সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত মানুহৰ চকুৰ গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী, দৃষ্টিৰ ত্ৰুটি (মায়’পিয়া, হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া আৰু প্ৰেছবায়’পিয়া) আৰু সেইবোৰৰ সংশোধন, প্ৰিজমৰ মাজেৰে পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ আৰু বিচ্ছুৰণ, বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ, পোহৰৰ বিক্ষেপণ আদি বিষয়সমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। চকুৰ লেন্ছে কেনেকৈ অক্ষিপটত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে, চিলিয়াৰী পেশীয়ে কেনেকৈ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য সালসলনি কৰে, তৰাই কিয় তিৰবিৰায়, আকাশ কিয় নীলা দেখি আৰু সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্য কিয় ৰঙচুৱা দেখি — এই সকলোবোৰ বিষয় ইয়াত সামৰি লোৱা হৈছে।
Summary: This chapter discusses the structure and functioning of the human eye, defects of vision (myopia, hypermetropia, and presbyopia) and their correction, refraction and dispersion of light through a prism, atmospheric refraction, and scattering of light. It explains how the eye lens forms images on the retina, how the ciliary muscles adjust the focal length, why stars twinkle, why the sky appears blue, and why the sun appears reddish during sunrise and sunset.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions)
পৃষ্ঠা নং ১৯০ৰ প্ৰশ্নসমূহ
১। চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা (Power of Accommodation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ চকুৰ লেন্ছই নিজৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য পৰিৱৰ্তন কৰি বিভিন্ন দূৰত্বত অৱস্থিত বস্তুবোৰক অক্ষিপটত (ৰেটিনাত) স্পষ্টকৈ ফ’কাছ কৰিব পৰা সামৰ্থ্যকে চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা বোলে। চিলিয়াৰী পেশীৰ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণৰ ফলত লেন্ছৰ বক্ৰতা সলনি হয় আৰু এই ক্ষমতা কাৰ্যকৰী হয়।
২। মায়’পিয়াগ্ৰস্ত (নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ত) চকু থকা মানুহ এজনে দৃষ্টি সংশোধন কৰিবলৈ কেনে ধৰণৰ লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব?
উত্তৰঃ মায়’পিয়াগ্ৰস্ত চকু থকা মানুহে দৃষ্টি সংশোধনৰ বাবে উপযুক্ত ক্ষমতাৰ অৱতল লেন্ছ (Concave Lens) ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব। অৱতল লেন্ছে পোহৰ ৰশ্মি অপসাৰিত কৰি দূৰৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটত গঠন কৰাত সহায় কৰে।
৩। স্বাভাৱিক দৃষ্টিশক্তিৰ মানুহ এজনৰ দূৰ-বিন্দু আৰু নিকট-বিন্দু কি কি?
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক দৃষ্টিশক্তিৰ মানুহ এজনৰ নিকট-বিন্দু চকুৰ পৰা প্ৰায় ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ (25 cm) দূৰত্বত আৰু দূৰ-বিন্দু অসীমত (infinity) অৱস্থিত।
৪। শেষৰ বেঞ্চত বহা ছাত্ৰ এজনে ব্লেকব’ৰ্ডত লিখা পঢ়িবলৈ কষ্ট পায়। এই ছাত্ৰজনৰ কি বিকাৰ থাকিব পাৰে? এই বিকাৰ কেনেকৈ সংশোধন কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ এই ছাত্ৰজনৰ মায়’পিয়া (নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা) থাকিব পাৰে। মায়’পিয়াত দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়। এই বিকাৰ সংশোধন কৰিবলৈ উপযুক্ত ক্ষমতাৰ অৱতল লেন্ছৰ চচমা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব। অৱতল লেন্ছে অসীমৰ পৰা অহা সমান্তৰাল ৰশ্মিক দূৰ-বিন্দুত অভিসাৰিত কৰে, যাৰ ফলত প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটত গঠিত হয়।
অনুশীলনী (Exercise Questions)
১। মানুহৰ চকুৱে চকুৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য সালসলনি কৰি বিভিন্ন দূৰত্বত অৱস্থিত বস্তু ফ’কাছ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল—
(ক) জৰাদৃষ্টি (Presbyopia)
(খ) উপযোজন (Accommodation)
(গ) নিকট দৃষ্টি (Near-sightedness)
(ঘ) দূৰ দৃষ্টি (Far-sightedness)
উত্তৰঃ (খ) উপযোজন (Accommodation)।
২। মানুহৰ চকুৱে বস্তু এটাৰ যি প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে সেয়া—
(ক) অক্ষিপটত আৰু সৎ
(খ) অক্ষিপটত আৰু ওলোটা
(গ) কৰ্ণিয়াত আৰু সৎ
(ঘ) অক্ষিপটত আৰু সৎ তথা ওলোটা
উত্তৰঃ (খ) অক্ষিপটত আৰু ওলোটা।
৩। নিয়মীয়া দৃষ্টিৰ সদ্য প্ৰাপ্তবয়স্কৰ বাবে স্পষ্টকৈ দেখা ন্যূনতম দূৰত্ব প্ৰায়—
(ক) ২৫ মিটাৰ
(খ) ২.৫ ছেণ্টিমিটাৰ
(গ) ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ
(ঘ) ২.৫ মিটাৰ
উত্তৰঃ (গ) ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ।
৪। চকুৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ কাৰণ হ’ল—
(ক) চকুৰ মণি (Pupil)
(খ) অক্ষিপট (Retina)
(গ) চিলিয়াৰী পেশী (Ciliary Muscles)
(ঘ) আইৰিছ (Iris)
উত্তৰঃ (গ) চিলিয়াৰী পেশী (Ciliary Muscles)।
৫। এজন ব্যক্তিক চিকিৎসকে –৫.৫ ডায়’প্টাৰ ক্ষমতাৰ সংশোধনী লেন্ছৰ পৰামৰ্শ দিছে। লেন্ছখনৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কিমান? ব্যক্তিজনৰ কি দৃষ্টি বিকাৰ আছে? ব্যক্তিজনক দিয়া সংশোধনী লেন্ছখন অৱতল নে উত্তল?
