উত্তৰঃ V = IR

৫। বিদ্যুৎ প্ৰবাহ জুখিবলৈ ___ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উত্তৰঃ এমিটাৰ

৬। বিভৱভেদ জুখিবলৈ ___ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উত্তৰঃ ভল্টমিটাৰ

৭। এমিটাৰ বৰ্তনীত ___ ভাৱে সংযোগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ শ্ৰেণীবদ্ধ

৮। ভল্টমিটাৰ বৰ্তনীত ___ ভাৱে সংযোগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ সমান্তৰাল

৯। ৰোধকতাৰ SI একক হ’ল ___।

উত্তৰঃ ওম-মিটাৰ (Ω.m)

১০। 1 কিলোৱাট-ঘণ্টা = ___ জুল।

উত্তৰঃ 3.6 × 10⁶ জুল

১১। জুলৰ তাপীয় নিয়মৰ সূত্ৰ হ’ল H = ___।

উত্তৰঃ I²Rt

১২। বৈদ্যুতিক ক্ষমতাৰ সূত্ৰ P = ___।

উত্তৰঃ VI

১৩। এক কুলম্ব আধান = ___ টা ইলেক্ট্ৰন।

উত্তৰঃ 6.25 × 10¹⁸

১৪। গৃহস্থালীত বৈদ্যুতিক সঁজুলিবোৰ ___ সজ্জাত সংযোগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ সমান্তৰাল

১৫। সৰ্বোত্তম পৰিবাহী ধাতু হ’ল ___।

উত্তৰঃ ৰূপ (Silver)

---

শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা (True/False)

১। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক ভল্ট।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ SI একক এম্পিয়াৰ।)

২। ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি V = IR।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৩। এমিটাৰ বৰ্তনীত সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: এমিটাৰ শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা হয়।)

৪। ভল্টমিটাৰ বৰ্তনীত সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৫। শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাত সমতুল্য ৰোধ পৃথক ৰোধসমূহৰ সমষ্টিতকৈ কম।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাত সমতুল্য ৰোধ পৃথক ৰোধসমূহৰ সমষ্টিৰ সমান, Rs = R₁ + R₂ + …।)

৬। সমান্তৰাল সজ্জাত প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজত একেই বিভৱভেদ থাকে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৭। গৃহস্থালীৰ বৈদ্যুতিক সঁজুলিবোৰ শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: গৃহস্থালীত সঁজুলিবোৰ সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হয়।)

৮। ৰূপ হ’ল সৰ্বোত্তম পৰিবাহী ধাতু।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৯। তাঁৰৰ দৈৰ্ঘ্য বাঢ়িলে ৰোধ কমি যায়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: তাঁৰৰ দৈৰ্ঘ্য বাঢ়িলে ৰোধ বাঢ়ে, কাৰণ R ∝ l।)

১০। বৈদ্যুতিক ফিউজৰ গলনাংক উচ্চ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: বৈদ্যুতিক ফিউজৰ গলনাংক নিম্ন, যাতে অতিৰিক্ত প্ৰবাহত সহজে গলি যায়।)

১১। 1 কিলোৱাট-ঘণ্টা = 3.6 × 10⁶ জুল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

১২। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ ইলেক্ট্ৰন প্ৰবাহৰ দিশৰ সৈতে একে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ: প্ৰচলিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ ইলেক্ট্ৰন প্ৰবাহৰ বিপৰীত দিশত।)

---

সংখ্যাগত সমস্যা (Numerical Problems)

১। 0.5A বিদ্যুৎ প্ৰবাহ 10 মিনিটৰ বাবে এডাল পৰিবাহীৰ মাজেৰে চালিত হয়। পৰিবাহীডালৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত হোৱা আধানৰ পৰিমাণ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: I = 0.5A, t = 10 মিনিট = 10 × 60 = 600s