উত্তৰঃ লেন্ছখনৰ ক্ষমতা P = –৫.৫ D
ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য f = 1/P = 1/(–৫.৫) = –০.১৮১৮ মিটাৰ = –১৮.১৮ ছেণ্টিমিটাৰ।
ঋণাত্মক ক্ষমতাই বুজায় যে লেন্ছখন অৱতল (Concave)। গতিকে ব্যক্তিজনৰ মায়’পিয়া (নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা) আছে।
৬। কোনো এজন নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ দূৰ-বিন্দু চকুৰ পৰা ৮০ ছেণ্টিমিটাৰ দূৰত্বত। এই বিকাৰ সংশোধন কৰিবলৈ কেনে প্ৰকৃতি আৰু কিমান ক্ষমতাৰ লেন্ছ আৱশ্যক?
উত্তৰঃ দিয়া আছে: দূৰ-বিন্দু = ৮০ ছেণ্টিমিটাৰ = ০.৮ মিটাৰ।
নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ বাবে অৱতল লেন্ছ আৱশ্যক।
বস্তুৰ দূৰত্ব u = অসীম (∞), প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব v = –৮০ ছেণ্টিমিটাৰ = –০.৮ মিটাৰ।
লেন্ছৰ সূত্ৰ: 1/v – 1/u = 1/f
1/(–০.৮) – 1/∞ = 1/f
1/f = –১.২৫
f = –০.৮ মিটাৰ
ক্ষমতা P = 1/f = 1/(–০.৮) = –১.২৫ ডায়’প্টাৰ।
গতিকে, –১.২৫ D ক্ষমতাৰ অৱতল লেন্ছ আৱশ্যক।
৭। মানুহৰ চকুৰ সাধাৰণ দৃষ্টি ক্ষমতাত কেতিয়াবা বিসংগতি ঘটিব পাৰে। দৃষ্টি ক্ষমতাৰ সচৰাচৰ বিসংগতিবোৰ কি কি? এজন ব্যক্তিয়ে নিকটৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাপায়। এই বিকাৰ কি আৰু কেনেকৈ সংশোধন কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ দৃষ্টি ক্ষমতাৰ সচৰাচৰ তিনিটা বিসংগতি হ’ল:
(ক) মায়’পিয়া বা নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা (Myopia): এই বিকাৰত দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়।
(খ) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া বা দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা (Hypermetropia): এই বিকাৰত ওচৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়।
(গ) প্ৰেছবায়’পিয়া বা জৰাদৃষ্টি (Presbyopia): বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা কমি যোৱাৰ ফলত এই বিকাৰ হয়।
যদি এজন ব্যক্তিয়ে নিকটৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাপায়, তেন্তে তেওঁৰ হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া (দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা) আছে। এই বিকাৰত নিকট-বিন্দু ২৫ ছেণ্টিমিটাৰতকৈ দূৰত অৱস্থিত হয় আৰু নিকটৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটৰ পিছফালে গঠিত হয়। এই বিকাৰ সংশোধন কৰিবলৈ উপযুক্ত ক্ষমতাৰ উত্তল লেন্ছ (Convex Lens) ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৮। সাধাৰণ চকুৱে ২৫ ছেণ্টিমিটাৰতকৈ কম দূৰত্বত অৱস্থিত বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাপায় কিয়?
উত্তৰঃ ২৫ ছেণ্টিমিটাৰতকৈ কম দূৰত্বত থকা বস্তু দেখিবলৈ চিলিয়াৰী পেশীয়ে লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য আৰু বেছি কমাব লাগিব, কিন্তু চিলিয়াৰী পেশীয়ে এটা নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ তলত লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কমাব নোৱাৰে। সেয়েহে ২৫ ছেণ্টিমিটাৰতকৈ কম দূৰত্বত বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটত স্পষ্টকৈ গঠিত নহয় আৰু বস্তুটো অস্পষ্ট দেখি।
৯। কোনো বস্তুক চকুৰ পৰা লাহে লাহে দূৰলৈ নিলে অক্ষিপটত গঠিত প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্বৰ কি পৰিৱৰ্তন হয়?
উত্তৰঃ বস্তুক চকুৰ পৰা লাহে লাহে দূৰলৈ নিলেও অক্ষিপটত গঠিত প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব প্ৰায় একেই থাকে। কাৰণ চিলিয়াৰী পেশীৰ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণৰ ফলত চকুৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য সমযোজিত হয় আৰু প্ৰতিবিম্ব সদায় অক্ষিপটতে গঠিত হয়। প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব চকুৰ লেন্ছৰ পৰা অক্ষিপটলৈ থকা দূৰত্বৰ সমান হৈ থাকে।
১০। তৰাবোৰ কিয় তিৰবিৰায়?
উত্তৰঃ তৰাবোৰৰ পোহৰে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন ঘনত্ব আৰু উষ্ণতাৰ স্তৰৰ মাজেৰে আহোঁতে অবিৰত প্ৰতিসৰণ ঘটে। বায়ুমণ্ডলৰ স্তৰবোৰৰ প্ৰতিসৰণাংক সদায় সলনি হৈ থাকে বাবে তৰাৰ আপাত অৱস্থানো সলনি হৈ থাকে। ফলত তৰাৰ পৰা চকুত প্ৰৱেশ কৰা পোহৰৰ পৰিমাণ অনিয়মিতভাৱে সলনি হয় আৰু তৰাবোৰ তিৰবিৰোৱা যেন দেখি।
১১। গ্ৰহবোৰ কিয় তিৰবিৰাই নাথাকে?
উত্তৰঃ গ্ৰহবোৰ পৃথিৱীৰ বহুত ওচৰত থাকে বাবে ইহঁতক বিন্দু উৎস হিচাপে নহয় বৰং বৰ্ধিত উৎস (Extended Source) হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি। গ্ৰহক অসংখ্য বিন্দু উৎসৰ সমষ্টি বুলি ভাবিব পাৰি। প্ৰতিটো বিন্দু উৎসৰ পোহৰৰ তীব্ৰতাৰ তাৰতম্যই ইটোৱে সিটোক প্ৰশমিত কৰে আৰু গড় প্ৰভাৱ শূন্য হয়। সেয়েহে গ্ৰহবোৰ তিৰবিৰাই নাথাকে।
১২। সূৰ্যোদয়ৰ সময়ত সূৰ্যক ৰঙচুৱা দেখা যায় কিয়?
উত্তৰঃ সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্যৰ পোহৰে বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে অধিক দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰিব লাগে। এই দীঘলীয়া পথত নীলা আৰু চুটি তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পোহৰবোৰ বায়ুমণ্ডলৰ কণাবোৰে বেছিকৈ বিক্ষিপ্ত কৰে। ফলত কেৱল ৰঙা আৰু দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পোহৰহে আমাৰ চকুত প্ৰৱেশ কৰে আৰু সূৰ্যক ৰঙচুৱা দেখি।
১৩। মহাকাশচাৰী এজনক আকাশখন ক’লা (কৃষ্ণবৰ্ণ) দেখি কিয়?
উত্তৰঃ মহাকাশত বায়ুমণ্ডল নাই। বায়ুমণ্ডল নথকাৰ বাবে পোহৰৰ বিক্ষেপণ নঘটে। পোহৰৰ বিক্ষেপণ নহ’লে আকাশৰ কোনো ৰং নাথাকে আৰু আকাশখন ক’লা বা কৃষ্ণবৰ্ণ দেখি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
ক. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type Questions)
১। চকুৰ ভিতৰত ক’ত প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়?
উত্তৰঃ অক্ষিপট বা ৰেটিনাত।
২। চকুৰ কোনটো অংশৰ মাজেৰে পোহৰ চকুত সোমায়?
উত্তৰঃ কৰ্ণিয়া (Cornea)ৰ মাজেৰে।
৩। অক্ষিগোলকৰ ব্যাস কিমান?
উত্তৰঃ প্ৰায় ২.৩ ছেণ্টিমিটাৰ।
৪। চকুৰ স্ফটিকীয় লেন্ছখনৰ প্ৰকৃতি কি?
উত্তৰঃ উত্তল লেন্ছ।
৫। চকুৰ মণিৰ আকাৰ কিহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
উত্তৰঃ আইৰিছ (Iris) বা চকুৰ পতাই।
৬। চকুৰ মণি বা পিউপিলৰ (Pupil) কাম কি?
উত্তৰঃ চকুত সোমোৱা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
৭। চকুৰ লেন্ছে অক্ষিপটত গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বৰ প্ৰকৃতি কি?
উত্তৰঃ সৎ (Real) আৰু ওলোটা (Inverted)।
৮। চকুৰ লেন্ছখনৰ বক্ৰতা কিহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
উত্তৰঃ চিলিয়াৰী পেশীয়ে (Ciliary Muscles)।
৯। অক্ষিপট কি?
উত্তৰঃ অক্ষিপট হৈছে অসংখ্য পোহৰ সংবেদী কোষযুক্ত কোমল আৱৰণী এখন, যাৰ কোষবোৰত পোহৰ পৰিলে বৈদ্যুতিক সংকেত উৎপন্ন কৰে আৰু দৃষ্টি স্নায়ুৰ (Optic Nerve) যোগেদি মগজুলৈ পঠিয়ায়।
১০। স্বাভাৱিক চকুৰ নিকট-বিন্দু কিমান?
উত্তৰঃ ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ (25 cm)।
১১। স্বাভাৱিক চকুৰ দূৰ-বিন্দু কিমান?
উত্তৰঃ অসীম (Infinity)।
১২। মায়’পিয়া কি?
উত্তৰঃ মায়’পিয়া বা নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা হৈছে দৃষ্টিৰ এক বিকাৰ য’ত দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায় কিন্তু ওচৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা যায়।
১৩। হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া কি?
উত্তৰঃ হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া বা দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা হৈছে দৃষ্টিৰ এক বিকাৰ য’ত ওচৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায় কিন্তু দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা যায়।
১৪। প্ৰেছবায়’পিয়া কি?
উত্তৰঃ বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস হোৱাৰ ফলত হোৱা দৃষ্টি বিকাৰকে প্ৰেছবায়’পিয়া বা জৰাদৃষ্টি বোলে।
১৫। মায়’পিয়া সংশোধনত কি লেন্ছ ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ অৱতল লেন্ছ (Concave Lens)।
১৬। হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া সংশোধনত কি লেন্ছ ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ উত্তল লেন্ছ (Convex Lens)।
১৭। প্ৰেছবায়’পিয়া সংশোধনত কি লেন্ছ ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ দ্বিফ’কাছী লেন্ছ (Bifocal Lens) ব্যৱহাৰ হয়। ইয়াৰ ওপৰ অংশত অৱতল লেন্ছ আৰু তলৰ অংশত উত্তল লেন্ছ থাকে।
১৮। বিচ্ছুৰণ (Dispersion) কি?
উত্তৰঃ প্ৰিজমৰ মাজেৰে বগা পোহৰ পাৰ হ’লে সাতটা ৰঙৰ পোহৰৰ পটিত বিভক্ত হোৱা পৰিঘটনাকে পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ বোলে।
১৯। বৰ্ণালী (Spectrum) কি?
উত্তৰঃ প্ৰিজমৰ সহায়ত বগা পোহৰক বিভিন্ন ৰঙৰ পোহৰৰ পটিত বিভক্ত কৰিলে যি ৰঙীন পটি পোৱা যায়, তাকে বৰ্ণালী বোলে। বৰ্ণালীত সাতটা ৰং থাকে — বেঙুনীয়া, নীলা, আকাশী, সেউজীয়া, হালধীয়া, সুমথিৰা আৰু ৰঙা (VIBGYOR)।
২০। প্ৰিজমত কোনটো ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বাধিক বিচ্যুত হয়?
উত্তৰঃ বেঙুনীয়া (Violet) ৰঙৰ পোহৰ।
২১। প্ৰিজমত কোনটো ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বনিম্ন বিচ্যুত হয়?
উত্তৰঃ ৰঙা (Red) ৰঙৰ পোহৰ।
২২। বিচ্যুতি কোণ কি?
উত্তৰঃ প্ৰিজমৰ পৰা নিৰ্গত ৰশ্মিয়ে আপতিত ৰশ্মিৰ দিশৰ লগত কৰা কোণটোক বিচ্যুতি কোণ (Angle of Deviation) বোলে।
২৩। প্ৰিজমৰ সহায়ত পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ প্ৰথমে কোনে দেখুৱাইছিল?