আমি জানো, I = Q/t
Q = I × t
Q = 0.5 × 600
Q = 300 C

গতিকে, প্ৰবাহিত আধানৰ পৰিমাণ 300 কুলম্ব।

২। এডাল পৰিবাহীৰ দুই মূৰৰ মাজত 12V বিভৱভেদ প্ৰয়োগ কৰিলে ইয়াৰ মাজেৰে 2A বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হয়। পৰিবাহীডালৰ ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: V = 12V, I = 2A

ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি, V = IR
R = V/I = 12/2 = 6Ω

গতিকে, পৰিবাহীডালৰ ৰোধ 6 ওম।

৩। 4Ω ৰোধযুক্ত এডাল পৰিবাহীৰ দুই মূৰৰ মাজত 12V বিভৱভেদ প্ৰয়োগ কৰা হৈছে। পৰিবাহীডালৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R = 4Ω, V = 12V

ওমৰ সূত্ৰ অনুসৰি, I = V/R = 12/4 = 3A

গতিকে, প্ৰবাহিত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ 3 এম্পিয়াৰ।

৪। দুটা ৰোধক 3Ω আৰু 6Ω (ক) শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে আৰু (খ) সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰিলে সমতুল্য ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R₁ = 3Ω, R₂ = 6Ω

(ক) শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জা:
Rs = R₁ + R₂ = 3 + 6 = 9Ω

(খ) সমান্তৰাল সজ্জা:
1/Rp = 1/R₁ + 1/R₂ = 1/3 + 1/6 = 2/6 + 1/6 = 3/6 = 1/2
Rp = 2Ω

গতিকে, শ্ৰেণীবদ্ধত সমতুল্য ৰোধ 9Ω আৰু সমান্তৰালত 2Ω।

৫। 5Ω ৰোধযুক্ত এটা বৈদ্যুতিক হিটাৰত 4A প্ৰবাহ 5 মিনিটৰ বাবে চালিত কৰা হয়। উৎপন্ন তাপ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R = 5Ω, I = 4A, t = 5 মিনিট = 5 × 60 = 300s

জুলৰ সূত্ৰ অনুসৰি—
H = I²Rt
H = (4)² × 5 × 300
H = 16 × 5 × 300
H = 24,000 J = 24 kJ

গতিকে, উৎপন্ন তাপ 24,000 জুল বা 24 কিলোজুল।

৬। এটা বৈদ্যুতিক বাল্বৰ ক্ষমতা 60W আৰু ই 220V যোগানত কাম কৰে। বাল্বটোৰ ৰোধ আৰু ইয়াৰ মাজেৰে চালিত প্ৰবাহ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: P = 60W, V = 220V

প্ৰবাহ: I = P/V = 60/220 = 0.27A (প্ৰায়)

ৰোধ: R = V²/P = (220)²/60 = 48400/60 = 806.67Ω (প্ৰায়)
বা, R = V/I = 220/0.27 = 806.67Ω

গতিকে, বাল্বটোৰ ৰোধ প্ৰায় 806.67Ω আৰু প্ৰবাহ প্ৰায় 0.27A।

৭। এটা বৈদ্যুতিক ৰেফ্ৰিজাৰেটৰৰ ক্ষমতা 400W আৰু ই দৈনিক 8 ঘণ্টা চলে। 30 দিনত ই কিমান “ইউনিট” (kWh) বিদ্যুৎ শক্তি খৰচ কৰিব? প্ৰতি ইউনিটৰ মূল্য 5 টকা হ’লে মাহিলী বিল কিমান হ’ব?

উত্তৰঃ দিয়া আছে: P = 400W = 0.4 kW, t = 8 ঘণ্টা/দিন, দিন = 30

মুঠ সময় = 8 × 30 = 240 ঘণ্টা

খৰচ হোৱা শক্তি: E = P × t = 0.4 × 240 = 96 kWh = 96 ইউনিট

মাহিলী বিল = 96 × 5 = 480 টকা

গতিকে, 30 দিনত 96 ইউনিট বিদ্যুৎ খৰচ হ’ব আৰু মাহিলী বিল হ’ব 480 টকা।

৮। তিনিটা ৰোধক 5Ω, 10Ω আৰু 30Ω সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে। সমতুল্য ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা। যদি এই সজ্জাক 12V বেটাৰীৰ লগত সংযোগ কৰা হয়, তেন্তে মুঠ প্ৰবাহ আৰু প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে প্ৰবাহ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R₁ = 5Ω, R₂ = 10Ω, R₃ = 30Ω, V = 12V