উত্তৰঃ ছাৰ আইজাক নিউটনে (Sir Isaac Newton)।
২৪। টিণ্ডেল পৰিঘটনা (Tyndall Effect) কি?
উত্তৰঃ কলয়ডীয় কণা (ধোঁৱা, ধূলি, জলকণা আদি)ৰ দ্বাৰা পোহৰ বিক্ষিপ্ত হোৱা পৰিঘটনাকে টিণ্ডেল পৰিঘটনা বোলে।
২৫। প্ৰাথমিক ৰং (Primary Colours) কি কি?
উত্তৰঃ ৰঙা (Red), সেউজীয়া (Green) আৰু নীলা (Blue)।
২৬। আকাশ নীলা দেখাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত থকা গেছৰ অণু আৰু সৰু কণাবোৰে নীলা ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বাধিক পৰিমাণে বিক্ষেপণ (Scattering) কৰে বাবে আকাশ নীলা দেখি।
২৭। দুটা চকুৰ বাবে দৃষ্টিক্ষেত্ৰৰ প্ৰসাৰ কিমান?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১৮০° (ডিগ্ৰী)।
২৮। ৰামধেনু কি পৰিঘটনাৰ ফলত সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ বিচ্ছুৰণ (Dispersion) পৰিঘটনাৰ ফলত। পানীৰ টোপালত সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ, সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন আৰু বিচ্ছুৰণৰ ফলত ৰামধেনু সৃষ্টি হয়।
২৯। সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই সূৰ্যক দেখা পোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ। বায়ুমণ্ডলৰ ঘনত্বৰ তাৰতম্যৰ বাবে সূৰ্যৰ পোহৰ বেঁকা হৈ আমাৰ চকুত পৰে, ফলত সূৰ্য দিগন্তৰ তলত থাকিলেও ওপৰত দেখা যায়। সেয়েহে প্ৰকৃত সূৰ্যোদয়ৰ প্ৰায় ২ মিনিট আগতেই সূৰ্যক দেখা পোৱা যায়।
৩০। বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন স্তৰৰ ঘনত্ব আৰু উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে পোহৰে এটা মাধ্যমৰ পৰা আন এটা মাধ্যমলৈ যোৱাৰ সময়ত বেঁকা হোৱা পৰিঘটনাকে বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ বোলে।
খ. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type Questions)
১। মানুহৰ চকুৰ গঠন চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ চকু এটা কেমেৰাৰ দৰে কাম কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল:
(ক) কৰ্ণিয়া (Cornea): চকুৰ সন্মুখৰ স্বচ্ছ পৃষ্ঠ যাৰ মাজেৰে পোহৰ চকুত প্ৰৱেশ কৰে।
(খ) আইৰিছ (Iris): কৰ্ণিয়াৰ পিছফালে থকা এখন ৰঙীন পৰ্দা যি চকুৰ মণিৰ আকাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(গ) চকুৰ মণি (Pupil): আইৰিছৰ মাজত থকা এটা ক’লা ঘূৰণীয়া ফুটা যিয়ে চকুত সোমোৱা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ঘ) স্ফটিকীয় লেন্ছ (Crystalline Lens): এখন স্বচ্ছ উত্তল লেন্ছ যি অক্ষিপটত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
(ঙ) চিলিয়াৰী পেশী (Ciliary Muscles): লেন্ছৰ বক্ৰতা সলনি কৰি ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য সমযোজন কৰে।
(চ) অক্ষিপট (Retina): চকুৰ পিছফালে থকা পোহৰ সংবেদী পৰ্দা যাত প্ৰতিবিম্ব গঠিত হয়। ইয়াত ৰড (Rod) আৰু ক’ণ (Cone) নামৰ দুই প্ৰকাৰৰ কোষ থাকে।
(ছ) দৃষ্টি স্নায়ু (Optic Nerve): অক্ষিপটৰ পৰা মগজুলৈ বৈদ্যুতিক সংকেত কঢ়িয়াই নিয়ে।
২। মায়’পিয়া (নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা) কি? ইয়াৰ কাৰণ আৰু সংশোধন ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মায়’পিয়া হৈছে দৃষ্টিৰ এক বিকাৰ য’ত ওচৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা যায় কিন্তু দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়। এই বিকাৰত দূৰৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটৰ আগত গঠিত হয়।
কাৰণ: (ক) অক্ষিগোলকৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি হ’লে, অথবা (খ) চকুৰ লেন্ছৰ বক্ৰতা বৃদ্ধি হৈ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কমি গ’লে।
সংশোধন: উপযুক্ত ক্ষমতাৰ অৱতল লেন্ছ (Concave Lens) ব্যৱহাৰ কৰি এই বিকাৰ সংশোধন কৰিব পাৰি। অৱতল লেন্ছে অসীমৰ পৰা অহা সমান্তৰাল ৰশ্মিক অপসাৰিত কৰি দূৰ-বিন্দুত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে, যাৰ ফলত চকুৰ লেন্ছে অক্ষিপটত চূড়ান্ত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
৩। হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া (দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা) কি? ইয়াৰ কাৰণ আৰু সংশোধন ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া হৈছে দৃষ্টিৰ এক বিকাৰ য’ত দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা যায় কিন্তু ওচৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়। এই বিকাৰত নিকটৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটৰ পিছফালে গঠিত হয়।
কাৰণ: (ক) অক্ষিগোলকৰ দৈৰ্ঘ্য কমি গ’লে, অথবা (খ) চকুৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি হ’লে।
সংশোধন: উপযুক্ত ক্ষমতাৰ উত্তল লেন্ছ (Convex Lens) ব্যৱহাৰ কৰি এই বিকাৰ সংশোধন কৰিব পাৰি। উত্তল লেন্ছে নিকটৰ বস্তুৰ পৰা অহা পোহৰ ৰশ্মিক অভিসাৰিত কৰি অক্ষিপটত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
৪। প্ৰিজমৰ মাজেৰে পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ বুলিলে কি বুজা? ইয়াক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰিজমৰ মাজেৰে বগা পোহৰ পাৰ হ’লে ই সাতটা ৰঙৰ উপাংশত বিভক্ত হয়। এই পৰিঘটনাকে পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ বোলে। প্ৰিজমৰ দুখন প্ৰতিসৰণকাৰী পৃষ্ঠৰ মাজেৰে পাৰ হোৱাৰ সময়ত বিভিন্ন ৰঙৰ পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্য বেলেগ বেলেগ হোৱাৰ বাবে প্ৰতিসৰণৰ পৰিমাণো বেলেগ বেলেগ হয়। বেঙুনীয়া ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বাধিক বিচ্যুত হয় আৰু ৰঙা ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বনিম্ন বিচ্যুত হয়। বিচ্ছুৰণৰ ফলত পোৱা ৰঙীন পটিক বৰ্ণালী (Spectrum) বোলে। বৰ্ণালীত ৰংবোৰৰ ক্ৰম হ’ল — VIBGYOR (বেঙুনীয়া, নীলা, আকাশী, সেউজীয়া, হালধীয়া, সুমথিৰা, ৰঙা)।
৫। পোহৰৰ বিক্ষেপণ (Scattering of Light) কি? ই প্ৰকৃতিত কেনেকৈ দেখা যায়?
উত্তৰঃ পোহৰ ৰশ্মি বায়ুমণ্ডলৰ সৰু সৰু কণা, ধূলি, গেছৰ অণু আদিত পৰিলে চাৰিওফালে বিক্ষিপ্ত হোৱা পৰিঘটনাকে পোহৰৰ বিক্ষেপণ বোলে। চুটি তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পোহৰ (যেনে নীলা) দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পোহৰতকৈ (যেনে ৰঙা) বেছি বিক্ষিপ্ত হয়। প্ৰকৃতিত ইয়াৰ উদাহৰণ হ’ল — আকাশ নীলা দেখা যোৱা, সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্য ৰঙচুৱা দেখা যোৱা, আৰু টিণ্ডেল পৰিঘটনা।
৬। সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্য ৰঙচুৱা দেখাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্য দিগন্তৰ ওচৰত থাকে বাবে সূৰ্যৰ পোহৰে বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে বহু দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰিব লাগে। এই দীঘলীয়া পথত নীলা, আকাশী আদি চুটি তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পোহৰবোৰ বায়ুমণ্ডলৰ কণাবোৰে বেছিকৈ বিক্ষিপ্ত কৰি পেলায়। ফলত কেৱল ৰঙা আৰু দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ পোহৰহে বিক্ষিপ্ত নহৈ আমাৰ চকুত পৰে আৰু সূৰ্যক ৰঙচুৱা দেখি। দুপৰীয়াৰ সময়ত সূৰ্যৰ পোহৰে কম দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে বাবে সকলো ৰঙৰ পোহৰেই পাৰ হৈ আহে আৰু সূৰ্যক বগা দেখি।
৭। টিণ্ডেল পৰিঘটনা ব্যাখ্যা কৰা আৰু ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কলয়ডীয় দ্ৰৱ বা সূক্ষ্ম কণাৰ মাজেৰে পোহৰ পাৰ হ’লে পোহৰ বিক্ষিপ্ত হৈ পোহৰৰ পথ দৃশ্যমান হোৱা পৰিঘটনাকে টিণ্ডেল পৰিঘটনা বোলে।
উদাহৰণ: (ক) ডাঠ হাবিৰ মাজেৰে সূৰ্যৰ পোহৰ সোমালে কুঁৱলী বা ধোঁৱাৰ কণাত বিক্ষিপ্ত হৈ পোহৰৰ ৰেখা দেখা পোৱা যায়। (খ) আন্ধাৰ কোঠা এটাত সৰু ফুটাৰে পোহৰ সোমালে ধূলিকণাত বিক্ষিপ্ত হৈ পোহৰৰ ৰশ্মি দেখা পোৱা যায়।
৮। দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ত এজন ব্যক্তিৰ নিকট-বিন্দু ১ মিটাৰ (100 cm) দূৰত্বত। এই বিকাৰ সংশোধনৰ বাবে কিমান ক্ষমতাৰ আৰু কি প্ৰকৃতিৰ লেন্ছ আৱশ্যক?
উত্তৰঃ দিয়া আছে: নিকট-বিন্দু = ১ মিটাৰ = ১০০ ছেণ্টিমিটাৰ।
স্বাভাৱিক নিকট-বিন্দু = ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ।
বস্তুৰ দূৰত্ব u = –২৫ ছেণ্টিমিটাৰ = –০.২৫ মিটাৰ।
প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব v = –১০০ ছেণ্টিমিটাৰ = –১ মিটাৰ।
লেন্ছৰ সূত্ৰ: 1/f = 1/v – 1/u = 1/(–১) – 1/(–০.২৫) = –১ + ৪ = +৩
f = ১/৩ মিটাৰ = +০.৩৩ মিটাৰ।
ক্ষমতা P = 1/f = +৩.০ ডায়’প্টাৰ।
গতিকে, +৩.০ D ক্ষমতাৰ উত্তল লেন্ছ আৱশ্যক।
গ. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type Questions)
১। মানুহৰ চকুৰ গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ চকু প্ৰায় গোলাকাৰ আৰু ইয়াৰ ব্যাস প্ৰায় ২.৩ ছেণ্টিমিটাৰ। ই এটা কেমেৰাৰ দৰে কাম কৰে।
গঠন:
(ক) কৰ্ণিয়া (Cornea): চকুৰ সন্মুখৰ স্বচ্ছ গোলাকাৰ আৱৰণী। পোহৰ ইয়াৰ মাজেৰে চকুত সোমায় আৰু ইয়াতেই পোহৰৰ বেছিভাগ প্ৰতিসৰণ হয়।
(খ) আইৰিছ (Iris): কৰ্ণিয়াৰ পিছফালে থকা এখন ৰঙীন (ক’লা, মুগা বা নীলা) অস্বচ্ছ পৰ্দা। ই চকুৰ মণিৰ আকাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(গ) চকুৰ মণি (Pupil): আইৰিছৰ মাজৰ ক’লা ঘূৰণীয়া ফুটা। ই পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে — উজ্জ্বল পোহৰত সংকুচিত হয় আৰু ম্লান পোহৰত প্ৰসাৰিত হয়।
(ঘ) স্ফটিকীয় লেন্ছ (Crystalline Lens): এখন স্বচ্ছ উত্তল লেন্ছ যি প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। চিলিয়াৰী পেশীয়ে ইয়াৰ বক্ৰতা সলনি কৰি ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ঙ) চিলিয়াৰী পেশী (Ciliary Muscles): লেন্ছৰ চাৰিওফালে থকা পেশী। দূৰৰ বস্তু চাওঁতে এই পেশী শিথিল হয় আৰু লেন্ছ পাতল হয় (ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য বাঢ়ে)। ওচৰৰ বস্তু চাওঁতে পেশী সংকুচিত হয় আৰু লেন্ছ মোটা হয় (ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কমে)।