সমতুল্য ৰোধ:
1/Rp = 1/5 + 1/10 + 1/30 = 6/30 + 3/30 + 1/30 = 10/30 = 1/3
Rp = 3Ω

মুঠ প্ৰবাহ: I = V/Rp = 12/3 = 4A

প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে প্ৰবাহ:
I₁ = V/R₁ = 12/5 = 2.4A
I₂ = V/R₂ = 12/10 = 1.2A
I₃ = V/R₃ = 12/30 = 0.4A

পৰীক্ষণ: I = I₁ + I₂ + I₃ = 2.4 + 1.2 + 0.4 = 4A (শুদ্ধ)

৯। 220V, 100W ৰ এটা বৈদ্যুতিক বাল্ব আৰু 220V, 60W ৰ আন এটা বাল্ব 220V যোগানৰ লগত সমান্তৰালভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে। প্ৰতিটো বাল্বৰ মাজেৰে চালিত প্ৰবাহ আৰু মুঠ প্ৰবাহ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: V = 220V, P₁ = 100W, P₂ = 60W

প্ৰথম বাল্বৰ মাজেৰে প্ৰবাহ:
I₁ = P₁/V = 100/220 = 0.45A (প্ৰায়)

দ্বিতীয় বাল্বৰ মাজেৰে প্ৰবাহ:
I₂ = P₂/V = 60/220 = 0.27A (প্ৰায়)

মুঠ প্ৰবাহ:
I = I₁ + I₂ = 0.45 + 0.27 = 0.72A (প্ৰায়)

মুঠ ক্ষমতা: P = P₁ + P₂ = 100 + 60 = 160W
পৰীক্ষণ: I = P/V = 160/220 = 0.73A (প্ৰায় শুদ্ধ)

১০। এডাল তামৰ তাঁৰৰ দৈৰ্ঘ্য 1m আৰু প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি 2 × 10⁻⁶ m²। তামৰ ৰোধকতা 1.7 × 10⁻⁸ Ω.m হ’লে তাঁৰডালৰ ৰোধ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: l = 1m, A = 2 × 10⁻⁶ m², ρ = 1.7 × 10⁻⁸ Ω.m

R = ρl/A
R = (1.7 × 10⁻⁸ × 1) / (2 × 10⁻⁶)
R = 1.7 × 10⁻⁸ / 2 × 10⁻⁶
R = 0.85 × 10⁻²
R = 8.5 × 10⁻³ Ω
R = 0.0085Ω

গতিকে, তাঁৰডালৰ ৰোধ 0.0085Ω বা 8.5 × 10⁻³ Ω।

১১। এডাল পৰিবাহী তাঁৰৰ দৈৰ্ঘ্য দুগুণ কৰিলে আৰু প্ৰস্থচ্ছেদৰ কালি আধা কৰিলে ৰোধ কিমান গুণ বাঢ়িব?

উত্তৰঃ আমি জানো, R = ρl/A

নতুন দৈৰ্ঘ্য: l’ = 2l
নতুন কালি: A’ = A/2

নতুন ৰোধ: R’ = ρl’/A’ = ρ(2l)/(A/2) = 4ρl/A = 4R

গতিকে, ৰোধ 4 গুণ বাঢ়িব।

১২। 10Ω ৰোধযুক্ত এটা বৈদ্যুতিক হিটাৰ 220V যোগানৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। হিটাৰটোৱে প্ৰতি ছেকেণ্ডত কিমান শক্তি খৰচ কৰে?