(চ) অক্ষিপট (Retina): চকুৰ পিছফালৰ পোহৰ সংবেদী আৱৰণী। ইয়াত ৰড (Rod) আৰু ক’ণ (Cone) নামৰ দুই প্ৰকাৰৰ কোষ থাকে। ৰড কোষে ম্লান পোহৰত কাম কৰে আৰু ক’ণ কোষে উজ্জ্বল পোহৰত ৰং চিনাক্ত কৰে।
(ছ) দৃষ্টি স্নায়ু (Optic Nerve): অক্ষিপটৰ কোষৰ পৰা উৎপন্ন বৈদ্যুতিক সংকেত মগজুলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।
কাৰ্যপ্ৰণালী: পোহৰ কৰ্ণিয়াৰ মাজেৰে চকুত সোমাই চকুৰ মণিৰে পাৰ হৈ স্ফটিকীয় লেন্ছত পৰে। লেন্ছে পোহৰক প্ৰতিসৰিত কৰি অক্ষিপটত এটা সৎ, ওলোটা আৰু সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। অক্ষিপটৰ পোহৰ সংবেদী কোষবোৰে বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু দৃষ্টি স্নায়ুৱে এই সংকেত মগজুলৈ পঠিয়ায়। মগজুৱে এই সংকেত ব্যাখ্যা কৰি বস্তুটো চিৰ সোজা আৰু প্ৰকৃত আকাৰত দেখুৱায়।
২। দৃষ্টিৰ তিনিটা সচৰাচৰ বিকাৰ — মায়’পিয়া, হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া আৰু প্ৰেছবায়’পিয়াৰ কাৰণ, লক্ষণ আৰু সংশোধন বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
(ক) মায়’পিয়া (Myopia) বা নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ততা:
লক্ষণ: দূৰৰ বস্তু অস্পষ্ট দেখি কিন্তু ওচৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখি। দূৰ-বিন্দু অসীমৰ পৰিৱৰ্তে ওচৰত অৱস্থিত হয়।
কাৰণ: (i) অক্ষিগোলক দীঘল হয়, অথবা (ii) চকুৰ লেন্ছৰ বক্ৰতা বাঢ়ি ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য কমি যায়। ফলত দূৰৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটৰ আগত গঠিত হয়।
সংশোধন: উপযুক্ত ক্ষমতাৰ অৱতল লেন্ছৰ চচমা ব্যৱহাৰ কৰি। অৱতল লেন্ছে পোহৰ ৰশ্মি অপসাৰিত কৰি প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটত গঠিত কৰে।
(খ) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া (Hypermetropia) বা দূৰ দৃষ্টিগ্ৰস্ততা:
লক্ষণ: ওচৰৰ বস্তু অস্পষ্ট দেখি কিন্তু দূৰৰ বস্তু স্পষ্টকৈ দেখি। নিকট-বিন্দু ২৫ ছেণ্টিমিটাৰতকৈ দূৰত অৱস্থিত হয়।
কাৰণ: (i) অক্ষিগোলক চুটি হয়, অথবা (ii) চকুৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য বাঢ়ি যায়। ফলত নিকটৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটৰ পিছফালে গঠিত হয়।
সংশোধন: উপযুক্ত ক্ষমতাৰ উত্তল লেন্ছৰ চচমা ব্যৱহাৰ কৰি। উত্তল লেন্ছে পোহৰ ৰশ্মি অভিসাৰিত কৰি প্ৰতিবিম্ব অক্ষিপটত গঠিত কৰে।
(গ) প্ৰেছবায়’পিয়া (Presbyopia) বা জৰাদৃষ্টি:
লক্ষণ: ওচৰৰ আৰু দূৰৰ দুয়োটাৰে বস্তু স্পষ্টকৈ দেখিবলৈ অসুবিধা হয়।
কাৰণ: বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে চিলিয়াৰী পেশীৰ শক্তি কমি যায় আৰু চকুৰ লেন্ছৰ নমনীয়তা হ্ৰাস পায়। ফলত চকুৰ উপযোজন ক্ষমতা কমি যায়।
সংশোধন: দ্বিফ’কাছী লেন্ছ (Bifocal Lens) ব্যৱহাৰ কৰি। ইয়াৰ ওপৰ অংশত অৱতল লেন্ছ (দূৰৰ বস্তু চাবলৈ) আৰু তলৰ অংশত উত্তল লেন্ছ (ওচৰৰ বস্তু চাবলৈ) থাকে।
৩। আকাশ নীলা দেখাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা। যদি পৃথিৱীত বায়ুমণ্ডল নাথাকিলহেঁতেন তেন্তে আকাশ কি ৰঙৰ দেখিলোহেঁতেন?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত থকা গেছৰ সূক্ষ্ম অণু আৰু কণাবোৰে সূৰ্যৰ পোহৰ বিক্ষেপণ কৰে। ৰেইলীৰ বিক্ষেপণ সূত্ৰ অনুসৰি পোহৰৰ বিক্ষেপণ তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ চতুৰ্থ ঘাতৰ ব্যস্তানুপাতিক (1/λ⁴)। চুটি তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ নীলা পোহৰ দীঘল তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ ৰঙা পোহৰতকৈ বহুত বেছি বিক্ষিপ্ত হয়। সেয়েহে আকাশৰ সকলো দিশৰ পৰা নীলা পোহৰ আমাৰ চকুত পৰে আৰু আকাশ নীলা দেখি।
যদি পৃথিৱীত বায়ুমণ্ডল নাথাকিলহেঁতেন, তেন্তে পোহৰৰ বিক্ষেপণ নঘটিলহেঁতেন আৰু আকাশখন ক’লা (কৃষ্ণবৰ্ণ) দেখিলোহেঁতেন — যেনেকৈ মহাকাশচাৰীয়ে মহাকাশৰ পৰা দেখে।
৪। ৰামধেনু কেনেকৈ সৃষ্টি হয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰামধেনু হৈছে প্ৰকৃতিত দেখা পোৱা বৰ্ণালীৰ এটা প্ৰাকৃতিক উদাহৰণ। বৰষুণৰ পিছত আকাশত ওপঙি থকা পানীৰ সৰু সৰু টোপালৰ মাজেৰে সূৰ্যৰ পোহৰ পাৰ হ’লে ৰামধেনু সৃষ্টি হয়।
প্ৰক্ৰিয়া: (ক) সূৰ্যৰ বগা পোহৰ পানীৰ টোপালত প্ৰৱেশ কৰোঁতে প্ৰতিসৰণ আৰু বিচ্ছুৰণ ঘটে আৰু বিভিন্ন ৰঙৰ পোহৰত বিভক্ত হয়। (খ) বিভক্ত ৰশ্মিবোৰ পানীৰ টোপালৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠত সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন হয়। (গ) প্ৰতিফলিত ৰশ্মি পানীৰ টোপালৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাওঁতে পুনৰ প্ৰতিসৰণ ঘটে।
এনেকৈ প্ৰতিসৰণ, বিচ্ছুৰণ আৰু সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলনৰ ফলত পানীৰ টোপালৰ পৰা সাতোটা ৰঙৰ পোহৰ বিভিন্ন কোণত বাহিৰলৈ ওলাই আহে আৰু ৰামধেনু দেখা পোৱা যায়। ৰামধেনু সদায় সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশত দেখা যায়।
ঘ. বহুবিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
১। বিভিন্ন দূৰত্বত অৱস্থিত বস্তুৰ পৰা অহা পোহৰ অক্ষিপটত নিবিষ্ট কৰে—
(ক) কৰ্ণিয়া
(খ) চকুৰ পতা
(গ) স্ফটিকীয় লেন্ছ
(ঘ) আইৰিছ
উত্তৰঃ (গ) স্ফটিকীয় লেন্ছ।
২। চকুত সোমোৱা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে—
(ক) আইৰিছ
(খ) কৰ্ণিয়া
(গ) লেন্ছ
(ঘ) চিলিয়াৰী পেশী
উত্তৰঃ (ক) আইৰিছ।
৩। চকুৰ লেন্ছৰ বক্ৰতা সলনি কৰে—
(ক) কৰ্ণিয়া
(খ) চকুৰ পতা
(গ) আইৰিছ
(ঘ) চিলিয়াৰী পেশী
উত্তৰঃ (ঘ) চিলিয়াৰী পেশী।
৪। সুস্থ চকুৰ নিকট-বিন্দুৰ দূৰত্ব হ’ল—
(ক) অসীম
(খ) ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ
(গ) ২.৫ ছেণ্টিমিটাৰ
(ঘ) ২৫০ মিটাৰ
উত্তৰঃ (খ) ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ।
৫। সুস্থ চকুৰ দূৰ-বিন্দুৰ দূৰত্ব হ’ল—
(ক) ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ
(খ) ১০০ ছেণ্টিমিটাৰ
(গ) অসীম
(ঘ) ১০০ কিলোমিটাৰ
উত্তৰঃ (গ) অসীম।
৬। দূৰ-বিন্দু অসীমৰ পৰিৱৰ্তে ওচৰত অৱস্থিত হ’লে দৃষ্টি বিকাৰটো হ’ল—
(ক) মায়’পিয়া
(খ) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া
(গ) প্ৰেছবায়’পিয়া
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (ক) মায়’পিয়া।
৭। নিকট-বিন্দু ২৫ ছেণ্টিমিটাৰতকৈ বেছি দূৰত অৱস্থিত হ’লে দৃষ্টি বিকাৰটো হ’ল—
(ক) প্ৰেছবায়’পিয়া
(খ) মায়’পিয়া
(গ) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া।
৮। বয়সৰ লগে লগে উপযোজন ক্ষমতা কমি যোৱাৰ ফলত হোৱা বিকাৰ হ’ল—
(ক) মায়’পিয়া
(খ) প্ৰেছবায়’পিয়া
(গ) হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া
(ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) প্ৰেছবায়’পিয়া।
৯। প্ৰিজমৰ নিৰ্গত ৰশ্মিয়ে আপতিত ৰশ্মিৰ দিশৰ লগত কৰা কোণটোক কি বোলে?
(ক) প্ৰিজম কোণ
(খ) নিৰ্গত কোণ
(গ) প্ৰতিসৰণ কোণ
(ঘ) বিচ্যুতি কোণ
উত্তৰঃ (ঘ) বিচ্যুতি কোণ।
১০। প্ৰিজমত সৰ্বনিম্ন বিচ্যুত হোৱা ৰং হ’ল—
(ক) নীলা
(খ) বেঙুনীয়া
(গ) ৰঙা
(ঘ) সুমথিৰা
উত্তৰঃ (গ) ৰঙা।
১১। প্ৰিজমত সৰ্বাধিক বিচ্যুত হোৱা ৰং হ’ল—
(ক) বেঙুনীয়া
(খ) ৰঙা
(গ) হালধীয়া
(ঘ) নীলা
উত্তৰঃ (ক) বেঙুনীয়া।
১২। প্ৰিজমৰ সহায়ত বৰ্ণালী প্ৰথম কোনে দেখুৱাইছিল?
(ক) গেলিলিও
(খ) টিণ্ডেল
(গ) নিউটন
(ঘ) ফ্লেমিং
উত্তৰঃ (গ) নিউটন।
১৩। ৰামধেনু সৃষ্টি হোৱাৰ মূল পৰিঘটনা হ’ল—
(ক) প্ৰতিফলন
(খ) প্ৰতিসৰণ
(গ) বিক্ষেপণ
(ঘ) বিচ্ছুৰণ
উত্তৰঃ (ঘ) বিচ্ছুৰণ।
১৪। সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই সূৰ্যক দেখা পোৱাৰ কাৰণ হ’ল—
(ক) বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ
(খ) প্ৰতিফলন
(গ) বিচ্ছুৰণ
(ঘ) বিক্ষেপণ
উত্তৰঃ (ক) বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ।
১৫। তৰাৰ তিৰবিৰণিৰ কাৰণ হ’ল—
(ক) প্ৰতিফলন
(খ) বিক্ষেপণ
(গ) বিচ্ছুৰণ
(ঘ) বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ
উত্তৰঃ (ঘ) বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ।
১৬। মায়’পিয়া সংশোধনত ব্যৱহাৰ হোৱা লেন্ছ হ’ল—
(ক) উত্তল লেন্ছ
(খ) অৱতল লেন্ছ
(গ) দ্বিফ’কাছী লেন্ছ
(ঘ) চুম্বকীয় লেন্ছ
উত্তৰঃ (খ) অৱতল লেন্ছ।
১৭। হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া সংশোধনত ব্যৱহাৰ হোৱা লেন্ছ হ’ল—
(ক) উত্তল লেন্ছ
(খ) অৱতল লেন্ছ
(গ) দ্বিফ’কাছী লেন্ছ
(ঘ) সমতল লেন্ছ
উত্তৰঃ (ক) উত্তল লেন্ছ।
১৮। মহাকাশচাৰীক আকাশ কি ৰঙৰ দেখি?