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R = 10Ω, V = 220V

ক্ষমতা (প্ৰতি ছেকেণ্ডত শক্তি):
P = V²/R = (220)²/10 = 48400/10 = 4840W

গতিকে, হিটাৰটোৱে প্ৰতি ছেকেণ্ডত 4840 জুল শক্তি খৰচ কৰে।

১৩। 500W ক্ষমতাৰ এটা বৈদ্যুতিক ইস্ত্ৰি 220V যোগানত 2 ঘণ্টা চলোৱা হ’ল। (ক) ইস্ত্ৰিটোৰ ৰোধ, (খ) প্ৰবাহ, আৰু (গ) 2 ঘণ্টাত খৰচ হোৱা শক্তি নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: P = 500W, V = 220V, t = 2 ঘণ্টা

(ক) ৰোধ: R = V²/P = (220)²/500 = 48400/500 = 96.8Ω

(খ) প্ৰবাহ: I = P/V = 500/220 = 2.27A (প্ৰায়)

(গ) খৰচ হোৱা শক্তি:
E = P × t = 500 × 2 × 3600 = 3,600,000 J = 3.6 × 10⁶ J
বা, E = 0.5 kW × 2 h = 1 kWh = 1 ইউনিট

১৪। তিনিটা ৰোধক R₁ = 2Ω, R₂ = 4Ω আৰু R₃ = 5Ω শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে আৰু 33V ৰ বেটাৰীৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। (ক) মুঠ ৰোধ, (খ) বৰ্তনীৰ প্ৰবাহ, আৰু (গ) প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজৰ বিভৱভেদ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R₁ = 2Ω, R₂ = 4Ω, R₃ = 5Ω, V = 33V

(ক) মুঠ ৰোধ (শ্ৰেণীবদ্ধ):
Rs = R₁ + R₂ + R₃ = 2 + 4 + 5 = 11Ω

(খ) বৰ্তনীৰ প্ৰবাহ:
I = V/Rs = 33/11 = 3A

(গ) প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজৰ বিভৱভেদ:
V₁ = IR₁ = 3 × 2 = 6V
V₂ = IR₂ = 3 × 4 = 12V
V₃ = IR₃ = 3 × 5 = 15V

পৰীক্ষণ: V = V₁ + V₂ + V₃ = 6 + 12 + 15 = 33V (শুদ্ধ)

১৫। 2Ω ৰোধযুক্ত এটা পৰিবাহীৰ মাজেৰে 3A প্ৰবাহ 5 ছেকেণ্ডৰ বাবে চালিত কৰা হ’ল। (ক) উৎপন্ন তাপ আৰু (খ) বিভৱভেদ নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ দিয়া আছে: R = 2Ω, I = 3A, t = 5s

(ক) উৎপন্ন তাপ:
H = I²Rt = (3)² × 2 × 5 = 9 × 2 × 5 = 90 J

(খ) বিভৱভেদ:
V = IR = 3 × 2 = 6V

১৬। এটা বৈদ্যুতিক হিটাৰে 220V যোগানৰ পৰা 4A প্ৰবাহ লয়। হিটাৰটোৰ ৰোধ কিমান? 1 ঘণ্টাত হিটাৰটোৱে কিমান শক্তি খৰচ কৰিব?

উত্তৰঃ দিয়া আছে: V = 220V, I = 4A, t = 1 ঘণ্টা = 3600s

ৰোধ: R = V/I = 220/4 = 55Ω

ক্ষমতা: P = VI = 220 × 4 = 880W = 0.88 kW

খৰচ হোৱা শক্তি:
E = P × t = 880 × 3600 = 3,168,000 J = 3.168 × 10⁶ J
বা, E = 0.88 kW × 1 h = 0.88 kWh

---

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Questions)

১। শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ শ্ৰেণীবদ্ধ সজ্জাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(ক) প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে একেই পৰিমাণৰ বিদ্যুৎ প্ৰবাহ (I) চালিত হয়।
(খ) মুঠ বিভৱভেদ প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজৰ বিভৱভেদৰ সমষ্টি: V = V₁ + V₂ + V₃
(গ) সমতুল্য ৰোধ প্ৰতিটো ৰোধৰ সমষ্টি: Rs = R₁ + R₂ + R₃
(ঘ) সমতুল্য ৰোধ সকলো পৃথক ৰোধতকৈ বেছি।
(ঙ) যিকোনো এটা ৰোধক নষ্ট হ’লে সমগ্ৰ বৰ্তনী বন্ধ হৈ যায়।

২। সমান্তৰাল সজ্জাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ সমান্তৰাল সজ্জাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(ক) প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজত একেই বিভৱভেদ (V) থাকে।
(খ) মুঠ প্ৰবাহ প্ৰতিটো ৰোধকৰ মাজেৰে যোৱা প্ৰবাহৰ সমষ্টি: I = I₁ + I₂ + I₃
(গ) 1/Rp = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃
(ঘ) সমতুল্য ৰোধ আটাইতকৈ সৰু পৃথক ৰোধতকৈও কম।
(ঙ) এটা ৰোধক নষ্ট হ’লেও বাকীবোৰে কাম কৰি থাকে।

৩। পৰিবাহী আৰু অপৰিবাহীৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

পৰিবাহী	অপৰিবাহী (নিৰোধক)
বিদ্যুৎ সহজে প্ৰবাহিত হয়।	বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত নহয়।
মুক্ত ইলেক্ট্ৰন থাকে।	মুক্ত ইলেক্ট্ৰন নাথাকে।
ৰোধ কম।	ৰোধ অত্যন্ত বেছি।
উদাহৰণ: তাম, ৰূপ, এলুমিনিয়াম।	উদাহৰণ: ৰবৰ, কাঠ, কাঁচ।

৪। বৈদ্যুতিক চাকিত (lamp) নিষ্ক্ৰিয় গেছ কিয় ভৰাই ৰখা হয়?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক চাকিত নাইট্ৰজেন আৰু আৰ্গনৰ দৰে নিষ্ক্ৰিয় গেছ ভৰাই ৰখা হয় কাৰণ—
(ক) নিষ্ক্ৰিয় গেছে টাংষ্টেন ফিলামেণ্টক জাৰিত (oxidize) হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
(খ) ই ফিলামেণ্টৰ আয়ুস বৃদ্ধি কৰে।
(গ) বায়ুৰ উপস্থিতিত ফিলামেণ্ট সোনকালে পুৰি যায়, কিন্তু নিষ্ক্ৰিয় গেছে এই সমস্যা ৰোধ কৰে।

৫। ওমৰ সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতা কি কি?

উত্তৰঃ ওমৰ সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল—
(ক) ই কেৱল ধাতুৰ পৰিবাহীৰ ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য।
(খ) উষ্ণতা পৰিৱৰ্তন হ’লে ই প্ৰযোজ্য নহয়।
(গ) অৰ্ধপৰিবাহক (ডায়’ড, ট্ৰেনজিষ্টৰ আদি) ৰ ক্ষেত্ৰত ই প্ৰযোজ্য নহয়।
(ঘ) ই কেৱল নিৰ্দিষ্ট পৰিসীমাত বিভৱভেদৰ বাবেহে প্ৰযোজ্য।

৬। তলত দিয়া ভৌতিক ৰাশিবোৰৰ সূত্ৰ আৰু একক লিখা।

ভৌতিক ৰাশি	সূত্ৰ	SI একক
বিদ্যুৎ প্ৰবাহ (I)	I = Q/t	এম্পিয়াৰ (A)
বিভৱভেদ (V)	V = W/Q	ভল্ট (V)
ৰোধ (R)	R = V/I	ওম (Ω)
ৰোধকতা (ρ)	ρ = RA/l	ওম-মিটাৰ (Ω.m)
বৈদ্যুতিক ক্ষমতা (P)	P = VI = I²R = V²/R	ৱাট (W)
বৈদ্যুতিক শক্তি (E)	E = Pt = VIt	জুল (J) বা kWh
তাপ (H)	H = I²Rt	জুল (J)