(ক) নীলা
(খ) বগা
(গ) ক’লা
(ঘ) ৰঙা
উত্তৰঃ (গ) ক’লা।
১৯। বগা পোহৰত কেইটা ৰঙৰ পোহৰ থাকে?
(ক) ৫ টা
(খ) ৬ টা
(গ) ৭ টা
(ঘ) ৮ টা
উত্তৰঃ (গ) ৭ টা।
২০। নিকট দৃষ্টিগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ দূৰ-বিন্দু ৪০ ছেণ্টিমিটাৰ হ’লে সংশোধনী লেন্ছৰ ক্ষমতা হ’ব—
(ক) +২.৫ D
(খ) –২.৫ D
(গ) +১.৫ D
(ঘ) –১.৫ D
উত্তৰঃ (খ) –২.৫ D।
ঙ. খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। চকুৰ লেন্ছখনৰ প্ৰকৃতি ______।
উত্তৰঃ উত্তল।
২। চকুৰ লেন্ছৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে ______ পেশীয়ে।
উত্তৰঃ চিলিয়াৰী।
৩। স্বাভাৱিক দৃষ্টিৰ মানুহৰ নিকট-বিন্দু ______ ছেণ্টিমিটাৰ।
উত্তৰঃ ২৫।
৪। স্বাভাৱিক দৃষ্টিৰ মানুহৰ দূৰ-বিন্দু ______ত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ অসীম।
৫। মায়’পিয়া সংশোধনৰ বাবে ______ লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অৱতল।
৬। হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া সংশোধনৰ বাবে ______ লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ উত্তল।
৭। প্ৰিজমত সৰ্বাধিক বিচ্যুত হোৱা ৰং হ’ল ______।
উত্তৰঃ বেঙুনীয়া।
৮। প্ৰিজমত সৰ্বনিম্ন বিচ্যুত হোৱা ৰং হ’ল ______।
উত্তৰঃ ৰঙা।
৯। বগা পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ প্ৰথমে প্ৰিজমৰ সহায়ত ______ দেখুৱাইছিল।
উত্তৰঃ নিউটনে।
১০। আকাশ নীলা দেখাৰ কাৰণ হ’ল পোহৰৰ ______।
উত্তৰঃ বিক্ষেপণ।
১১। চকুত সোমোৱা পোহৰৰ পৰিমাণ ______ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ চকুৰ মণি (Pupil)ৱে।
১২। অক্ষিপটত গঠিত প্ৰতিবিম্ব ______ আৰু ______।
উত্তৰঃ সৎ আৰু ওলোটা।
১৩। তৰাই তিৰবিৰোৱাৰ কাৰণ হ’ল বায়ুমণ্ডলীয় ______।
উত্তৰঃ প্ৰতিসৰণ।
১৪। প্ৰাথমিক ৰং তিনিটা হ’ল ৰঙা, ______ আৰু নীলা।
উত্তৰঃ সেউজীয়া।
১৫। মহাকাশত বায়ুমণ্ডল নথকাৰ বাবে আকাশ ______ দেখি।
উত্তৰঃ ক’লা (কৃষ্ণবৰ্ণ)।
চ. শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
১। চকুৰ লেন্ছখন অৱতল লেন্ছ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: চকুৰ লেন্ছখন উত্তল লেন্ছ।)
২। স্বাভাৱিক দৃষ্টিৰ মানুহৰ নিকট-বিন্দু ২৫ ছেণ্টিমিটাৰ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। মায়’পিয়া সংশোধনত উত্তল লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: মায়’পিয়া সংশোধনত অৱতল লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।)
৪। হাইপাৰমেট্ৰ’পিয়া সংশোধনত উত্তল লেন্ছ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। প্ৰিজমত ৰঙা ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বাধিক বিচ্যুত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: প্ৰিজমত বেঙুনীয়া ৰঙৰ পোহৰ সৰ্বাধিক বিচ্যুত হয়।)
৬। তৰাই বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণৰ বাবে তিৰবিৰায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। গ্ৰহবোৰ তিৰবিৰায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: গ্ৰহবোৰ তিৰবিৰাই নাথাকে কাৰণ ইহঁত বৰ্ধিত উৎস।)
৮। আকাশ নীলা দেখাৰ কাৰণ হ’ল পোহৰৰ বিক্ষেপণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্য নীলা দেখি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্য ৰঙচুৱা দেখি।)
১০। মহাকাশচাৰীয়ে আকাশ নীলা দেখে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: মহাকাশচাৰীয়ে আকাশ ক’লা দেখে কাৰণ মহাকাশত বায়ুমণ্ডল নাই।)
১১। বৰ্ণালীত সাতটা ৰং থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১২। চিলিয়াৰী পেশীয়ে চকুৰ লেন্ছৰ বক্ৰতা সলনি কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৩। প্ৰেছবায়’পিয়া কম বয়সীয়া লোকৰ হোৱা বিকাৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (শুদ্ধ উত্তৰ: প্ৰেছবায়’পিয়া বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে হোৱা বিকাৰ।)
১৪। ৰামধেনু সৃষ্টিত বিচ্ছুৰণ, প্ৰতিসৰণ আৰু সম্পূৰ্ণ আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
১৫। বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণৰ বাবে প্ৰকৃত সূৰ্যোদয়ৰ প্ৰায় ২ মিনিট আগতেই সূৰ্যক দেখা পোৱা যায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।